Bago ang Ika-Siyam na Gabi ng Dasal, Sinundan Ko ang Bakas ng Pera, at Bawat Resibo ay May Pangalan ng Taong Nagkunwaring Pamilya
Bahagi 3 — Bago ang Ika-Siyam na Gabi ng Dasal, Sinundan Ko ang Bakas ng Pera, at Bawat Resibo ay May Pangalan ng Taong Nagkunwaring Pamilya
Kinabukasan, hindi ako pumasok sa opisina nang maaga.
Nag-file ako ng half-day leave at pumunta sa funeral home.
Hindi ako sanay mag-imbestiga.
Hindi ako abogado.
Hindi ako pulis.
Ako ay empleyadang marunong lang magbasa ng spreadsheet, maghabol ng deadline, at magtago ng pagod para hindi makita ng anak ko.
Pero sa mundong tulad ng kay Milagros, sapat na iyon.
Dahil ang mga taong sanay magsinungaling ay madalas nakakalimot na ang pera ay may bakas.
Sa funeral home, pinakita ko ang ID ko at ang GCash receipt.
Mabait ang babae sa counter.
—Ay, kayo po pala si Ma’am Ana. Kayo po ang nagbayad ng remaining balance.
Remaining balance.
Hindi buong gastos.
May naunang deposit daw na 10,000 pesos mula kay Marco, cash.
Pagkatapos, noong hindi sapat ang budget, ipinasok ang payment ko.
—May humingi po ba ng official receipt?
Tiningnan niya ang system.
—Opo. Si Mrs. Milagros Villanueva po ang kumuha.
Humingi ako ng certified copy.
Paglabas ko roon, hindi ako galit.
Mas masahol kaysa galit ang nararamdaman ko.
Kalmado ako.
At natatakot ako sa sarili kong pagiging kalmado.
Dumiretso ako sa karinderya na nag-cater sa lamay.
Ayon sa may-ari, 14,800 pesos ang pagkain sa tatlong gabi.
Sino ang nagbayad?
Si Marco, gamit ang GCash na ipinasa ko.
Pero ang sabi sa mga kamag-anak, nangutang raw siya.
Sa flower shop, pareho rin.
Sa renta ng tent, pareho rin.
Lahat ng iyon, may resibo.
Lahat, may petsa.
Lahat, may oras.
Lahat, may pangalan ko o pangalan ni Marco na may reference number mula sa perang galing sa akin.
Pagdating ng hapon, pumunta ako sa maliit na lending office na binanggit ni Noreen sa audio.
Hindi ako nagtanong agad.
Nagpanggap akong ordinaryong asawa na nalilito sa utang ng pamilya.
—May record po ba kayo under Marco Villanueva?
Tumingin sa akin ang lalaki sa counter.
—Asawa po kayo?
—Opo.
Naglabas siya ng folder.
Doon ko nakita ang pangalawang kutsilyo.
May utang si Marco.
Hindi 20,000.
Hindi 50,000.
287,000 pesos.
Nakasaad na co-maker siya sa loan ni Jun, kapatid ni Milagros.
Ang collateral?
Motor ni Marco.
At “expected household income” na may nakalagay na halaga ng sweldo ko.
Hindi pirma ko.
Pero pangalan ko.
Ginamit nilang pangpataas ng tiwala ang kita ko.
Hindi ako pumirma kahit kailan.
Pero malinaw sa papel na sinabi nilang ang household namin ay may sapat na buwanang kita dahil sa trabaho ko.
Doon ko naintindihan ang “kasunduan para sa kapayapaan.”
Hindi nila ako pinapapirma dahil gusto nilang mabuo ang pamilya.
Pinapapirma nila ako dahil kailangan nilang itali ang sweldo ko sa butas na hinukay nila.
Noong gabi, tinawagan ako ni Marco.
Hindi ko sinagot.
Nag-message siya.
“Umuwi ka na. Ika-siyam na gabi bukas. Mag-sorry ka na kay Mama para matapos.”
Nagreply ako:
“Alam ko na ang utang ni Jun.”
Tumawag siya agad.
Hinayaan kong tumunog.
Pangalawa.
Pangatlo.
Pang-apat.
Sa ikalimang tawag, sinagot ko.
Tahimik siya sa kabilang linya.
—Saan mo nalaman?
Hindi niya tinanong kung anong utang.
Hindi niya tinanong kung sinong Jun.
Doon pa lang, umamin na siya.
—Kailan mo balak sabihin sa akin?
—Hindi ko alam kung paano.
—Pero alam mo kung paano ako papapirmahin sa kasunduan?
—Ana, nakulong lang kami sa sitwasyon. Si Mama ang nagdesisyon.
Napapikit ako.
Si Mama ang nagdesisyon.
Iyon ang pangungusap ng buong kasal namin.
Kapag pinayagan si Milagros na pumasok sa unit namin nang walang paalam, si Mama ang nagdesisyon.
Kapag kinuha ang anak ko sa bahay ni Mama para ipakita sa kapitbahay, si Mama ang nagdesisyon.
Kapag nilait ang trabaho ko dahil hindi raw pambabae ang palaging nasa biyahe, si Mama ang nagdesisyon.
Kapag may kamag-anak na nangailangan at sa akin pinasalo ang gastos, si Mama ang nagdesisyon.
At si Marco?
Si Marco ang lalaking nasa gitna kunwari, pero ang totoo, matagal na siyang nakaupo sa gilid ng nanay niya.
—Ginamit ninyo ang pangalan ko sa loan.
—Hindi pirma mo, Ana. Pangalan lang.
Natawa ako.
—Ganyan na ba kababa ang tingin mo sa akin? Na kapag hindi pirma, okay lang?
—Sinubukan ko namang bayaran.
—Paano? Sa sweldo ko?
Wala siyang sagot.
Narinig ko ang paghinga niya.
Mabigat.
Pagod.
Pero hindi ako naawa.
Pagod din ako.
Matagal na.
—Bukas, pumunta ka sa padasal, sabi niya sa huli. Huwag mo nang palakihin. Maraming tao.
Doon ako ngumiti kahit hindi niya nakikita.
—Oo. Pupunta ako.
Natahimik siya.
Siguro akala niya nanalo siya.
—Talaga?
—Oo. Pero hindi para humingi ng tawad.
Pinutol ko ang tawag.
Kinabukasan, bago maggabi, inihanda ni Mama ang damit ni Lira.
—Isasama mo siya?
Tiningnan ko ang anak ko na abala sa pagkukulay sa mesa.
—Hindi. Hindi niya kailangang makita iyon.
Tumango si Mama.
Matagal siyang tahimik.
Pagkatapos, nilapitan niya ako at hinawakan ang kamay ko.
—Anak, noong una kong inalagaan si Lira, hindi ako nagreklamo kasi apo ko siya. Pero bawat beses na kinukuha nila siya para ipakita sa ibang tao, pakiramdam ko ginagamit nila ang bata laban sa iyo.
Napakagat ako sa labi.
—Alam ko, Ma.
—Huwag kang matakot na maging masama sa paningin nila kung iyon ang kailangan para maging ligtas kayo ng anak mo.
Iyon ang unang basbas na kailangan ko.
Hindi galing sa pari.
Hindi galing sa barangay.
Galing sa nanay na dalawang taon nilang ginamit bilang libreng yaya, tapos tinawag na “labas sa pamilya” nang gusto na nilang bawiin ang apo.
Alas-siyete ng gabi, pumunta ako sa barangay hall.
Nandoon ang kabaong noong mga nakaraang araw.
Ngayon, wala na.
Pero naroon pa rin ang mga upuan.
Ang mahabang mesa.
Ang kape.
Ang biscuits.
Ang mga taong mahilig sa dasal kapag may camera, at sa tsismis kapag nakatalikod ang pari.
Pagpasok ko, tumahimik ang kalahati ng lugar.
Si Milagros ang unang nakakita sa akin.
Nakaupo siya sa harap, suot ang puting blouse, may itim na rosary sa kamay.
Nakangiti siya.
Hindi ngiti ng taong nagpapatawad.
Ngiti ng taong naghihintay na lumuhod ang kalaban.
Lumapit si Marco.
—Salamat at dumating ka, sabi niya.
—Hindi ako para sa iyo dumating.
Kumunot ang noo niya.
Sa harap, tumayo si Milagros.
—Mga kapamilya, bago tayo magdasal, may isang bagay lang akong gustong ayusin. Bilang ina, masakit sa akin na may tampuhan. Pero gusto kong bigyan ng pagkakataon ang manugang ko na magsalita.
Murmur sa paligid.
May naglabas ng phone.
May nagbukas ng camera.
Ganoon sila kabilis kapag kahihiyan ang palabas.
Inabot ni Milagros ang maliit na microphone sa akin.
—Ana, anak, sabihin mo lang ang nasa puso mo. Humingi ka lang ng tawad, tapos tapos na tayo.
Kinuha ko ang microphone.
Tumingin ako sa mukha niya.
Pagkatapos, sa mukha ni Marco.
Pagkatapos, sa mga kamag-anak na ilang araw akong tinawag na walang puso.
—Tama kayo, sabi ko. May kailangan akong sabihin.
Lumambot ang mukha ni Milagros, akala niya susunod ako sa script.
Inilabas ko ang phone ko.
May maliit na speaker sa tabi ng mesa, gamit nila para sa dasal.
Tinanggal ko ang cable ng microphone at kinabit ang phone ko sa Bluetooth.
Nagitla si Marco.
—Ana, ano iyan?
Hindi ko siya pinansin.
Binuksan ko ang folder sa screen.
Pangalan ng folder:
“LAMAY.”
Pumuti ang mukha ni Milagros.
At bago pa niya maagaw ang phone ko, pinindot ko ang unang audio.
Boses niya ang unang lumabas sa speaker.
—Sabihin ninyo sa lahat na wala siyang binigay. Kapag napahiya siya, pipirma iyan. Kailangan natin ang sahod niya bago maningil ulit si Jun.
Sa isang segundo, walang gumalaw.
Pati ang kandila sa mesa, parang tumigil ang apoy.
Pagkatapos, sabay-sabay na lumingon ang buong barangay hall kay Milagros.
At sa gabing iyon, sa harap ng mga taong ginamit niyang korte laban sa akin, nagsimula ang tunay na paglilitis.
