Pero sa puso ko, may apoy na biglang nagliyab.

Hindi iyon apoy na susunog sa iba.

Iyon ang apoy ng babaeng sa wakas ay natutong painitin ang sarili niyang malamig na buhay.

Kinaumagahan, habang si Maya ay natutulog pa sa manipis naming kumot, muli na namang tumawag si Ramon.

Hindi ko sinagot agad.

Pinakinggan ko muna ang paulit-ulit na pag-vibrate ng lumang cellphone ko sa ibabaw ng maliit na mesa. Parang galit na insekto iyon sa katahimikan ng aming maliit na kuwarto.

Sa ikalimang tawag, saka ko pinindot ang answer.

“Mara!” sigaw niya agad. “Nasaan ang PhilHealth ID ni Mama? Nasaan ang mga reseta niya? Nasaan ang notebook na may oras ng gamot niya?”

Tahimik akong tumingin sa bintanang may kalawang ang rehas. Sa labas, may batang nagtitinda ng pandesal habang sumisigaw sa eskinita.

“Nasa ikalawang drawer ng bedside table niya,” mahinahon kong sagot. “Nasa brown envelope. May label na ‘Lola Corazon, medical records.’ Ang notebook ng gamot nasa ilalim ng remote ng TV. Kung hindi mo pa rin mahanap, tanungin mo ang nanay mo. Alam niya iyon.”

“Hindi siya nagsasalita nang maayos!” bulyaw niya. “Buong gabi siyang nagwala! Si Bianca hindi nakatulog! Nabutas ang kuko niya dahil sa diaper tape!”

Napapikit ako sandali.

Nabutas ang kuko.

Limang taon akong nabuhay na punô ng pasa, sugat, paltos, at kalyo. Walang ni isang beses na tinanong ni Ramon kung masakit ba.

Ngayon, dahil lang sa kuko ni Bianca, para bang bumagsak na ang langit.

“Ramon,” sabi ko, mababa ang boses, “ang nanay mo ay hindi dekorasyon sa sala. Hindi siya rebulto na pupunasan lang kapag may bisita. May gamot siya alas-sais, alas-dose, alas-sais ng gabi, at bago matulog. Kailangang palitan ang posisyon niya kada dalawang oras para hindi magsugat ang likod. Kailangang bantayan ang asukal sa dugo. At kapag umiiyak siya sa gabi, hindi ibig sabihin noon nagpapapansin siya. Minsan, natatakot lang siya.”

Natahimik siya sa kabilang linya.

Ilang segundo lang, pero sapat para marinig ko ang paghinga niyang unti-unting gumugulo.

Pagkatapos, narinig ko ang boses ni Bianca sa likod.

“Ramon, sabihin mo sa kanya bumalik siya! Kahit isang linggo lang! Hindi ko kaya ito!”

Napangiti ako.

Hindi dahil natuwa akong nahihirapan sila.

Kundi dahil sa wakas, may nakakita na sa impiyernong araw-araw kong nilunok nang tahimik.

“Hindi ako babalik,” sabi ko.

“Magkano?” mabilis na tanong ni Ramon. “Magkano ang kailangan mo para bumalik at alagaan si Mama?”

Tumingin ako kay Maya, na bahagyang gumalaw sa kama, hawak pa rin ang lumang stuffed rabbit niya.

“Noong asawa mo pa ako, libre akong katulong. Libre akong caregiver. Libre akong yaya. Libre akong labandera. Libre akong basahan ninyo.”

Huminga ako nang malalim.

“Ngayon, hindi na ninyo ako kayang bayaran.”

Pinatay ko ang tawag.

Sa unang pagkakataon sa loob ng limang taon, hindi nanginginig ang kamay ko pagkatapos kausapin si Ramon.

Makalipas ang dalawang araw, dumating si Kuya Jun sa Tondo.

Halatang nahirapan siyang hanapin ang eskinita namin. Nakasuot pa rin siya ng uniporme ng guard, ngunit wala na ang dating pormal niyang mukha. May dala siyang maliit na plastic bag na may pandesal, gatas, at isang sobre.

“Ate Mara,” mahina niyang sabi nang makita ako sa labas ng sari-sari store, “pasensya na kung hinanap kita. May dapat kang malaman.”

Pinaupo ko siya sa bangkong kahoy sa gilid ng tindahan. Si Maya ay nasa loob, nagkukulay sa likod ng lumang resibo.

Inabot niya sa akin ang sobre.

“Nakita ko po ito sa basurahan ng lobby noong gabing umalis kayo. Akala ko basura lang, pero may pangalan ninyo. Hindi ko binuksan. Pero kahapon, hinahanap po ito ni Sir Ramon, galit na galit. Sabi niya kapag may nakakita raw, tanggal kaming lahat.”

Bumilis ang tibok ng puso ko.

Binuksan ko ang sobre.

Sa loob niyon ay mga kopya ng bank transfer, insurance papers, at isang dokumentong may pirma ni Ramon.

Isa iyong kasunduan.

Hindi ko agad naunawaan.

Pero nang mabasa ko ang pangalan ni Bianca Villanueva sa pangalawang pahina, nanlamig ang mga daliri ko.

Lumabas sa dokumento na buwan pa lang matapos ma-stroke si Aling Corazon, nagsimula nang ilipat ni Ramon ang bahagi ng benepisyo at pension ng ina niya sa isang joint account na kasama si Bianca.

Hindi lang iyon.

May loan pa siyang kinuha gamit ang pangalan ni Aling Corazon bilang dependent, at may pekeng pirma ko bilang witness.

“Kuya Jun,” bulong ko, “alam mo ba kung ano ito?”

Umiling siya.

“Hindi po. Pero alam kong hindi tama. Mabait kayo sa amin, Ate. Kahit pagod kayo noon, binibigyan ninyo kami ng kape kapag graveyard shift. Hindi ko kayang itapon ito.”

Naramdaman kong may bumukas na pinto sa harap ko.

Hindi pinto ng paghihiganti.

Pinto ng pagkakataong mabawi ang buhay ko.

Kinabukasan, dinala ko ang sobre sa isang libreng legal aid clinic malapit sa Quiapo. Halos tatlong oras kaming pumila ni Maya. Mainit, maingay, at amoy pawis ang paligid, pero hindi ako umalis.

Nang mabasa ng abogadang si Atty. Liza Navarro ang mga papeles, biglang nagbago ang mukha niya.

“Mara,” sabi niya, maingat ang tono, “hindi lang ito simpleng away-pamilya. May financial fraud dito. May falsification of signature. At kung napatunayang ginamit ang pension at medical benefits ng matanda nang walang tamang pahintulot, may pananagutan si Ramon.”

Napahawak ako sa gilid ng mesa.

“Pero wala po akong pera.”

Tumingin siya sa akin. Hindi awa ang nasa mukha niya, kundi galit na pinigil nang maayos.

“May mga kasong hindi nagsisimula sa pera. Nagsisimula sa ebidensiya. At mukhang dinala mo ang tamang apoy.”

Sa loob ng sumunod na linggo, naging mabilis ang lahat.

Nag-file kami ng reklamo.

Humingi kami ng kopya ng CCTV sa condo.

Nagbigay ng pahayag si Kuya Jun.

Pati si Aling Nena, na dati ay nangunguna sa pangungutya sa akin, ay biglang naging tahimik nang ipatawag sa barangay. Hindi dahil bigla siyang naging mabait, kundi dahil natakot siyang madamay nang lumabas na ilang beses niyang nakitang pinapapirma ni Ramon ang ina niya sa kung anu-anong dokumento habang groggy ito sa gamot.

Samantala, sa condo, patuloy ang pagbagsak ng kaharian nila.

Hindi na ako kailangang magtanong.

Ang balita mismo ang lumalapit.

Isang umaga, habang naglalaba ako sa palanggana sa labas ng kuwarto, tumawag si Bianca.

Hindi ko sana sasagutin, pero may kakaiba sa tono ng pagtawag niya. Sunod-sunod, desperado, parang taong nakakapit sa gilid ng bangin.

“Ate Mara,” iyak niya agad nang sagutin ko. “Patawarin mo ako. Patawarin mo ako, please.”

Hindi ako nagsalita.

Sa kabilang linya, basag ang boses niya.

“Hindi ko alam na ganito. Akala ko… akala ko exaggerated ka lang. Sabi ni Ramon, tamad ka raw. Sabi niya, ginagamit mo lang ang nanay niya para maawa siya sa’yo. Pero si Lola Corazon… buong gabi siyang sumisigaw. Kinakalmot niya ako. Ayaw niyang kumain kapag ako ang nagpapakain. Tapos si Ramon, lumalabas lang. Ako ang iniiwan.”

“Bianca,” sabi ko, malamig ngunit hindi malupit, “alam mo bang asawa pa niya ako noong nagsimula kayo?”

Tahimik.

Sapat na ang katahimikan niya bilang sagot.

“Alam mo bang may anak kami?”

“Alam ko,” halos pabulong niyang sagot.

“Kung ganoon, hindi ka inosente.”

Umiyak siya nang mas malakas.

“Alam ko. Pero may nakita ako, Ate Mara. May mga papeles. Ginagamit niya rin ang pangalan ko. May utang na nakapangalan sa akin. Sinabi niyang investment iyon, pero hindi ko na maintindihan. Natatakot ako.”

Napatingin ako sa maliit na salamin sa pader. Nakita ko ang sarili kong payat, pagod, ngunit hindi na durog.

Dati, baka naawa ako agad.

Dati, baka tumakbo ako para iligtas siya.

Ngayon, alam ko na ang pagkakaiba ng awa at katangahan.

“Pumunta ka sa legal aid,” sabi ko. “Sabihin mo ang totoo. Hindi kita ililigtas, Bianca. Pero hindi rin kita pipigilang iligtas ang sarili mo.”

Pinatay ko ang tawag.

Maya, na kanina pa nakikinig sa may pintuan, lumapit sa akin.

“Ma, galit ka pa ba?”

Hinaplos ko ang pisngi niya.

“Galit pa rin. Pero hindi ko na gustong sunugin ang sarili ko para lang mapaso sila.”

Hindi niya yata lubos na naintindihan, pero niyakap niya ako.

At sa yakap na iyon, may isang bagay sa loob ko ang dahan-dahang lumambot.

Pagkalipas ng isang buwan, pansamantalang inilipat si Aling Corazon sa isang public hospital para sa check-up. Hindi dahil naging responsable si Ramon, kundi dahil may dumating na social worker matapos ang reklamo tungkol sa kapabayaan at maling paggamit ng benepisyo niya.

Naroon ako, hindi bilang tagapag-alaga.

Naroon ako bilang witness.

Nakita ko si Aling Corazon sa kama ng ospital. Mas payat siya kaysa dati. Wala na ang yabang sa mga mata niya. Nang makita niya ako, nanginginig ang labi niya.

“Mara,” garalgal niyang tawag.

Huminto ako sa paanan ng kama.

Maya ay mahigpit na hawak ang kamay ko.

Matagal kaming nagtinginan.

Sa loob ng ilang segundo, bumalik sa akin ang limang taon, ang mga gabing hindi ako natulog, ang mga araw na hindi ako nakakain nang maayos, ang mga sigaw, ang mga kurot, ang mga salitang binitawan niya na parang kutsilyong paulit-ulit na itinusok sa dibdib ko.

Akala ko kapag nakita ko siyang ganito, matutuwa ako.

Pero ang naramdaman ko ay pagod.

Napakalalim na pagod.

“Patawad,” sabi niya.

Isang salita lang.

Mahina.

Basag.

Hindi sapat para burahin ang lahat.

Pero sapat para malaman kong sa wakas, naintindihan niya.

Hindi ako lumapit para hawakan ang kamay niya.

Hindi ko rin siya minura.

“Tanggap ko ang paghingi ninyo ng tawad,” sabi ko. “Pero hindi na ako babalik.”

Tumulo ang luha niya sa gilid ng mata.

Tumango siya, halos hindi makita.

“Alagaan mo si Maya,” bulong niya.

“Iyon ang una kong gagawin mula ngayon,” sagot ko.

At sa pagkakataong iyon, hindi ako nagpaalam bilang manugang.

Umalis ako bilang babae na nakalabas na sa kulungan.

Dumating ang unang malaking pagbabago nang inalok ako ni Atty. Liza ng trabaho sa maliit na care center ng kaibigan niya sa Quezon City. Hindi mataas ang sahod, pero may libreng training, may maayos na oras, at higit sa lahat, may dignidad.

“Marunong ka na sa pinakamahirap na parte ng caregiving,” sabi ng may-ari ng center, si Ma’am Teresa. “Ang kulang na lang ay certificate. Kung gusto mo, tutulungan kitang kumuha.”

Gusto ko.

Sa unang sahod ko, hindi ako bumili ng damit.

Hindi ako bumili ng cellphone.

Dinala ko si Maya sa Divisoria at binilhan siya ng bagong bag, tatlong notebook, isang kahon ng crayons, at isang maliit na manikang may dilaw na damit.

Hawak niya ang manika na para bang ginto iyon.

“Sa akin talaga ito, Ma?”

“Oo. Sa’yo talaga.”

“Hindi kukunin ni Papa?”

“Hindi.”

“Hindi sasabihin ni Lola na sayang ang pera?”

“Hindi.”

Doon siya umiyak.

Hindi malakas.

Tahimik lang, habang yakap ang manika.

At doon ko naintindihan na hindi lang ako ang kailangang gumaling.

Kaming dalawa ni Maya, pareho kaming sugatan. Pareho kaming kailangang matutong ang bahay ay hindi dapat lugar ng takot.

Lumipas ang mga buwan.

Unti-unting naging maayos ang buhay namin.

Maliit pa rin ang kuwarto namin sa Tondo, pero hindi na iyon amoy pagkatalo. Nilagyan ko ng murang kurtina ang bintana. Nagdikit si Maya ng mga drawing sa dingding. Bumili kami ng maliit na rice cooker, pagkatapos ay electric fan na hindi na kumakalansing na parang susuko anumang oras.

Tuwing Linggo, nagsisimba kami sa umaga, kumakain ng tig-isang mainit na pandesal at taho pagkatapos. Minsan, kapag may sobra, bumibili kami ng fried chicken sa kanto at tinatawag namin iyong “fiesta ng dalawang reyna.”

Sa care center, mabilis akong natuto.

Marunong na akong magbuhat ng pasyente nang hindi sinasaktan ang likod ko.

Marunong na akong magbasa ng reseta.

Marunong na akong makipag-usap sa mga pamilyang pagod, natatakot, o nagtatago sa likod ng yabang.

At dahil alam ko kung paano maging invisible sa loob ng bahay, natutunan kong makita ang mga caregiver na parang dati kong sarili.

Isang araw, habang nag-aayos ako ng gamot sa cabinet, tinawag ako ni Ma’am Teresa.

“Mara, may kakausapin ka.”

Akala ko kamag-anak ng pasyente.

Pero nang pumasok ako sa opisina, nakita ko si Bianca.

Payat siya. Wala na ang dating kintab ng balat, wala na ang mamahaling bag, wala na ang mapagmataas na ngiti. Nakasuot siya ng simpleng blouse at hawak ang isang folder.

Tumayo siya agad.

“Ate Mara.”

Hindi ako ngumiti.

Pero hindi rin ako umalis.

“Ano’ng kailangan mo?”

Napayuko siya.

“Nagbigay ako ng statement laban kay Ramon. Lahat. Pati account, pati pirma, pati mga utang. Hindi para humingi ng pabor sa’yo. Gusto ko lang sabihin… tama ka. Hindi ako inosente. Sinira ko ang pamilya mo dahil naniwala akong kapag pinili ako ng lalaki, panalo ako.”

Nanginig ang boses niya.

“Hindi pala panalo ang mapili ng lalaking marunong lang gumamit ng babae.”

Matagal akong tahimik.

Sa labas ng opisina, may matandang pasyente na tumatawa habang nakikinig sa radyo. May amoy ng alcohol, kape, at bagong saing na kanin.

“Ano na ang gagawin mo?” tanong ko.

“Uuwi ako sa Iloilo,” sagot niya. “Magsisimula ulit. Pero bago ako umalis, gusto kong ibigay ito.”

Inabot niya ang folder.

Nandoon ang kopya ng mga dokumentong nagpapatunay na may itinago pang account si Ramon, account kung saan napunta ang ilang perang dapat ay para sa medical care ni Aling Corazon.

“Para sa kaso mo,” sabi niya. “At para kay Maya.”

Tinanggap ko ang folder.

Hindi ko siya niyakap.

Hindi ko rin siya pinatawad nang buo.

Pero sinabi ko ang kaya kong sabihin.

“Sana sa susunod, kapag may pamilyang umiiyak sa likod ng lalaking nagpapangako sa’yo, pakinggan mo ang iyak, hindi ang pangako.”

Tumango siya, luhaan.

“Opo.”

At umalis siya.

Makalipas ang halos isang taon, lumabas ang desisyon.

Kinailangan ni Ramon na isauli ang perang napatunayang kinuha niya sa benepisyo ng ina niya. May hiwalay pang kasong isinampa laban sa kanya dahil sa pekeng pirma at utang. Ang condo sa BGC, na dati niyang ipinagyabang bilang simbolo ng tagumpay, ay naibenta para bayaran ang ilang obligasyon.

Hindi siya nakulong agad, hindi ganoon kabilis ang mundo.

Pero nawala ang trabaho niya.

Nawala ang mga kaibigan niyang puro pakinabang lang ang habol.

Nawala ang yabang niya.

At higit sa lahat, nawala ang karapatan niyang tapakan kami ni Maya.

Sa family court, malinaw na ibinigay sa akin ang buong kustodiya kay Maya. Inutusan din si Ramon na magbigay ng regular na suporta.

Noong araw na iyon, sa labas ng korte, hinabol niya kami.

“Mara,” tawag niya.

Huminto ako, pero hindi ako lumingon agad.

Si Maya ay nakatayo sa tabi ko, suot ang bago niyang school uniform. Malinis, plantsado, at may maliit na ribbon sa buhok.

“Pwede ba tayong mag-usap?” tanong ni Ramon.

Lumingon ako.

Halos hindi ko nakilala ang lalaking minsan kong kinatakutan. Payat siya, gusot ang polo, at walang kislap ang mga mata.

“Para saan?”

Napatingin siya kay Maya.

“Anak…”

Awtomatikong umatras si Maya sa likod ko.

Doon ko nakita ang sakit sa mukha ni Ramon.

Siguro noon lang niya naintindihan na ang bata ay hindi nawawala sa isang araw. Nawawala siya sa bawat sigaw, bawat pangmamaliit, bawat gabing pinili niyang hindi makita ang luha ng sarili niyang anak.

“Maya,” mahina niyang sabi, “sorry.”

Hindi sumagot si Maya.

Hinawakan ko ang kamay niya.

Hindi ko siya pinilit magpatawad. Hindi ko rin siya tinuruang magalit.

Binigyan ko lang siya ng karapatang pumili.

Pagkatapos ng ilang sandali, nagsalita ang anak ko.

“Papa, hindi pa ako ready.”

Napapikit si Ramon.

Tumango siya.

“Maiintindihan ko.”

Sa unang pagkakataon, wala siyang sigaw. Wala siyang utos. Wala siyang paninisi.

Umalis kami ni Maya nang magkahawak-kamay.

Pagdating sa kanto, tumingala siya sa akin.

“Ma, masama ba akong anak?”

Agad akong lumuhod sa harap niya.

“Hindi. Ang puso mo ay hindi pinto na pwedeng basta buksan ng taong matagal nang kumakatok gamit ang bato. Ikaw ang magpapasya kung kailan, at kung bubuksan mo pa.”

Niyakap niya ako.

“Gusto ko munang maging masaya tayo.”

Napangiti ako.

“Iyon din ang gusto ko.”

Dalawang taon ang lumipas.

Hindi na kami nakatira sa madilim na kuwarto sa Tondo.

Sa tulong ng ipon ko, suporta ni Ramon na sa wakas ay dumating nang regular dahil sa utos ng korte, at dagdag na kita mula sa pagiging certified caregiver trainer, nakalipat kami ni Maya sa maliit ngunit maliwanag na apartment sa Marikina.

May bintana kaming tanaw ang puno ng mangga.

May kusina kaming kasya ang dalawang tao.

May mesa kaming bilog kung saan gumagawa ng homework si Maya habang naghahanda ako ng hapunan.

At may pinto kaming kami lang ang may susi.

Isang hapon, umuwi si Maya na may dalang medalya mula sa school.

“Ma!” sigaw niya mula sa pinto. “First honor ako!”

Nabitawan ko ang sandok.

Tumakbo siya sa akin, at sinalubong ko siya ng yakap na halos mawalan kami pareho ng hininga.

Sa gabing iyon, nagluto ako ng spaghetti, pritong manok, at bumili ng maliit na cake sa bakery sa kanto.

Nilagyan ni Maya ng kandila ang cake kahit wala namang may birthday.

“Para saan ang kandila?” natatawa kong tanong.

“Para sa wish,” sabi niya. “Hindi lang birthday ang pwedeng humiling.”

Pinatay namin ang ilaw.

Sa maliit naming sala, tanging kandila lang ang nagbigay ng liwanag sa mukha ng anak ko.

“Wish ka, Ma,” sabi niya.

Pumikit ako.

Dati, ang hiling ko lang ay isang gabing walang sigaw.

Isang umagang hindi ako mumurahin.

Isang araw na hindi ako matatakot.

Ngayon, iba na.

Hiling ko na manatiling malaya ang puso ko.

Hiling ko na lumaki si Maya na alam ang halaga niya.

Hiling ko na kahit gaano kadilim ang dinaanan namin, hindi kami maging katulad ng mga taong nanakit sa amin.

Binuksan ko ang mata ko.

Hinipan naming dalawa ang kandila.

Sa sumunod na Linggo, may natanggap akong sulat mula sa care facility kung saan inilipat si Aling Corazon.

Maiksi lang iyon.

Sinulat iyon ng nurse dahil hirap na siyang humawak ng panulat.

“Mara, salamat sa limang taon. Huli na ang pagsisisi ko. Sana maging masaya kayo ni Maya. Hindi mo ako kailangang bisitahin. Gusto ko lang malaman mo na naaalala ko lahat ng ginawa mo, at alam kong hindi ko iyon nasuklian.”

Matagal kong tinitigan ang sulat.

Pagkatapos, tinupi ko iyon at itinago sa isang kahon, kasama ng unang drawing ni Maya sa apartment namin.

Hindi para balikan ang sakit.

Kundi para alalahanin na kahit ang pinakamatigas na puso, minsan ay natutong umamin sa dulo.

Hindi ako bumalik kay Ramon.

Hindi ako bumalik sa bahay ng mga Dela Cruz.

Hindi ako bumalik sa dating sarili kong laging nakayuko.

Isang umaga, habang naglalakad kami ni Maya papunta sa school, dumaan kami sa isang sari-sari store. May babaeng nakaupo sa labas, pagod ang mukha, may hawak na sanggol at may pasa sa braso.

Narinig ko siyang kausap ang tindera.

“Tiis lang siguro. Para sa anak.”

Huminto ako.

Dati, iyon din ang sinabi ko sa sarili ko.

Tiis lang.

Para sa anak.

Pero natutunan ko na minsan, ang tunay na para sa anak ay hindi ang pagtitiis sa apoy, kundi ang paglabas dito habang kaya mo pang huminga.

Lumapit ako sa babae at mahinang iniabot ang calling card ng legal aid clinic ni Atty. Liza.

“Kung kailangan mo ng kausap,” sabi ko, “may mga taong tutulong.”

Tumingin siya sa akin, nagulat.

“Sino po kayo?”

Napatingin ako kay Maya, na ngayon ay nakangiti sa akin, matatag at maliwanag, parang batang lumaki sa araw, hindi sa takot.

Ngumiti ako sa babae.

“Ako si Mara. Isang babaeng minsang akala niya wala na siyang pupuntahan.”

Hinawakan ni Maya ang kamay ko.

“At ngayon?” tanong ng babae.

Tumingala ako sa langit ng Marikina, bughaw, malinaw, walang bakas ng kulungang iniwan ko.

“At ngayon,” sabi ko, “pauwi na kami sa sarili naming buhay.”

Noong gabing iyon, bago matulog, sumiksik si Maya sa tabi ko.

“Ma,” bulong niya, “happy ending na ba tayo?”

Hinaplos ko ang buhok niya.

“Hindi pa.”

Kumunot ang noo niya.

“Hindi pa?”

Ngumiti ako.

“Mas maganda pa roon. Hindi ending ito, anak. Simula ito.”

Pumikit si Maya, panatag ang hininga, yakap ang bago niyang manika at ang lumang stuffed rabbit na hindi niya pa rin kayang bitawan.

Sa labas, tahimik ang gabi.

Walang sigaw.

Walang utos.

Walang pinto na padabog na isinasara.

Tanging mahinang ugong ng electric fan, amoy ng bagong labang kumot, at tibok ng dalawang pusong sa wakas ay natutong mabuhay nang hindi humihingi ng permiso.

At sa unang pagkakataon sa napakahabang panahon, hindi ako natulog na takot sa bukas.

Natulog akong nakangiti.

Dahil alam ko, kahit ilang taon akong ginawang anino sa bahay ng iba, hindi pala nawawala ang liwanag.

Minsan, naghihintay lang itong buksan mo ang sariling pinto, hawakan ang kamay ng taong pinakamamahal mo, at lumakad palabas.

Palayo sa sakit.

Palapit sa araw.

Palapit sa buhay na sa wakas, tunay na sa amin.