Umalis Ako na Bitbit ang Anak Ko at Isang Maliit na Bag, Habang Sila ay Tumatawang Naghihintay sa Pagbalik ng Babaeng Akala Nila Walang Laban
BAHAGI 2: Umalis Ako na Bitbit ang Anak Ko at Isang Maliit na Bag, Habang Sila ay Tumatawang Naghihintay sa Pagbalik ng Babaeng Akala Nila Walang Laban
Hindi ko maalala kung ilang segundo akong nakatayo matapos akong sampalin ni Paolo.
May tunog sa tenga ko na parang lumang electric fan na sumasabit ang elisi.
Ang pisngi ko ay mainit.
Ang dibdib ko ay malamig.
Sa sala, nakanganga si Jessa.
Si Aling Cora naman ay napaurong ng kalahating hakbang, hindi dahil naawa siya, kundi dahil natakot siyang may nakakita.
Si Nico ay tumigil sa pag-iyak at tumingin sa akin na para bang nanonood siya ng eksena sa teleserye.
Sa loob ng kwarto, lalong lumakas ang iyak ni Lia.
Iyon ang bumasag sa pagkamanhid ko.
Hindi ako sumigaw.
Hindi ako gumanti.
Hindi ako nagtanong kung bakit.
Hindi na kailangan.
May mga sagot na hindi sinasabi ng bibig.
Sapat na ang kamay na bumagsak sa mukha mo habang may sugat ka pa sa tiyan.
Sapat na ang katahimikan ng mga taong dapat sana ay pumigil.
Lumakad ako papunta sa kwarto.
Hinarang ulit ako ni Paolo.
—Mara, huwag kang mag-inarte. Nabigla lang ako.
Hindi ko siya tiningnan.
—Tumabi ka.
—Pag-usapan natin.
—Tumabi ka, Paolo.
Marahil may nakita siya sa mata ko, dahil kahit mayabang pa rin ang tindig niya, umatras siya.
Pumasok ako sa kwarto at isinara ang pinto.
Nanginginig ang kamay ko habang binubuhat si Lia.
Pulang-pula na ang mukha niya sa kakaiyak.
Nang mailapit ko siya sa dibdib ko, kumalma siya nang kaunti, parang alam niyang pareho kaming kailangang humawak sa isa’t isa para hindi tuluyang gumuho.
Kumuha ako ng diaper bag.
Nilagay ko ang mga bote, gatas, lampin, wipes, dalawang onesie, maliit na kumot, booklet ng pedia, at folder ng birth certificate ni Lia.
Hindi ko alam kung bakit birth certificate ang una kong naisip.
Siguro dahil sa sandaling iyon, ang tanging malinaw sa isip ko ay ito:
Anak ko siya.
Hindi nila siya gagawing tali sa leeg ko.
Hindi nila siya gagawing dahilan para lunukin ko ang sampal.
Paglabas ko ng kwarto, hawak ko si Lia sa isang braso at bag sa kabila.
Tahimik silang lahat.
Si Jessa ang unang nagsalita.
—Saan ka pupunta? Sa nanay mo? Akala mo naman tatanggapin ka roon nang matagal.
Hindi ako sumagot.
Dumiretso ako sa shoe rack.
Mahirap yumuko dahil sa tahi ko, kaya hindi ko na sinuot ang sandals ko nang maayos.
Ipinasok ko lang ang paa ko at lumabas.
Sumunod si Paolo.
—Mara, tigilan mo ito. May baby ka. Hindi ka pwedeng basta lumayas.
Huminto ako sa pintuan.
Doon ko siya tiningnan.
—Hindi ako lumalayas. Inilalayo ko ang anak ko sa lalaking nananakit ng asawa niya.
Namula siya.
—Isang sampal lang iyon.
—Isang sampal lang din ang kailangan para malaman ko kung sino ka.
Bago pa siya makasagot, nagsalita si Jessa mula sa sala.
—Paolo, huwag mong sundan. Hayaan mo. Mga babaeng ganyan, kapag sinuyo mo, lalong lumalaki ang ulo. May anak na iyan, saan pupulutin iyan? Hindi aabot ng dalawang araw, babalik iyan dito na umiiyak.
Si Aling Cora ay sumang-ayon agad.
—Tama ang ate mo. Kapag hinabol mo ngayon, habang buhay kang tatakutin niyan. Hayaan mong malaman niya kung gaano kahirap mabuhay nang walang asawa.
Hindi ko alam kung narinig nila ang sarili nila.
Pero ako, malinaw kong narinig.
Kinuha ko ang cellphone ko at binuksan ang voice recorder na hindi ko pala namalayang napindot kanina nang una akong kinabahan.
Hindi ko sinadyang mag-record.
Pero marahil may bahagi ng katawan ko na mas mabilis magdesisyon kaysa sa puso kong ilang taon nang pinapaniwala sa “pamilya tayo”.
Bumaba ako sa elevator.
Walang jacket si Lia.
Kaya ibinalot ko sa kanya ang sariling cardigan ko.
Sa labas ng building, umuulan nang mahina.
Hindi malakas, pero sapat para lumamig ang sugat sa mukha ko.
Nag-book ako ng Grab.
Habang naghihintay, tumawag si Paolo.
Hindi ko sinagot.
Nag-text siya.
“Mara, huwag kang magpahiya. Umuwi ka na.”
Sumunod na text.
“Hindi ko sinadyang sampalin ka. Pero mali ka rin kasi.”
Sumunod pa.
“Kung dadalhin mo ang anak ko sa ibang bahay, problema iyan.”
Tiningnan ko ang salitang “anak ko”.
Hindi “anak natin”.
Sa tatlong salitang iyon, lalo akong natauhan.
Dumating ang sasakyan.
Umupo ako sa likod, karga si Lia, habang nakatitig ang driver sa rearview mirror.
Marahil nakita niya ang marka sa pisngi ko.
Marahil narinig niya ang nanginginig kong paghinga.
Pero mabuti na lang, hindi siya nagtanong.
Ang pinuntahan ko ay bahay ng nanay ko sa Marikina.
Lumang bahay iyon, dalawang palapag, may maliit na tindahan sa harap, may sampayan sa gilid, at may kapitbahay na laging marunong makiramdam kahit hindi mo hinihingi.
Patay na ang tatay ko limang taon na ang nakalipas.
Si Nanay Luming ang natira sa akin.
Dating teacher sa public school.
Maliit ang katawan, pero kapag tumingin siya sa iyo, para kang estudyanteng nahuling nangopya.
Pagbukas niya ng gate, hindi siya agad nagsalita.
Tiningnan niya ang mukha ko.
Tiningnan niya si Lia.
Tiningnan niya ulit ang pisngi kong namamaga.
Pagkatapos, binuksan niya nang malaki ang gate.
—Pumasok ka.
Dalawang salita lang.
Pero doon ako unang umiyak.
Hindi sa harap ni Paolo.
Hindi sa harap ng biyenan ko.
Hindi sa elevator.
Sa harap ng nanay ko ako bumagsak.
Hindi ko na kayang magpaliwanag nang maayos.
Pira-piraso ang lumabas sa bibig ko.
Hipon.
Yaya.
Jessa.
Nico.
Sampal.
Baby.
Nanay ko ay hindi umiiyak.
Pinaupo niya ako.
Kinuha niya si Lia.
Tinimplahan niya ako ng maligamgam na tubig.
Pagkatapos, hinawakan niya ang baba ko at itinaas ang mukha ko sa liwanag.
—Magpapatingin tayo.
—Nay, bukas na lang.
—Ngayon.
—Pagod ako.
—Mas mapapagod ka kapag pinabayaan mong sila ang unang gumawa ng kuwento.
Doon ko naintindihan kung bakit siya naging teacher ng tatlumpung taon.
Alam niya kung paano basahin ang mga taong sanay magsinungaling.
Dinala niya ako sa maliit na clinic sa malapit.
Pagkatapos ay sa ospital para sa medical certificate.
Hindi malalim ang pasa, pero malinaw ang pamumula at pamamaga.
Tinanong ako ng nurse kung gusto kong magpa-blotter.
Tumingin ako kay Lia na natutulog sa stroller.
Naalala ko ang sinabi ni Jessa:
“Hindi aabot ng dalawang araw, babalik iyan.”
Kaya tumango ako.
—Oo. Gusto ko.
Kinagabihan, pagkatapos ng barangay blotter, umuwi kami sa bahay ni Nanay.
May sabaw siyang niluto, pero hindi ko halos malasahan.
Habang pinapadede ko si Lia, dumating ang unang tawag ni Aling Cora.
Hindi ko sinagot.
Sumunod si Jessa.
Hindi ko rin sinagot.
Tumawag si Paolo nang labing-isang beses.
Sa ikalabindalawang tawag, sinagot ni Nanay ang phone ko.
—Hello?
Hindi ko narinig ang sinabi ni Paolo sa kabilang linya, pero narinig ko ang sagot ni Nanay.
—Hindi siya uuwi ngayong gabi.
Tahimik.
—Hindi mo siya kakausapin hangga’t hindi siya handa.
Tahimik ulit.
—At huwag mong tatawagin ang nangyari na “away mag-asawa”. Sinaktan mo ang anak ko habang nagpapagaling siya sa panganganak.
Marahil sumigaw si Paolo, dahil lumamig ang mukha ni Nanay.
—Anak, teacher ako. Hindi ako natatakot sa batang lalaki na sanay sumigaw kapag mali.
Ibinaba niya ang tawag.
Tumingin siya sa akin.
—Bukas, tatawag tayo ng abogado.
Napailing ako.
—Nay, baka lumaki.
—Lumaki na, Mara. Hindi mo lang tinitingnan.
Noong gabing iyon, hindi ako nakatulog.
Hindi dahil umiiyak si Lia.
Tahimik siya, parang nakiramdam sa bigat ng bahay.
Hindi ako nakatulog dahil paulit-ulit kong naririnig sa isip ko ang sinabi ni Paolo:
“Hindi ka espesyal.”
Naisip ko ang lahat ng araw na sinubukan kong maging mabuting asawa.
Noong unang buwan ng kasal namin, binibigyan ko si Aling Cora ng grocery allowance kahit hindi niya hinihingi, dahil ayokong isipin niyang inilalayo ko si Paolo sa kanila.
Noong nawalan ng trabaho si Jessa sa salon, ako ang nagpahiram sa kanya ng dalawampu’t limang libong piso para raw makapagsimula ng maliit na negosyo ng frozen goods.
Hindi niya iyon binayaran.
Noong naospital si Aling Cora dahil sa high blood, ako ang nagbayad ng deposit dahil wala raw laman ang ATM ni Paolo.
Noong buntis ako, ako ang nagbabayad ng check-up ko.
Kapag tinatanong ko si Paolo kung bakit hindi niya ako sinasamahan, ang sagot niya lagi:
—Busy ako. Para rin sa inyo itong trabaho ko.
Ngayon, malinaw na sa akin.
Busy siya sa pagbuo ng imahe ng lalaking responsable.
At ako ang tahimik na nagbabayad sa likod ng imahe niyang iyon.
Kinabukasan, maaga akong nagising.
Namamaga pa rin ang pisngi ko.
Masakit pa rin ang tahi ko.
Pero may ibang klase ng linaw sa utak ko.
Si Nanay ay nakaupo sa mesa, may kape, may notebook, at may ballpen.
Parang gagawa kami ng lesson plan.
—Isulat mo lahat.
Sabi niya.
—Lahat?
—Simula noong una kang insultuhin. Petsa kung maalala mo. Amount kung pera. Screenshot kung meron.
Hindi ko alam kung saan magsisimula.
Pero nang mabuksan ko ang online banking ko, ang daming resibo ang lumabas.
Transfer sa nanay ni Paolo.
Transfer kay Jessa.
Bayad sa yaya.
Bayad sa kuryente.
Bayad sa internet.
Bayad sa renta ng parking.
Bayad sa check-up.
Bayad sa gamit ni Lia.
Lahat may pangalan ko.
Lahat galing sa account ko.
Kahit ang ref na ipinagyayabang ni Aling Cora sa kumare niya na bigay daw ni Paolo, ako ang bumili.
Kahit ang aircon sa kwarto namin, ako ang nag-installment.
Kahit ang sofa kung saan nakaupo si Jessa habang iniinsulto ako, galing sa ipon ko.
Maya-maya, may nag-text si Paolo.
“Umuwi ka na. Hindi maganda sa baby ang walang ama.”
Sinagot ko siya sa unang pagkakataon.
“Hindi rin maganda sa baby ang amang nananakit.”
Mabilis ang reply niya.
“Hindi mo ako pwedeng pagbawalan makita si Lia.”
Sumagot ako:
“Hindi kita pinagbabawalan. Pero hindi mo kami lalapitan nang walang kasamang legal process.”
Hindi na siya nag-reply.
Pero pagkatapos ng sampung minuto, may post si Jessa sa Facebook.
Hindi niya ako pinangalanan.
Pero malinaw na ako ang tinutukoy.
“May mga babae talaga na porke nanganak, akala mo reyna na. Kawawa ang mga lalaking nagtatrabaho nang todo, tapos uuwi sa dramang walang katapusan. Respeto naman sa biyenan at pamilya ng asawa.”
Maraming nag-react.
May nag-comment:
“Totoo. Mga bagong ina ngayon, sobrang maarte.”
May isa pa:
“Kung mabait ang asawa, hindi dapat iniiwan.”
Nakita ko iyon habang hawak ko si Lia.
Dati, baka nasaktan ako.
Baka nagpaliwanag ako.
Baka nag-type ako ng mahabang depensa.
Pero hindi na.
Screenshot lang.
Tahimik.
Sunod-sunod ang post ni Jessa.
Ipinakita niya ang litrato ni Nico na umiiyak.
Caption:
“Anak ko, ginulat at sinaktan ng matandang dapat sana ay tita niya. Pero kami pa ang masama.”
Hindi niya ipinakita ang laruang baril.
Hindi niya ipinakita ang muntik nitong pagtama sa tiyan ko.
Hindi niya ipinakita ang pagsigaw ng bata ng “baboy”.
Screenshot ulit.
Tahimik ulit.
Bandang tanghali, tumawag ang abogado na ni-refer ng dating kasamahan ni Nanay sa school.
Si Atty. Del Rosario.
Babae siya.
Maikli ang buhok.
Malinaw magsalita.
Hindi siya nagpaikot-ikot.
Pinakinggan niya ako.
Pinabasa niya sa akin ang messages ni Paolo.
Pinakinggan niya ang voice recording na nahuli ang boses ni Jessa at Aling Cora.
Nang marinig niya ang linyang “Hindi aabot ng dalawang araw, babalik iyan”, itinaas niya ang tingin.
—May CCTV ba sa bahay ninyo?
—Wala sa sala. Pero may baby monitor sa kwarto.
—Audio?
—Oo. At minsan, naririnig kahit sa labas kung bukas ang pinto.
—Kunin mo ang file. Huwag mong i-edit. I-save mo sa cloud at sa USB.
Doon ko naalala.
Noong pumasok ako sa kwarto pagkatapos ng sampal, bukas ang baby monitor app sa tablet.
Kapag may malakas na tunog, automatic itong nagse-save ng clip.
Hindi ko alam kung na-record ang lahat.
Pero may tsansa.
Binuksan ko ang app.
Nanginginig ang kamay ko.
May tatlong clip mula kahapon.
Una, iyak ni Lia.
Ikalawa, boses ni Nico mula sa pinto.
Ikatlo, ang mas mahabang clip.
Pinindot ko.
Narinig ko ang sariling boses ko:
“Hindi ako katulong dito.”
Narinig ko si Jessa:
“Kung wala si Paolo, baka nasa boarding house ka pa rin hanggang ngayon.”
Narinig ko si Aling Cora:
“Babae ka. May anak kang babae pa. Matuto kang lumunok ng pride.”
Narinig ko ang boses ni Paolo:
“Lahat ng babae nanganganak. Hindi ka espesyal.”
Pagkatapos, isang tunog.
Hindi malinaw ang itsura dahil nasa loob ang camera.
Pero malinaw ang tunog ng sampal.
At kasunod nito, iyak ni Lia.
Hindi ko napigilan.
Napaiyak ako.
Hindi dahil muli kong naramdaman ang sakit.
Kundi dahil sa wakas, may ebidensya ang sakit na ilang taon kong nilunok.
Sa harap ng batas, hindi na ito “sobra kang sensitibo”.
Hindi na ito “pamilya lang”.
Hindi na ito “ganyan talaga ang ate ko”.
May tunog ang katotohanan.
May petsa.
May oras.
May boses.
Kinahapunan, pumunta kami sa opisina ni Atty. Del Rosario.
Doon niya ipinaliwanag ang mga pwedeng hakbang.
Protection order.
Custody.
Child support.
Damages.
Legal separation kung nais kong ituloy.
Reklamo sa pananakit at psychological abuse.
Hindi ko naintindihan lahat agad.
Pero may isang tanong siya na malinaw kong sinagot.
—Gusto mo pa bang makipag-ayos sa kanila nang ikaw ang babalik sa bahay?
Tumingin ako kay Lia.
Natutulog siya sa carrier, nakabuka ang maliit na kamay.
—Hindi.
—Gusto mo pa bang tumira sa iisang bubong kasama ang lalaking nanampal sa iyo?
—Hindi.
—Gusto mo bang ilagay sa record na hindi mo pinipigilan ang ama na makita ang bata, pero kailangan ng malinaw at ligtas na kondisyon?
—Oo.
Tumango siya.
—Kung ganoon, hindi tayo makikiusap. Maghahain tayo.
Sa bahay ni Paolo, iba ang eksena.
Alam ko dahil kinwento sa akin ng dating kapitbahay naming si Ate Minda, na tahimik na nag-message sa akin matapos makita ang post ni Jessa.
“Mara, anak, nakita ko rin kahapon ang ingay nila. Hindi ako nakialam kasi baka lumala. Pero kung kailangan mo ng witness na narinig ko ang sigawan, sabihin mo lang.”
Doon ko narealize na kahit pakiramdam mo nag-iisa ka, minsan may mga taong tahimik lang pero hindi bulag.
Sinabi ni Ate Minda na noong unang gabi, nagkainan pa raw sina Jessa sa bahay.
Nagpabili pa raw sila ng lechon manok.
Tumawa raw si Jessa habang sinasabing:
—Bukas tatawag iyan. Miss na miss na niya ang kama niya.
Si Aling Cora naman daw ay naglinis ng kwarto namin at sinabing:
—Pagbalik niyan, hindi na ako papayag na may yaya-yaya pa. Matututo iyan.
Si Paolo raw ay tahimik lang.
Pero hindi siya sumunod sa akin.
Hindi niya pinuntahan ang bahay ni Nanay.
Hindi siya nagdala ng gatas.
Hindi siya nagtanong kung may pera ba ako.
Hindi siya nagtanong kung may lagnat ba si Lia.
Ang inalala niya ay pride niya.
Kinabukasan, nagpadala siya ng mensahe.
“Last chance. Umuwi ka bago ako magalit.”
Hindi ako sumagot.
Nagpadala siya ulit:
“Kapag pinagamit mo ang anak ko laban sa akin, pagsisisihan mo.”
Sinend ko kay Atty. Del Rosario.
Ang reply niya:
“Save. Do not engage.”
Iyon ang una kong natutunan sa paghihiwalay sa isang pamilyang mahilig sa sigaw.
Hindi lahat ng suntok kailangang saluhin.
Hindi lahat ng insulto kailangang sagutin.
Minsan, ang pinakamatapang mong sagot ay screenshot.
Sa ikatlong araw, hindi ako bumalik.
Sa ikaapat na araw, hindi pa rin.
Sa ikalimang araw, nagbago ang tono ni Paolo.
“Mara, sorry. Nadala lang ako. Uwi ka na. Naghahanap na si Mama kay Lia.”
Hindi ko pinansin.
Sumunod:
“Miss ko na kayo.”
Sumunod:
“Kahit si Lia lang muna dalhin mo. Hindi na kami mag-aaway.”
Doon ako napamura sa isip.
Kahit sa paghingi ng tawad, gusto pa rin nilang kunin ang bata at iwan ang ina.
Noong gabing iyon, tinanong ako ni Nanay:
—Masakit?
—Alin?
—Na hindi ka niya hinabol bilang asawa, kundi bilang ina ng anak niya.
Matagal akong hindi nakasagot.
—Masakit, Nay. Pero nakatulong.
—Paano nakatulong?
—Kasi malinaw na.
Kinabukasan, hinain ang unang dokumento.
Hindi ko na ikukuwento ang lahat ng legal na salita, dahil ang mahalaga ay ang laman.
Nakahingi kami ng proteksyon.
Nakahingi kami ng pansamantalang kustodiya.
Nakahingi kami ng child support.
Nakahain ang reklamo tungkol sa pananakit at pang-aabuso.
At higit sa lahat, nakalagay sa papel ang mga bagay na ilang taon nilang pilit ginagawang “ugali lang”.
Noong dumating ang process server sa condo building nina Paolo, naroon sina Jessa at Aling Cora.
Akala nila delivery ng pagkain.
Si Jessa pa raw ang nagbukas ng pinto, nakangisi, habang sinasabing:
—Ayan na siguro ang milk tea ko.
Pero hindi milk tea ang hawak ng lalaki.
Naka-envelope iyon.
May pangalan ni Paolo.
May pangalan ko.
May pangalan ng korte.
May petsa ng hearing.
Ayon kay Ate Minda, naabutan niya sa hallway ang eksenang iyon.
Nakita niya raw kung paano nawala ang kulay sa mukha ni Jessa.
Si Aling Cora raw ay paulit-ulit na nagtanong:
—Ano iyan? Ano iyan?
At nang basahin ni Paolo ang unang pahina, napaupo siya sa sofa.
Sa unang pagkakataon, hindi sila ang nagpapatawag sa akin.
Sila ang pinapatawag.
Pero ang hindi pa nila alam, hindi pa iyon ang pinakamabigat na darating.
Dahil sa loob ng envelope, hindi lang reklamo ang laman.
Nakalista rin doon ang lahat ng perang ipinagyabang nilang galing kay Paolo.
At sa dulo ng listahan, may isang dokumentong matagal nilang itinago sa akin.
Isang dokumentong may pirma ni Paolo.
At doon magsisimula ang tunay na pagbagsak ng pamilyang akala ay kaya akong gawing alipin sa sarili kong tahanan.
