Sa Harap ng Buong Barangay, Binuksan Namin ang Talaan ng Kasinungalingan at Ipinabalik sa Ama Ko ang Dangal
Bahagi 3: Sa Harap ng Buong Barangay, Binuksan Namin ang Talaan ng Kasinungalingan at Ipinabalik sa Ama Ko ang Dangal
Walang sumigaw matapos marinig ang recording.
Walang umiyak.
Walang nagbulungan.
Ang katahimikan sa bakuran ay mas mabigat kaysa sa tunog ng kampana ng kapilya.
Nakatayo si Kapitan Delfin sa tabi ng gate, maputla ang mukha at nakabukas ang bibig. Sa unang pagkakataon mula nang mamatay si Tatay, wala siyang maipakitang yabang.
Pagkatapos ay bigla siyang sumugod sa akin.
—Akin ang teleponong iyan!
Hindi siya nakalapit.
Hinarang siya ng dalawang imbestigador.
Hinawakan niya ang braso ng isa at pilit na inabot ang bulsa ko.
Agad siyang pinadapa sa gilid ng kalsada.
Nagsigawan ang mga tao.
Lumapit si Aling Cora.
—Bitawan ninyo ang asawa ko! Kapitan siya rito!
Tumingin sa kanya ang kinatawan ng DILG.
—Ang posisyon ay hindi proteksiyon laban sa imbestigasyon.
—Wala kayong warrant!
—May preservation order kami para sa mga digital record at mga dokumentong kusang ibinigay ng pamilya. May hiwalay na kautusan din ang provincial prosecutor na pigilan ang sinumang manggugulo sa libing o sisira sa ebidensiya.
Ipinakita niya ang mga papel.
Nagsimulang manlambot ang tuhod ni Kapitan Delfin.
Hindi pa siya maaaring arestuhin para sa pagkamatay ni Tatay nang oras na iyon. Kailangan pa ng forensic examination, testimonya, electronic authentication at pagsisiyasat sa kumpanya.
Ngunit maaari siyang alisin sa aming bakuran.
Maaari siyang pigilan sa pananakot.
At maaari naming ilibing si Tatay nang hindi nagbabayad ng kahit isang sentimo sa kanya.
Lumapit si Attorney Abad sa akin.
—Kailangan munang suriin ng medico-legal officer ang labi ng ama mo at ang mga rekord ng embalming. Hindi ito magtatagal. Kapag natapos, maaari nang ituloy ang libing ngayong hapon.
Napatingin ako sa kabaong.
Tatlong araw nang hinihintay ni Tatay ang katahimikan.
Hindi ko gustong patagalin pa.
Ngunit mas ayaw kong ibaon kasama niya ang katotohanan.
—Gawin ninyo ang kailangan.
Dinala ng funeral personnel ang kabaong sa mas pribadong bahagi ng bahay. Sinuri nila ang mga litrato mula sa ospital, ang mga pinsala, ang death certificate at ang ulat ng kumpanyang nagsabing biglang nawalan ng preno ang trak.
Kasabay nito, kinuha ng investigators ang pulang kuwaderno mula sa supot.
Nang tanggalin ni Attorney Abad ang telang nakabalot dito, may ilang tao sa bakuran ang umatras.
Hindi iyon listahan ng mga lihim ng isang mayamang tao.
Hindi rin iyon talaan ng perang nakatago ni Tatay.
Isa lamang itong ordinaryong ledger na ginagamit sa maliit na tindahan.
Ngunit bawat pahina ay may pangalan.
Petsa.
Halaga.
Lot number.
Numero ng permit.
At pirma ng mga taong siningil, tinakot o pinilit ni Kapitan Delfin sa loob ng halos walong taon.
May tatlumpu’t dalawang pamilyang pinagbabayad upang payagang ilibing ang kanilang mga kamag-anak sa municipal cemetery, kahit pampublikong lupa iyon.
May dalawampu’t isang magsasakang pinapirma sa “temporary lease” upang manatili sa lupang matagal nang sinasaka ng kanilang mga magulang.
May labingwalong traysikel driver na nagbigay ng buwanang “maintenance fee” upang hindi kanselahin ang prangkisa.
May dalawampu’t siyam na pangalan ng benepisyaryo ng ayuda na hindi kailanman nakatanggap ng buong halaga.
At sa huling bahagi, may tala ng siyam na raang libong piso.
“Emergency community reserve.”
Sa tabi nito ay may tatlong pirma.
Delfin dela Cruz.
Benito Castillo.
Arman Valdez, may-ari ng Monteverde Aggregates.
Iyon ang halagang pilit nilang kinukuha sa amin.
Hindi dahil may utang si Tatay.
Kundi dahil iyon ang nawawalang pera sa kanilang pekeng pondo.
Kailangan nilang palitan ang halagang inilabas nila bago dumating ang audit.
At ang bayad sa pagkamatay ni Tatay ang pinakamadaling pagkunan.
Lumapit si Mang Pilo sa mesa.
Matagal niyang tinitigan ang isang pangalan sa ledger.
Pangalan iyon ng kanyang namatay na asawa.
—Labinlimang libo ang hiningi nila sa akin noon, mahina niyang sinabi. —Sabi nila, hindi maililibing si Elena kapag hindi ako nagbayad.
May matandang babaeng sumunod.
—Dalawampung libo ang kinuha nila nang mamatay ang anak ko.
Isa pang lalaki ang lumapit.
—Pinapirma nila ako sa lease kahit pag-aari ng lolo ko ang lupang sinasaka namin.
Bawat taong nagsalita ay parang nag-aalis ng isang bato mula sa kanilang dibdib.
Hindi sila biglang naging matapang.
Takot pa rin sila.
Kita sa mga nanginginig na kamay at basag na boses.
Ngunit sa araw na iyon, nakita nilang hindi lamang sila ang biktima.
At nakita nilang natatakot din pala ang lalaking matagal nang nagpapaluhod sa kanila.
Lumapit si Kagawad Benny sa kinatawan ng DILG.
—May mga kopya ako ng ilang pekeng barangay resolution.
Napalingon sa kanya si Kapitan Delfin.
—Benny, huwag kang magpapadala sa kanila.
Hindi na umatras ang kagawad.
—Apat na taon mo akong pinapirma sa mga dokumentong hindi ko nababasa. Sinabi mong hindi makakakuha ng scholarship ang anak ko kapag tumanggi ako.
—Kasabwat ka rin.
—Oo.
Huminga nang malalim si Benny.
—At handa akong managot. Pero magsasalita ako.
Doon nagsimulang bumagsak ang kapangyarihan ni Kapitan Delfin.
Hindi sa isang suntok.
Hindi sa isang sigaw.
Kundi sa sunod-sunod na taong tumigil sa pagsisinungaling para sa kanya.
Makalipas ang halos isang oras, lumabas ang medico-legal officer.
—Walang dahilan upang pigilan pa ang libing. Pero may ilang pinsalang hindi tugma sa orihinal na narrative ng trucking company. Kailangan naming kunin ang hospital imaging at autopsy photographs para sa masusing pagsusuri.
Tumango ako.
—Salamat.
Sumilip ako sa oras.
Alas-dos na ng hapon.
Kailangan naming makarating sa sementeryo bago lumakas ang ulan.
Ngunit nanatili ang problema.
Wala pa ring pallbearers.
Ang ilang taga-barangay ay handa nang tumulong, pero nangingibabaw pa rin ang takot na baka makabalik sa puwesto si Delfin.
Nakita ko si Mang Pilo na tumingin sa kabaong.
Humakbang siya.
Ngayong wala nang banta sa gate, wala nang humila sa manggas niya.
Inilagay niya ang kamay sa unang hawakan ng kabaong.
—Ako ang gumawa nito para kay Nestor. Ako rin ang maghahatid sa kanya.
Lumapit si Joel.
—Ako sa kabila.
Sumunod si Kagawad Benny.
Pagkatapos ay si Mang Ruel, ama ni Beatriz.
Ngunit apat pa rin ang kailangan.
Bago ako makapagsalita, may narinig kaming sunod-sunod na busina mula sa kalsada.
Dumating ang dalawang jeepney at isang maliit na truck ng volunteer fire brigade mula sa kalapit na Barangay Mabini.
Bumaba ang mga drayber, volunteer firefighter, mangingisda at ilang matatandang lalaki.
Sa unahan nila ay si Mang Isko, isang dating traysikel driver na tinulungan ni Tatay matapos masunog ang bahay nito noong bagyong Ulysses.
Lumapit siya sa akin.
—Narinig namin ang nangyari. Hindi man kami taga-San Roque, kilala namin ang ama mo.
Tumingin siya sa kabaong.
—Noong binaha ang Mabini, tatlong araw siyang naghatid ng gamot gamit ang sidecar. Hindi niya kami siningil.
Inalis niya ang sombrero.
—Hindi siya lalabas ng bahay na walang kasama.
Pumasok sila.
Walang nag-utos.
Walang nagtanong kung may bayad.
Walong lalaki ang pumuwesto sa magkabilang gilid ng kabaong.
Tumayo ako sa unahan.
Nasa likod ko si Ate Teresa, hawak ang litrato ni Tatay. Katabi niya si Joel at ang kanilang mga anak.
Nang buhatin ang kabaong, narinig ko ang sabay-sabay na singhap ng mga tao.
Marahil dahil sa bigat.
Marahil dahil sa hiya.
Ang mga lalaking matagal nang tinulungan ni Tatay ay nakatayo lamang habang mga taga-ibang barangay ang naghatid sa kanya palabas ng sariling bahay.
Pagdaan namin sa gate, nakatayo si Kapitan Delfin sa gilid, bantay ng dalawang imbestigador.
Tumingin siya sa kabaong ng kapatid niya.
Hindi siya humingi ng tawad.
Hindi siya yumuko.
Ngunit wala na ring nakatayo sa tabi niya.
Maging si Aling Cora ay umatras at tumigil sa paghawak sa kanyang braso.
Bago kami lumampas, huminto ako.
—Tito.
Tumingin siya sa akin.
—Hindi ko kayo pipigilan na dumalo sa libing ng sarili ninyong kapatid.
Sandaling nabuhay ang pag-asa sa kanyang mukha.
Ngunit ipinagpatuloy ko.
—Pero hindi kayo lalapit sa kabaong. Hindi ninyo hahawakan ang larawan niya. At hindi kayo magsasalita sa harap ng puntod na parang minahal ninyo siya.
Napakuyom ang kamao niya.
—Wala kang karapatang—
—Mayroon.
Tinuro ko ang kabaong.
—Ako ang anak na humawak sa kamay niya sa ospital habang hinihintay niyang dumating ang kapatid niyang hindi dumating.
Humakbang ako palapit.
—Ako ang nakarinig sa kanya nang paulit-ulit niyang tanungin kung ligtas ba ang mga taong nasa listahan.
—Mateo—
—Kaya huwag ninyong gamitin ang salitang pamilya ngayong wala na kayong mapapala sa kanya.
Hindi siya sumagot.
Ipinagpatuloy namin ang paglalakad.
Mula sa bahay hanggang sa kapilya, sumunod ang halos buong barangay.
Wala nang tumatawa.
Wala nang nagkukuwentuhan.
Ang tanging tunog ay ang kampana, mahinang ulan at yabag ng mga taong ngayon lamang nauunawaan kung gaano kaliit ang kanilang katahimikan kumpara sa kabutihang iniwan ni Tatay.
Sa sementeryo, matagal akong nakatayo sa tabi ng hukay.
Nang ibaba ang kabaong, hinawakan ni Ate Teresa ang braso ko.
—Nakauwi na siya, bulong niya.
Hindi ako umiyak noong nasa ospital siya.
Hindi ako umiyak nang tangkaing harangin ang libing.
Ngunit nang marinig ko ang unang tunog ng lupang tumama sa takip ng kabaong, doon ako napaluhod.
Hindi dahil natalo kami.
Kundi dahil tapos na ang huling tungkulin ko bilang anak.
Nailibing namin si Tatay nang hindi yumuyuko.
Ngunit ang laban na iniwan niya ay nagsisimula pa lamang.
Kinabukasan, inilagay sa preventive suspension si Kapitan Delfin habang iniimbestigahan ang grave coercion, illegal exaction, falsification at misuse of barangay funds.
Kinuha ng mga awtoridad ang financial records ng barangay, mga ledger ng kooperatiba ni Aling Cora at ang mga kasulatan sa mga lupang nakapaligid sa quarry road.
Dalawang araw matapos iyon, dumating ang search warrant sa bahay nila.
Sa ilalim ng sahig ng kanilang silid, may nakita silang metal cash box.
Nasa loob ang mga resibong nakapangalan sa mga pamilyang siningil sa libing, photocopy ng mga titulo, blangkong affidavit at mga sobre na may pangalan ng mga opisyal ng munisipyo.
Mayroon ding flash drive.
Doon nakita ang mga draft ng pekeng resolution, payroll ng mga hindi umiiral na barangay worker at listahan ng mga bayad mula sa Monteverde Aggregates.
Hindi lamang sementeryo ang gusto nilang kontrolin.
May plano silang gumawa ng bagong quarry access road na dadaan sa lupang sinasaka ng tatlumpu’t anim na pamilya.
Kapag napaalis ang mga residente, ibebenta ang lupa sa kumpanyang pag-aari ni Arman Valdez.
Si Bise Alkalde Castillo ang naghahanda ng municipal endorsement.
Si Kapitan Delfin ang nangangasiwa sa pananakot.
Si Aling Cora ang gumagamit ng kooperatiba upang gawing utang ang mga sapilitang bayarin.
At si Tatay ang unang taong nakakita kung paano magkakaugnay ang lahat.
Nagsimula iyon nang magpunta sa kanya si Mang Ruel upang ipagawa ang motorsiklo.
Sa compartment ay may natagpuan si Tatay na kopya ng lease agreement na hindi naman pinirmahan ni Mang Ruel.
Nang tanungin niya ang ibang magsasaka, lumitaw ang pare-parehong dokumento.
Pare-parehong notary seal.
Pare-parehong saksi.
Pare-parehong maling thumbprint.
Sa loob ng anim na buwan, tahimik na nangolekta si Tatay ng resibo, litrato at testimonya.
Hindi siya abogado.
Hindi siya investigator.
Isa lamang siyang mekanikong marunong makinig.
Kapag may nagpapagawa ng makina, kinakausap niya.
Kapag may umiiyak dahil mawawalan ng lupa, isinusulat niya ang pangalan.
Kapag may sinisingil sa libing, tinatago niya ang kopya ng resibo.
Alam niyang hindi sapat ang sarili niyang salita laban sa kapitan, bise alkalde at mayamang may-ari ng quarry.
Kaya anim na linggo bago siya namatay, ipinadala niya sa akin ang mensahe.
“Umuwi ka kapag tumigil na akong sumagot.”
Hindi ako agad umuwi.
Tinawagan ko siya makalipas ang dalawang araw.
Sumagot siya.
Sinabi niyang ligtas pa siya.
Pagkalipas ng isang linggo, tinawagan ko uli.
Sinabi niyang huwag muna akong bumalik dahil baka gamitin nila ako laban sa kanya.
Iyon ang huling beses naming nag-usap.
Hindi ko alam na naipadala na niya kay Attorney Abad ang unang batch ng mga dokumento.
Hindi ko alam na itinago niya ang orihinal na ledger sa lumang kahon.
At hindi ko alam na may taong nakikinig sa bawat tawag niya.
Makalipas ang tatlong linggo, lumabas ang forensic report sa truck.
Walang sira ang preno.
Kasinungalingan ang unang pahayag ng kumpanya.
Ipinakita ng GPS record na lumihis ang dump truck sa regular nitong ruta at naghintay nang dalawampu’t anim na minuto malapit sa talyer ni Tatay.
May CCTV mula sa gasolinahan na nagpakitang sinusundan nito ang traysikel bago ang banggaan.
Ang driver, si Tomas Rivas, ay unang tumangging magsalita.
May anak siyang pitong taong gulang na may sakit sa bato. Ang Monteverde Aggregates ang nagbabayad sa gamutan ng bata.
Sinabi niyang aksidente ang lahat.
Ngunit nang ipakita sa kanya ng investigators ang mga mensahe mula sa supervisor at ang recording ni Bise Alkalde Castillo, gumuho siya.
Umamin siyang inutusan siyang takutin si Tatay.
Dapat daw niyang dikitan ang traysikel, businahan at piliting tumabi.
Ngunit sa makipot na kurbada, tinamaan niya ang sidecar.
—Hindi ko planong patayin siya, umiiyak niyang sinabi sa sworn statement. —Pero sinabi ni Sir Arman na kapag tumigil ako, mawawala ang trabaho ko at ang gamutan ng anak ko.
Hindi siya inosente.
Pinili niyang sumunod.
Iniwan niya si Tatay sa kalsada at tinawagan muna ang supervisor bago humingi ng ambulansiya.
Ngunit ang pag-amin niya ang nagkumpirma sa mas malaking plano.
Hindi pala sinira nina Kapitan Delfin ang traysikel noong gabi bago ang aksidente.
Pumasok sila sa talyer upang hanapin ang ledger.
Ang metal na kahong dala nila palabas ay puno lamang ng lumang resibo at piyesa.
Hindi nila nakita ang pulang kuwaderno sa ilalim ng kama.
Kaya nang mamatay si Tatay, kailangan nilang pigilan ang libing at takutin kami hanggang ibigay namin ang bagay na hinahanap nila.
Ang siyam na raang libong piso ay pangtakip sa nawawalang pondo.
Ang pagbabawal sa pagbuhat sa kabaong ay paraan upang halughugin ang bahay habang abala kami.
At ang pekeng kasulatan ay inihanda upang palabasing lehitimong utang ang pangingikil.
Nang malaman iyon ni Ate Teresa, ilang araw niyang hindi kinausap si Joel.
Hindi dahil kasabwat ito sa pagpatay.
Kundi dahil pinirmahan nito ang blangkong papel at itinago ang nangyari.
Isang gabi, nadatnan ko si Joel sa dating talyer ni Tatay. Nakaupo siya sa sirang bangko, may hawak na litrato ng biyenan niya.
—Duwag ako, sabi niya.
Hindi ako sumagot.
—Nang ipapirma nila sa akin ang papel, sinabi ni Kapitan na kanselado ang prangkisa ko kapag tumanggi ako. Naisip ko ang mga bata. Akala ko attendance sheet lang talaga.
—Bakit hindi mo sinabi kay Ate?
—Nahihiya ako. At natakot akong isipin niyang hindi ko kayang protektahan ang pamilya namin.
Umupo ako sa tapat niya.
—Ang pagtatago ng takot ay hindi proteksiyon.
Tumango siya.
—Alam ko na.
Kinabukasan, nagbigay siya ng buong testimonya.
Ibinigay niya ang mga mensaheng natanggap niya mula sa barangay secretary at ang litrato ng blangkong papel bago niya ito pinirmahan.
Hindi agad siya pinatawad ni Ate.
Ngunit hindi rin niya ito iniwan.
Pinili nilang ayusin ang tiwala sa pamamagitan ng katotohanan, hindi pangako.
Makalipas ang dalawang buwan, isinagawa ang pampublikong pagdinig sa covered court.
Dumalo ang mga taga-DILG, Commission on Audit, provincial legal office, mga kinatawan ng munisipyo at halos lahat ng pamilyang nakalista sa ledger ni Tatay.
Sa gitna ng court ay may mahabang mesa.
Sa isang gilid, nakaupo si Kapitan Delfin at ang abogado niya.
Sa likod niya, tatlong upuan lamang ang may tao.
Si Aling Cora.
Ang kanilang anak.
At isang pinsang matagal nang empleyado sa barangay hall.
Ang iba niyang dating tauhan ay nakapila upang tumestigo laban sa kanya.
Isa-isang binasa ang mga pangalan.
Isa-isang ipinakita ang mga resibo.
Isa-isang tumayo ang mga taong dati niyang pinatahimik.
Si Mang Pilo ang unang nagsalita.
—Pinagbabayad ninyo ako para mailibing ang asawa ko.
—Donasyon iyon, sagot ni Delfin.
—Hindi donasyon ang perang ibinibigay habang nakaharang ang kabaong sa gate.
Sumunod ang ina ni Beatriz.
—Tinakot ninyo kaming paaalisin sa lupa kapag tumulong ang anak ko sa burol.
—Pribadong lupa iyon.
Ipinakita ng provincial assessor ang mapa.
—Hindi. Bahagi iyon ng agricultural land na may matagal nang possession rights ang pamilya Flores. Ang dokumentong ginamit ninyo ay may pekeng pirma.
Sumunod si Kagawad Benny.
Inamin niyang may mga resolution na pinapirmahan sa kanila nang walang meeting.
Inamin niyang may mga pangalan ng patay at lumipat nang residente sa payroll.
Inamin niyang ang kalahati ng relief goods ay dinadala sa bodega ng kooperatiba ni Aling Cora at ibinebenta pagkatapos ng ilang linggo.
Nang oras na ni Beatriz, tumayo ang bata sa harap ng mikropono.
Nanginginig ang kanyang kamay.
Lumapit ang ina niya at hinawakan ang balikat niya.
—Bakit mo itinago ang dashcam memory card? tanong ng investigator.
—Dahil nakita kong pinuntahan ni Kapitan ang tatay ko pagkatapos ng aksidente.
—Ano ang sinabi niya?
Huminga nang malalim si Beatriz.
—Sinabi niyang kapag nagsalita kami, mawawala ang lupa namin. Sinabi rin niyang walang paaralang tatanggap sa akin sa bayan kapag kinalaban namin siya.
—Natakot ka ba?
—Opo.
—Bakit mo pa rin ibinigay ang memory card?
Tumingin siya sa litrato ni Tatay na nakalagay sa gilid ng covered court.
—Dahil noong naospital ang nanay ko, si Tatay Nestor ang naghatid sa amin kahit wala kaming pambayad sa gasolina. Sabi niya, kapag alam mong tama ang isang bagay, hindi mo dapat hintaying mayaman o makapangyarihan ang gumawa nito para sa iyo.
Napalunok ako.
Iyon mismo ang paraan ng pagsasalita ni Tatay.
Simple.
Diretso.
Walang palamuti.
Sa huling araw ng hearing, pinatugtog ang buong audio recording.
Doon malinaw na maririnig ang usapan nina Kapitan Delfin, Bise Alkalde Castillo at Arman Valdez.
Pinag-uusapan nila kung paano palalabasing kusang ibinenta ng mga magsasaka ang lupa.
Pinag-uusapan nila ang halaga ng komisyon.
Pinag-uusapan nila ang pagharang sa audit.
At pinagtatawanan nila si Tatay dahil isa lamang daw mekaniko.
Pagkatapos ng recording, pinahintulutang magsalita si Kapitan Delfin.
Tumayo siya.
Hindi na siya mukhang lalaking nakaupo sa gate namin habang umiinom ng kape at nag-uutos sa buong barangay.
Namumutla siya.
Lumulubog ang mga pisngi.
Nanginginig ang mga kamay.
—Ginawa ko ang kailangan kong gawin para mapanatili ang kaayusan sa San Roque.
May ilang taong napatawa sa galit.
Itinaas niya ang boses.
—Kung wala ako, matagal nang nagkagulo rito. Ako ang nagbigay ng trabaho. Ako ang nag-ayos ng mga permit. Ako ang nagdala ng proyekto.
Tumayo ako mula sa upuan.
—Hindi ka nagbigay ng trabaho. Ipinagpalit mo ang trabaho sa katahimikan.
Bumaling siya sa akin.
—At ikaw? Sampung taon kang wala. Ngayon kang babalik at magpapanggap na tagapagligtas?
—Hindi ako tagapagligtas.
Tumingin ako sa mga pamilyang nakaupo sa likod.
—Sila ang nagsalita. Si Tatay ang nangolekta ng katotohanan. Ako lamang ang nagbukas ng kahong iniwan niya.
—Sinira ninyo ang pamilya natin.
—Hindi kami ang sumira.
Itinuro ko ang litrato ni Tatay.
—Ikaw ang humarang sa kabaong ng sarili mong kapatid dahil natatakot kang mailibing kasama niya ang ebidensiyang hinahanap mo.
Hindi siya nakasagot.
Iyon ang huling pagkakataong nakita kong may kapangyarihan pa ang pangalan niya sa covered court.
Pagkalipas ng labing-apat na buwan, inilabas ang mga desisyon.
Tuluyang tinanggal sa puwesto si Delfin dela Cruz at pinagbawalang humawak ng pampublikong posisyon. Nahatulan siya sa grave coercion, falsification, illegal exaction at malversation habang hiwalay pang nililitis ang bahagi niya sa pagkamatay ni Tatay.
Nakansela ang lisensiya ng kooperatiba ni Aling Cora matapos mapatunayang ginamit ito sa sapilitang pautang at pagtatago ng relief goods. Inutusan silang ibalik ang mga ilegal na siningil sa mga pamilya.
Nasuspinde at kalaunan ay sinampahan ng kaso si Bise Alkalde Benito Castillo.
Isinara ang operasyon ng Monteverde Aggregates habang iniimbestigahan ang permit violations, falsified safety records at illegal land acquisition.
Na-freeze ang ilang ari-arian ni Arman Valdez.
Ang quarry access project ay tuluyang kinansela.
Ang mga pekeng lease ay pinawalang-bisa.
Ang pampublikong daan patungo sa sementeryo ay muling binuksan at ipinagbawal na kontrolin ng sinumang pamilya o barangay official.
Si Tomas Rivas ay nahatulan din dahil sa kanyang ginawa, bagaman isinasaalang-alang ng hukuman ang kanyang kooperasyon. Hindi siya pinalabas na inosente. Ngunit inilipat ang gamutan ng anak niya sa isang public medical assistance program upang hindi na muling gamitin ng kumpanya ang sakit ng bata bilang tali sa leeg ng ama.
At ang siyam na raang libong piso?
Hindi namin ibinigay.
Kahit isang sentimo.
Nanatili sa account ng pamilya ang bayad na natanggap dahil sa pagkamatay ni Tatay.
Ginamit ni Ate Teresa ang bahagi nito upang tapusin ang hulog sa jeepney at pag-aralin ang dalawang anak.
Nagtabi kami ng pera para sa legal expenses.
At sa halip na magtayo ng monumentong malaki ngunit walang silbi, gumawa kami ng boluntaryong pondo para sa mga pamilyang may namatayan.
Tinawag namin itong Pondo ni Mang Nestor.
Walang sapilitang kontribusyon.
Walang pirma ng kapitan.
Walang bayad para makapasok sa sementeryo.
Maaaring magbigay ang may kaya.
Maaaring humingi ng tulong ang kapos.
Sa unang taon, labing-isang pamilya ang natulungan nitong makabili ng kabaong, pagkain para sa burol at sasakyang maghahatid sa sementeryo.
Si Mang Pilo ang gumawa ng mga kabaong sa pinakamababang halaga.
Si Joel ang naghatid gamit ang jeepney.
Ang mga volunteer mula sa Barangay Mabini ang unang pumirma bilang pallbearers kapag kulang ang kamag-anak.
Si Ate Teresa ang nag-ingat ng resibo at buwan-buwan itong ipinapaskil sa bulletin board upang makita ng lahat kung saan napunta ang pera.
Ako naman ay hindi na bumalik sa Maynila.
Ginawa naming maliit na legal assistance desk ang kalahati ng talyer ni Tatay.
Tuwing Sabado, tinutulungan namin ang mga magsasaka na magbasa ng kontrata, mag-check ng titulo at magsumite ng reklamo nang hindi nagbabayad.
Sa kabilang kalahati, patuloy pa ring may mga makina, gulong at piyesa.
Hindi ako kasinghusay ni Tatay.
Madalas akong mali sa pagkabit ng carburetor.
Minsan, mas matagal pang ayusin ang traysikel kaysa noong dinala sa amin.
Pero naroon pa rin ang lumang bangko niya.
Naroon ang asul niyang sumbrero.
At naroon ang marka ng grasa sa dingding na ayaw naming pinturahan.
Si Beatriz ang unang iskolar ng pondong nabuo mula sa restitution na iniutos ng korte.
Nag-aral siya ng accountancy sa Lucena.
Bago siya umalis, pumunta siya sa sementeryo at naglagay ng maliit na calculator sa tabi ng puntod ni Tatay.
—Para po tulungan ninyo akong hindi magkamali sa mga numero, biro niya.
Natawa si Ate Teresa habang umiiyak.
Isang taon matapos ang libing, nagdaos kami ng simpleng pagtitipon sa bahay.
Walang malaking handaan.
May pancit, puto, adobo at kape.
Dumating ang mga taga-San Roque.
Marami sa kanila ang humingi ng tawad.
Hindi ko sinabi sa kanilang ayos na ang lahat.
Hindi ganoon kadaling burahin ang araw na pinanood nilang nakaharang ang kabaong ni Tatay habang natatakot silang humakbang.
Ngunit hindi ko rin sila itinaboy.
Dahil alam kong iyon ang gagawin ni Tatay.
Hindi niya gustong gawing bagong sandata ang sakit na iniwan sa amin.
Gusto niyang gawing babala.
Bago lumubog ang araw, naglakad kami patungo sa sementeryo.
Kasama namin si Mang Pilo, Mang Ruel, Kagawad Benny, Joel, Ate Teresa, Beatriz at ang mga volunteer mula sa kabilang barangay.
Malinis na ang daan.
Wala nang kawayan o bakal na harang.
Sa tapat ng puntod ni Tatay ay may maliit na plaka.
Hindi nakasulat ang mga kaso.
Hindi nakasulat ang halaga ng perang iniligtas.
Hindi nakasulat ang pangalan ng mga taong nagpahirap sa kanya.
Tatlong pangungusap lamang ang nakaukit.
“Nestor dela Cruz.
Mekanikong tumulong nang walang hinihinging kapalit.
Walang pamilyang dapat magmakaawa upang mailibing ang minamahal nila.”
Lumuhod ako at inayos ang bulaklak.
—Tay, nakalabas ka rin ng bahay nang hindi namin ibinibigay ang pera.
Humaplos ang hangin sa mga dahon.
Hindi iyon sagot mula sa kabilang buhay.
Hindi ko kailangan ng ganoon.
Sapat na ang tunog ng mga tao sa likod ko—mga taong nag-uusap nang malaya, tumatawa, nagpaplano ng susunod na pagtulong at hindi na bumubulong kapag binabanggit ang pangalan ng dating kapitan.
Tumayo ako.
Sa dulo ng sementeryo, may bagong pamilyang papasok para sa isang libing.
Kaunti lamang ang kanilang kamag-anak.
Agad na lumapit si Mang Pilo.
Sumunod si Joel.
Sumunod ang apat na traysikel driver at dalawang mangingisda.
Walang nagtanong kung may pambayad sila.
Walang humingi ng permit.
Walang naghahanap ng kapalit.
Tahimik silang pumuwesto sa magkabilang gilid ng kabaong.
Tumingin sa akin si Ate Teresa.
—Sa tingin mo, masaya si Tatay kung nakikita niya ito?
Tiningnan ko ang mga lalaking sabay-sabay na nagbuhat.
—Hindi ko alam kung nakikita niya.
Pagkatapos ay tiningnan ko ang bukas na daan, ang mga pamilyang hindi na yumuyuko at ang gate ng sementeryong wala nang kandado.
—Pero ito ang barangay na matagal niyang gustong iwan sa atin.
At sa unang pagkakataon mula nang mamatay siya, umuwi kaming hindi dala ang galit.
Dala namin ang kanyang pangalan.
Dala namin ang katotohanan.
At dala namin ang pangakong hindi na muling hahayaang gawing presyo ng sinumang makapangyarihan ang huling paglalakbay ng isang ama.
