Pag-Uwi Ni Nanay Sa Probinsiya, Akala Nila Ako Ang Mapapahiya Sa Barangay, Pero Isang Folder Ng Dokumento Ang Nagpabago Sa Lahat
Bahagi 3 — Pag-Uwi Ni Nanay Sa Probinsiya, Akala Nila Ako Ang Mapapahiya Sa Barangay, Pero Isang Folder Ng Dokumento Ang Nagpabago Sa Lahat
Kinaumagahan, hindi natuloy ang tahimik na pagpapauwi kay Nanay.
Hindi dahil nagbago ang isip ko.
Kundi dahil may mas mabigat na kailangang harapin kaysa sa tampuhan namin tungkol sa buffet.
Si Rhea ang unang tumawag sa akin nang 6:12 ng umaga. Hindi pa sumisikat nang buo ang araw. Si Nanay ay gising na sa sofa, nakabalot sa manipis na kumot, kunwari hindi nakikinig, pero nakahilig ang katawan sa direksyon ko.
—Ate Mara, huwag mo munang hayaang umuwi si Tita nang mag-isa.
—Bakit?
Huminga nang malalim si Rhea sa kabilang linya.
—May loan sa cooperative sa pangalan niya. ₱180,000. Tapos may isa pa sa lending office, ₱95,000. Ang nakalagay na emergency contact, si Liza. Ang address, bahay ninyo sa probinsya.
Nanlamig ang mga daliri ko.
—Kailan ito ginawa?
—Yung una, eight months ago. Yung pangalawa, three months ago.
Eight months ago.
Iyon ang buwan na nagpadala ako ng dagdag ₱40,000 dahil sabi ni Nanay, kailangan daw ayusin ang septic tank.
Three months ago.
Iyon ang buwan na nanghingi si Kuya ng ₱25,000 dahil naospital daw ang bunso nilang anak.
—May pirma ni Nanay?
Saglit na tumahimik si Rhea.
—May pirma. Pero parang hindi pirma ni Tita. At may thumbmark. Ate, mas mabuti kung makita mo mismo.
Tumingin ako kay Nanay.
—May pinirmahan ka bang loan?
Umiling siya agad.
—Wala.
Masyadong mabilis ang sagot.
—Sigurado ka?
—Wala nga sabi.
Pero iba ang mukha niya. Hindi mukha ng taong walang alam. Mukha iyon ng taong may naalala pero ayaw aminin.
Kinansela ko ang ticket niya at bumili ng dalawa.
Uuwi kami pareho.
Hindi bilang mag-ina na magbabati.
Uuwi kami bilang dalawang taong may kailangang hukayin.
Habang nasa bus kami, tahimik siya. Hindi na siya nagsermon tungkol sa mahal ng pagkain. Hindi na niya binanggit si Liza. Nakatingin lang siya sa labas, sa mga tindahan, palayan, gasolinahan, at mga batang naka-uniform na nag-aabang ng jeepney.
Ako naman, paulit-ulit kong binabasa ang screenshots na pinadala ni Rhea.
Loan application.
Photocopy ng senior citizen ID ni Nanay.
Contact number ni Liza.
Signature na hindi gaanong kahawig ng pirma ni Nanay.
At sa pinakailalim, isang nakasulat na dahilan:
“Small family business expansion.”
Business?
Anong business?
Ang alam ko, si Kuya ay tricycle driver na madalas walang biyahe dahil “masakit ang likod.” Si Liza naman ay nagbebenta paminsan-minsan ng frozen lumpia online, pero mas madalas kong nakikita sa Facebook ang bagong nails niya kaysa paninda.
Pagdating namin sa probinsya, sinalubong kami ng init, alikabok, at mga matang halatang may alam na kuwento bago pa kami makababa.
May mga kapitbahay na nakatayo sa sari-sari store.
May isang matandang babae na bumulong, pero sinadya niyang lakasan nang kaunti.
—Ayan na iyong anak na galing Maynila. Iyon daw ang nagtatakwil sa nanay.
Hindi ako lumingon.
Si Nanay naman, biglang umayos ng tindig, na parang mas mahalaga pa rin sa kanya ang tingin ng tao kaysa sa nangyayari sa pangalan niya.
Pagpasok namin sa bahay, sinalubong kami ni Liza.
Nakasuot siya ng floral na daster, maayos ang kilay, may hawak na basahan na parang ilang oras na siyang naglilinis kahit halata namang kakakuha lang sa sabitan.
—Ma!
Niyakap niya si Nanay nang mahigpit, pero ang mata niya ay nasa akin.
—Ate Mara, buti umuwi ka. Sana hindi na tayo nagpadala sa galit. Kawawa si Ma, buong gabi umiiyak.
Hindi ako ngumiti.
—Kunin mo si Kuya.
—Nasa biyahe.
—Tawagin mo.
—May pasada nga.
Kinuha ko ang folder sa bag ko at inilapag sa mesa.
—Kung ganoon, ikaw muna ang sumagot.
Nawala ang lambing sa mukha niya sa loob ng isang segundo. Pero mabilis niya iyong ibinalik.
—Ano iyan?
—Loan documents.
Kumunot ang noo niya.
—Hindi ko alam iyan.
—Hindi ko pa sinasabi ang laman, hindi mo na agad alam.
Nanahimik siya.
Si Nanay ay naupo sa lumang kahoy na bangko. Hawak niya ang gilid ng bag niya, paulit-ulit na pinipisil.
—Liza, may ginamit ka bang ID ni Nanay?
—Ate, grabe ka naman. Paratang agad?
—Tanong iyon.
—Siyempre minsan hawak ko ID niya. Ako ang nag-aasikaso ng senior discount niya, gamot niya, kung ano-ano. Sino ba ang nandito? Ikaw ba?
Tinamaan niya ang punto na alam niyang matagal nang sugat sa akin.
Ako ang wala sa probinsya.
Ako ang nasa Maynila.
Ako ang nagpapadala, pero hindi ako ang humahawak ng baso kapag iinom ng gamot si Nanay. Hindi ako ang nasa palengke. Hindi ako ang nakikita ng kapitbahay.
At ginagamit nila iyon laban sa akin.
—Tama ka. Wala ako rito araw-araw.
Tumingin ako sa kanya nang diretso.
—Kaya mas madaling nakalusot ang ginagawa ninyo.
Bumukas ang pinto.
Dumating si Kuya Jun, pawis ang noo, pero mas galit kaysa pagod ang mukha.
—Ano na namang gulo ito, Mara?
—May loan sa pangalan ni Nanay.
Nagulat siya. Pero hindi iyon gulat ng walang alam. Iyon ay gulat ng taong nahuling mas maaga kaysa inaasahan.
—Loan? Baka nakalimutan lang ni Nanay.
Tumayo si Nanay.
—Hindi ako nag-loan!
Doon unang beses niyang sinabi iyon nang may lakas.
Tumingin si Kuya sa kanya.
—Ma, huwag kang maingay.
Napahinto ako.
Iyon ang boses ng kuya kong bihira kong marinig. Hindi pakiusap. Utos.
At mas nakakagulat, nanahimik si Nanay.
Doon may nabuo sa loob ko.
Matagal niyang kaya akong sigawan, pero sa harap ni Kuya, natatakot siyang kumontra.
Inilabas ko ang photocopy ng loan application.
—Pirma mo ba ito, Nay?
Lumapit siya. Nanginginig ang kamay niyang kinuha ang papel.
Matagal niyang tinitigan.
—Hindi akin ito.
—Iyong thumbmark?
Napalunok siya.
—Hindi ko alam.
Sumabat si Liza.
—Ma, baka noong nagpa-assist tayo sa cooperative para sa gamot mo. Marami kang pinirmahan noon, hindi mo lang natandaan.
—Gamot?
Tumingin ako kay Liza.
—Ang nakalagay dito business expansion.
—Baka mali ang nilagay nila.
—Dalawang lending office ang nagkamali?
Namula siya.
—Ate, ang dami mong alam kasi nasa Maynila ka. Dito sa probinsya, iba ang proseso. Kailangan minsan gumalaw nang mabilis.
—Mabilis magnakaw?
Napatayo si Kuya.
—Hoy! Asawa ko iyan!
—At nanay natin ang ginamit ninyo.
—Huwag kang mataas magsalita porke may trabaho ka!
—Hindi ako mataas magsalita. Malinaw lang.
Biglang pumasok ang pamangkin kong si Nico, sampung taon, hawak ang lumang tablet. Nakatigil siya sa pintuan, takot ang mata.
—Papa, nandiyan po iyong taga-lending.
Nagkatinginan sina Kuya at Liza.
Si Nanay napaupo ulit.
May kumatok sa gate, tatlong sunod, mabigat at walang pasensya.
Lumabas kami.
Dalawang lalaki at isang babae ang nakatayo sa harap. May dalang folder ang babae, at may ID lace na nakasabit sa leeg.
—Hinahanap namin si Teresa Dela Cruz.
Napaangat ang baba ni Nanay.
—Ako po.
Binuksan ng babae ang folder.
—Ma’am, overdue na po ang loan ninyo. Tatlong buwan na kayong walang hulog. Ayon sa kasunduan, kung hindi mababayaran ang arrears within seven days, magpapatuloy po ang collection process. Nakasama po sa collateral declaration ang residential property improvement at household assets.
Parang hindi naintindihan ni Nanay ang lahat, pero naintindihan niya ang salitang bahay.
—Bahay?
Tumingin siya kay Kuya.
—Jun, anong ibig sabihin nito?
Hindi sumagot si Kuya.
Tumingin siya kay Liza.
Si Liza naman ay nagsimulang umiyak.
—Ma, ginawa lang namin iyon para sa pamilya.
Napaatras si Nanay na parang sinampal.
—Anong ginawa ninyo?
Huminga nang malalim si Liza, saka biglang lumuhod.
Hindi siya lumuhod dahil nagsisisi siya.
Lumuhod siya dahil may audience.
Nasa gate na ang mga kapitbahay. May mga nakasilip sa bintana. May batang nakatayo sa tabi ng sari-sari store.
—Ma, patawarin mo kami. Akala namin makakabawi agad. May negosyo sana kaming online meat products. Kailangan lang ng puhunan. Ayaw naming humingi kay Ate Mara kasi alam naming susumbatan niya kami.
Napatawa ako sa inis.
—Kaya ang solusyon ninyo, gamitin ang pangalan ni Nanay?
Umiyak siya nang mas malakas.
—Hindi namin ginamit! Pumayag si Ma!
Lahat kami napatingin kay Nanay.
Parang tumigil ang hangin.
Namumutla siya.
—Hindi ako pumayag sa loan.
Huminga siya nang putol-putol.
—Ang sabi mo, pipirma ako para sa senior discount sa gamot. Ang sabi mo, kailangan ng thumbmark dahil mahina na ang pirma ko.
Kumalat ang bulungan.
Liza’s face changed.
Hindi na siya kawawang manugang. Hindi na siya martir. Sa loob ng isang segundo, lumabas ang totoong anyo niya.
—Ma, huwag kang magsalita na parang wala kang napakinabangan.
Nanigas si Nanay.
—Ano?
Tumayo si Liza.
Pinunasan niya ang luha, pero galit na ang mata niya.
—Sino ba ang kasama mo araw-araw? Sino ang nagluluto? Sino ang umaalalay sa’yo sa health center? Sino ang nakikinig sa reklamo mo kay Mara? Kami. Kaya huwag kang umarte na biktima ka lang.
Napahawak si Nanay sa dibdib niya.
—Liza…
—At ikaw, Ate Mara.
Humarap siya sa akin.
—Akala mo dahil nagpapadala ka, ikaw na ang santo? Pera lang ang ambag mo. Kami ang nandito. Kami ang napapagod.
—Kung pagod kayo, bakit ninyo tinatago sa akin ang loan?
—Dahil alam naming hindi ka magbibigay!
—Hindi ako magbibigay para sa pekeng negosyo ninyo, tama.
Namula siya.
Dumating si Rhea, dala ang isa pang folder. Humahangos siya, pero diretso ang lakad.
—Mara, nakuha ko na.
—Ano iyan?
Binuksan niya ang folder sa harap namin.
—Printout ng remittance withdrawals. Karamihan ng pinapadala mo kay Tita, hindi kinukuha ni Tita. ATM withdrawal sa bayan, every 5th of the month. May CCTV request na rin ako sa bank manager. Hindi pa official copy, pero nakita ko na kung sino ang madalas nagwi-withdraw.
Tumingin ako kay Liza.
Hindi na siya umiiyak.
Si Kuya naman ay napahawak sa batok.
At si Nanay, parang nawalan ng lakas sa tuhod.
—Hindi ako ang kumukuha?
Mahina ang boses niya.
Rhea swallowed.
—Tita, minsan po kayo. Pero madalas, si Liza po ang may hawak ng ATM card ninyo.
Nanlaki ang mata ni Nanay.
—Liza, sabi mo walang laman ang card. Sabi mo, maliit lang ang pinapadala ni Mara.
Doon ako tuluyang nagyelo.
Maliit lang?
Kaya pala.
Kaya pala kahit halos ₱18,000 kada buwan ang padala ko, ang lagi kong naririnig kay Nanay ay kulang. Kaya pala akala niya barya lang ang ibinibigay ko. Kaya pala si Liza ang santo sa mata niya dahil si Liza ang “bumibili” ng gamot gamit ang perang sa akin naman galing.
Tinakpan ni Liza ang mukha niya.
—Ma, ginamit din naman sa bahay.
—Sa bahay?
Biglang lumakas ang boses ni Nanay.
—Saan sa bahay? Iyong bubong, si Mara ang nagbayad. Iyong bigas, sabi mo galing sa diskarte mo. Iyong gamot ko, sabi mo inutang mo pa!
Hindi na umarte si Liza.
—Eh kung hindi dahil sa amin, mag-isa ka rito! Si Mara, nagpapadala lang. Madali magpadala kung malayo ka at walang inaalagaan!
Tumunog ang phone ni Rhea.
Sinagot niya iyon, saka namutla.
—Ano? Nandiyan na sila?
Tumingin siya sa akin.
—Mara, masama ito. May tao mula sa cooperative papunta rito ngayon. May final notice daw. Kapag hindi nakapag-ayos ngayon, ipapasa nila sa legal collection. At may kasamang barangay officials.
Tumingin ako kay Nanay.
Nanginginig na siya.
Tumingin ako kay Kuya at Liza.
Sa unang pagkakataon, wala silang maisagot.
At habang papalapit ang tunog ng tricycle sa harap ng bahay, hawak ni Nanay ang pekeng pirma sa papel at ibinulong ang pangungusap na hindi ko akalaing maririnig ko mula sa kanya.
—Mara… anak… iligtas mo ang bahay ko.
