Sinundan ko ang bakas ng birth certificate, rosaryo, at lumang litrato mula sa barangay, at bawat sagot ay naglapit sa akin sa katotohanang mas marumi kaysa pagtataksil
Bahagi 3: Sinundan ko ang bakas ng birth certificate, rosaryo, at lumang litrato mula sa barangay, at bawat sagot ay naglapit sa akin sa katotohanang mas marumi kaysa pagtataksil
Hindi ako makatulog nang gabing iyon.
Hindi dahil sa pag-ulan.
Hindi dahil sa lamig ng doctors’ lounge.
Kundi dahil paulit-ulit kong binabasa ang mensahe mula sa hindi kilalang number.
“Huwag kayong maniwala sa kuwentong anak siya ni Arman.”
Sa loob ng maraming buwan, iyon ang pundasyon ng lahat.
Anak siya ni Arman.
Biyuda si Celina.
May utang na buhay si Rafael.
Kailangan kong umintindi.
Kailangan kong magparaya.
Kailangan kong lunukin ang kahihiyan dahil may batang kawawa.
Pero kung kasinungalingan ang pundasyon, ano ang tawag sa buong bahay na itinayo nila sa ibabaw niyon?
Hindi ako puwedeng basta sumugod.
Doktor ako.
Sanay ako sa ebidensya.
Hindi ako naghihiwa ng pasyente dahil lang may kutob ako.
Hindi rin ako sisira ng buhay dahil lang may text message ako mula sa hindi kilala.
Kaya kinabukasan, ginawa ko ang alam kong gawin.
Naghanap ako ng records.
Hindi medical records ni Paolo, dahil may hangganan ang access ko.
Hinawakan ko ang sarili ko sa linya ng batas.
Pero ang incident report sa pekeng pirma ay may karapatan akong sundan.
At dahil ginamit ang pangalan ko sa charity endorsement, puwede kong hilingin ang supporting civil documents na isinama sa application.
Sa admin office, malamig ang mukha ng clerk na humarap sa akin.
—Dra. Santos, sensitive po ito.
—Pirma ko ang pineke. Mas sensitive iyon.
Wala siyang naisagot.
Pagkaraan ng dalawampung minuto, inilabas niya ang brown folder.
Nandoon ang birth certificate ni Paolo Mercado.
Mother: Celina Mercado.
Father: blank.
Hindi nakasulat si Arman.
Hindi nakasulat si Rafael.
Blangko.
Tiningnan ko ang petsa ng kapanganakan.
Pitong taon na ang bata.
Ibig sabihin, ipinanganak siya dalawang taon bago namatay si Arman.
Hindi pa rin iyon patunay.
Maaaring hindi lang nakarehistro ang ama.
Maaaring ginamit ang apelyido ng ina.
Pero kung biyuda nga si Celina ni Arman, bakit Mercado pa rin siya?
Bakit walang marriage certificate?
Bakit sa buong application, ang tanging patunay ng koneksyon kay Arman ay isang affidavit na pirmado ni Rafael?
Kinuha ko ang kopya ng affidavit.
“Personally known to me as surviving partner of the late Sgt. Arman Villareal.”
Surviving partner.
Hindi wife.
Hindi legal spouse.
Partner.
Doon ko unang naramdaman ang ikalawang hiwa.
Hindi lang nila ginawang asawa si Celina sa papeles ni Rafael.
Ginawa rin nilang halos asawa ni Arman sa alaala ng patay.
Para lang mas malakas ang awa.
Paglabas ko ng admin, nakita ko ang nanay ni Rafael sa lobby.
Si Tita Lourdes.
Dati, siya ang tumawag sa akin na anak.
Dati, siya ang naglagay ng family heirloom na pearl bracelet sa kamay ko noong pamamanhikan.
Ngayon, hawak niya ang bag niya nang mahigpit, mukha siyang naghintay buong umaga.
—Mika.
Tumigil ako.
—Tita.
Napakunot ang noo niya sa tawag ko.
Dati, “Ma” ang tawag ko sa kanya kapag kami-kami lang.
Narinig niya ang distansya.
At nasaktan siya.
Pero hindi na iyon problema ko.
—Anak, kausapin mo si Rafael. Hindi siya masamang tao.
—Hindi ko sinabing masama siya.
—Nalilito lang siya. Mabigat ang dala niya mula nang mamatay si Arman.
—Tita, mabigat din ang dala ko. Pero hindi ako nagpakasal sa iba.
Napapikit siya.
—Hindi pa kasal.
—Pero pinili na niya.
Lumapit siya sa akin.
May luha sa mata niya.
—Kung ayaw mong patawarin siya, kahit huwag mo nang idamay ang bata. Si Paolo ay walang kasalanan.
Doon ako napagod.
Hindi dahil sa sinabi niya.
Kundi dahil pare-pareho silang may iisang script.
Bata.
Awa.
Utang.
Buhay.
Lahat ng salitang iyon ay ginamit na parang pader sa harap ko.
Kapag sinubukan kong magsalita, ako ang malupit.
Kapag nagtanong ako, ako ang walang puso.
Kapag nasaktan ako, ako ang makitid.
—Tita, si Paolo ay hindi ko idinadamay. Ang anak ninyo ang nagdamay sa kanya.
Hindi siya nakasagot.
Ibinuka niya ang bibig, pero may lumabas na iyak.
—Mika, kung alam mo lang…
Tumigil siya.
Doon ako tumingin nang mas mabuti.
—Kung alam ko lang ang alin?
Umiling siya.
—Wala.
—Tita.
—Ayusin ninyo na lang, anak. Pakiusap.
Umalis siya nang hindi sumasagot.
Pero sa mukha niya, may alam siya.
At ang alam niyang iyon ang susunod kong hinanap.
Gabi na nang dumating ang tulong.
Hindi mula kay Rafael.
Hindi mula sa admin.
Kundi mula sa chief nurse na si Ate Naty, ang babaeng tatlumpung taon nang nasa military hospital at mas maraming alam kaysa sa anumang database.
Pumasok siya sa maliit kong opisina dala ang dalawang paper cup ng kape.
—Hindi kita tatanungin kung okay ka, kasi halata namang hindi.
Tinanggap ko ang kape.
—Salamat, Ate.
Umupo siya sa harap ko.
—May kilala ako sa lumang barangay ni Celina sa Batangas. Hindi chismis ang dala ko. Record.
Tumigil ang kamay ko.
—Bakit mo ako tinutulungan?
Tumingin siya sa akin nang matalim.
—Dahil noong na-stroke ang asawa ko, ikaw lang ang doktor na hindi nagtanong kung may pera kami bago mo siya tingnan.
Natahimik ako.
Inilabas niya ang phone niya at ipinakita ang larawan.
Lumang barangay certification.
Nakasulat doon na si Celina Mercado ay dating nakatira sa Barangay San Isidro.
Single.
May anak.
Walang record ng kasal kay Arman Villareal.
May isa pang larawan.
Group photo sa isang maliit na fiesta.
Nandoon si Celina, mas bata, mas masigla, naka-red blouse.
Katabi niya si Rafael.
Hindi si Arman.
Nakayakap ang kamay ni Rafael sa balikat niya.
Sa likod nila, may tarpaulin na may petsa.
Eight years ago.
Eight years ago.
Bago pa namatay si Arman.
Bago pa ako at si Rafael nag-engage.
Pero hindi bago kami naging magkasintahan.
Walong taon na kami noon.
Parang may kamay na pumasok sa dibdib ko at pumiga sa puso ko.
—Baka magkaibigan lang.
Sinabi ko iyon hindi dahil naniniwala ako.
Kundi dahil minsan, kahit ang nilolokong tao ay tumutulong pa sa manloloko para hanapan siya ng lusot.
Ate Naty swiped to the next photo.
Isang handwritten note.
Malabo, pero nababasa.
“Raf, kapag natakot ka ulit, hindi ko ipipilit. Pero huwag mong sabihing hindi mo alam kung sa iyo ang bata.”
Hindi ko narinig ang sariling paghinga ko.
—Saan galing ito?
—Sa pinsan ni Celina. Nagtrabaho dati sa canteen ng kampo. Matagal daw tinago.
—Bakit ngayon lang?
—Dahil ngayon lang daw niya nalaman na ikaw ang tatamaan.
Napahawak ako sa gilid ng mesa.
Hindi ko alam kung gusto kong sumigaw o sumuka.
—Hindi ito sapat.
—Alam ko.
Ibinaba ni Ate Naty ang kape.
—Pero sapat ito para malaman mong hindi ka baliw.
Sa gabing iyon, ni-report ko sa ethics committee ang forged endorsement.
Hindi ko isinama ang litrato.
Hindi ko isinama ang note.
Iyon ay personal.
At ang personal, kapag hinawakan nang mali, puwedeng maging marumi rin.
Pero kinabukasan, dumating mismo si Rafael sa opisina ko.
Hindi na siya galit.
Hindi na siya defensive.
Takot siya.
Iyon ang unang beses kong nakita siyang takot sa akin.
Hindi dahil sasaktan ko siya.
Kundi dahil baka hindi na niya makontrol ang alam ko.
—Mika, may nagsasabi sa iyo ng mga bagay na hindi kumpleto.
Isinara ko ang pinto.
—Kung hindi kumpleto, kumpletuhin mo.
Napahawak siya sa likod ng upuan.
—Celina and I knew each other before Arman.
Napangiti ako nang malamig.
—Gaano kabago ang impormasyong iyan para sa iyo, Rafael? Kasi kahapon ko lang nalaman.
—It was a mistake.
—Ang alin? Siya? Ang bata? O ang walong taon mong pagsisinungaling?
Napapikit siya.
—Hindi ko alam kung anak ko si Paolo.
Doon tumigil ang mundo.
Hindi dahil nagulat ako.
Kundi dahil ang isang hinala, kapag narinig mo na mula sa bibig ng may kasalanan, nagiging bangkay.
At kailangan mo itong ilibing.
—Pero posible.
Hindi siya sumagot.
—Posible, Rafael?
Mahina siyang tumango.
Napatango rin ako.
Isang beses.
Maikli.
Parang doktor na nakarinig ng diagnosis na matagal nang hinihintay.
—Kaya pala takot kang pauwiin siya sa probinsya.
—Hindi iyon ganoon kasimple.
—Simple lang. Ginamit mo si Arman.
Nagtaas siya ng mukha.
—Huwag mong sabihin iyan.
—Bakit? Dahil patay na siya at hindi na makakasagot?
Namula ang mata niya.
—Utang ko ang buhay ko kay Arman!
—At binayaran mo siya sa pamamagitan ng paglalagay ng pangalan niya sa kuwentong baka hindi naman kanya.
Nanginig ang panga niya.
—Akala ko ginagawa ko ang tama.
—Hindi. Ginawa mo ang madali. Ginawa mo ang nagpapakita sa iyong bayani ka, habang lahat ng kasinungalingan ay pinapasan ng ibang tao.
Tumalikod siya, parang hindi makahanap ng hangin.
—Celina called me three months ago. Sabi niya, lumalala ang puso ni Paolo. Wala siyang pera. Wala siyang mapuntahan. Sinabi niyang anak siya ni Arman. Pero pagkatapos, sinabi niyang may posibilidad na sa akin.
—At hindi mo sinabi sa akin.
—Matatakot ka.
—Hindi. Ikaw ang natakot.
Doon siya napatingin sa akin.
—Ikaw ang natakot na mawala ang imahe mo. Ang magiting na kapitan. Ang lalaking nag-alaga sa anak ng namatay na kasama. Mas maganda pakinggan iyon kaysa lalaking may lumang kasalanan at batang posibleng kanya habang may kasintahang naghihintay.
Napaupo siya.
Parang nawalan ng buto.
—Mika, mahal kita.
—Hindi sapat ang mahal mo kapag duwag ang katabi nito.
Tumulo ang luha niya.
Dati, kapag umiiyak siya, natitinag ako.
Ngayon, nakita ko lang ang lalaking ilang buwan akong pinaiikot sa kasalanang hindi ko ginawa.
—Hindi ko pinlano na saktan ka.
—Pero pinlano mong huwag akong papiliin.
Hindi siya nakasagot.
Kinuha ko ang folder sa mesa.
Nandoon ang incident report, ang forged memo, ang copy ng amended housing endorsement, at ang marriage clearance withdrawal.
Inilapag ko sa harap niya.
—May hearing ang ethics committee bukas. May administrative inquiry din sa command liaison dahil ginamit ang pangalan ko. Hindi ko ito uurong.
Tumayo siya bigla.
—Mika, kapag lumabas ito, maaapektuhan ang career ko.
Tumingin ako sa kanya.
Ang linya ng panga niya.
Ang mata niyang dati kong minahal.
Ang mga kamay na minsan ay nangakong hahawakan ako habang buhay.
At sa unang pagkakataon, wala akong nakitang tahanan.
Tanging panganib.
—Dapat naisip mo iyan bago mo ginawang hagdan ang pangalan ko.
Lumabas siya nang walang paalam.
Akala ko tapos na ang araw.
Pero alas-nuwebe ng gabi, habang nagsusulat ako ng operative notes, dumating si Celina.
Wala si Paolo.
Wala siyang rosaryo.
Wala ang maamong mukha.
Isinara niya ang pinto ng opisina ko at tumayo sa harap ko na parang ibang tao.
—Dra. Santos, babae rin kayo. Bakit ninyo ako pinapahiya?
Hindi ako tumayo.
—Hindi ko kailangang ipahiya ang taong gumamit ng pekeng pirma. Kaya niya iyon mag-isa.
Nawala ang lambot sa mukha niya.
—Akala ninyo, dahil doktor kayo, mas mataas kayo sa akin?
—Hindi.
—Akala ninyo, dahil matagal kayo ni Raf, sa inyo na siya?
—Hindi na.
Nagulat siya sa sagot ko.
—Ayaw ko na sa kanya.
Sandali siyang natigilan.
Para bang hindi iyon ang inaasahan niya.
—Kung ayaw ninyo na, bakit hindi ninyo na lang kami pabayaan?
—Dahil may pirma ko sa krimen ninyo.
Lumapit siya.
—Hindi ninyo alam ang pinagdadaanan ko.
—Tama. Pero alam ko ang ginawa mo.
Napakuyom ang kamao niya.
—Lahat ng babae sa kampo, tinitingnan ako na parang magnanakaw. Pero hindi nila alam, matagal na akong nauna.
Doon ako tumigil.
Ngumiti siya.
Mabagal.
Masakit.
—Bago ka pa niya dinala sa bagong quarters ninyo, ako na ang una niyang dinala sa lumang barracks sa Batangas.
Tumayo ako.
Hindi dahil nasaktan ako.
Kundi dahil sa wakas, lumabas na ang mukha niya.
—Good. Ulitin mo iyan bukas sa hearing.
Nagbago ang kulay ng mukha niya.
—Hindi ninyo kaya.
—Subukan mo.
Tumalikod siya para umalis, pero bago niya buksan ang pinto, sinabi niya ang linyang nagpahinto sa akin.
—Kapag pinilit ninyo ang hearing, hindi lang si Raf ang babagsak. Malalaman din ng lahat na ang batang nililigtas ninyo ngayon ay maaaring anak ng lalaking ipinagpalit kayo.
Huminga ako nang malalim.
—Celina.
Lumingon siya.
—Hindi ako natatakot sa katotohanan. Sanay akong magbukas ng sugat para malinis ito.
Doon kumurap ang mata niya.
At sa unang beses, siya ang natakot.
