Nang Buksan Ko Ang Lumang Lata Ng Biskwit Ng Tatay Ko, Hindi Pera Ang Nasa Loob Kundi Isang Katotohanang Kayang Magpaluhod Sa Buong Pamilya Ni Marco
Bahagi 3: Nang Buksan Ko Ang Lumang Lata Ng Biskwit Ng Tatay Ko, Hindi Pera Ang Nasa Loob Kundi Isang Katotohanang Kayang Magpaluhod Sa Buong Pamilya Ni Marco
Hindi ako umiyak habang nasa jeep pauwi.
Hindi dahil matapang ako.
Kundi dahil parang natuyo na ang luha ko sa loob ng katawan.
Nasa kandungan ko ang bag na may gamot ng biyenan ko.
Sa loob din niyon ang papel na iniabot ni Aling Dely.
Pangalan ng notaryo.
Petsa.
Lugar.
Tatlong maliit na detalye na parang walang bigat kung titingnan ng ibang tao.
Pero para sa akin, iyon ang unang bitak sa pader na itinayo ng pamilya ni Marco.
Habang umaandar ang jeep sa masikip na kalsada, paulit-ulit kong binabasa ang petsa.
Dalawang araw bago namatay ang tatay ko.
Dalawang araw bago siya huminto sa paghinga.
Dalawang araw bago ko hinawakan ang malamig niyang kamay at nagmakaawa sa Diyos na huwag pa siyang kunin.
Ayon sa papel na hawak ng biyenan ko, sa araw na iyon daw pumunta ang tatay ko sa notaryo.
Kusang-loob daw niyang ibinigay ang bahay.
Nakapirma raw siya nang malinaw.
Kalmado raw siya.
Malaya raw ang loob niya.
Napapikit ako.
Sa petsang iyon, hindi na nga makainom ng tubig nang hindi nasusuka ang tatay ko.
Sa petsang iyon, nurse na ang nagpapaikot sa kanya sa kama para hindi magkasugat ang likod niya.
Sa petsang iyon, ang tanging kayang hawakan ng kamay niya ay ang daliri ko.
At gusto nilang paniwalain ako na umalis siya sa ospital, nagpunta sa notaryo, at ipinagkaloob ang bahay sa pamilya ng asawa ko.
Pagdating ko sa bahay namin ni Marco, madilim ang sala.
Wala siya.
Wala rin ang biyenan ko.
Tahimik ang buong bahay, pero hindi na iyon kapayapaan.
Parang may mga mata sa bawat sulok.
Parang bawat pader ay nakarinig ng kasinungalingan, pero piniling manahimik.
Pumasok ako sa kuwarto.
Binuksan ko ang ilalim ng kama.
Doon ko itinago ang lumang plastic box ng tatay ko.
Nandoon ang ilang gamit niya na hindi ko kayang ipamigay.
Isang kupas na polo.
Isang lumang relo na hindi na gumagana.
Isang prayer card mula sa libing ng nanay ko.
At sa pinakailalim, naroon ang lata ng biskwit.
Luma.
Kinakalawang ang gilid.
May nakadikit pang masking tape sa takip.
Sulatan iyon ng tatay ko.
“Para kay Liana. Buksan lang kapag kailangan mong ipagtanggol ang sarili mo.”
Noong unang beses kong nakita iyon pagkatapos ng libing, hindi ko binuksan.
Akala ko noon, baka laman lang niyon ay sulat pamamaalam.
Hindi ko kaya.
Hindi ko kayang marinig muli ang boses niya kahit sa papel.
Kaya itinago ko.
At ngayon, nanginginig ang kamay ko habang tinatanggal ang tape.
Bumukas ang takip na may mahinang langitngit.
Una kong nakita ang isang rosaryo.
Pagkatapos, isang maliit na brown envelope.
May isang USB.
May lumang notebook.
May kopya ng titulo.
May resibo ng pagbili ng lupa.
May building permit.
At may isang sulat na nakatiklop nang maayos.
Kinuha ko ang sulat.
Nakasulat sa ibabaw ang pangalan ko.
“Anak.”
Doon ako unang napaiyak.
Hindi malakas.
Hindi hagulgol.
Isang tahimik na pagguho lang.
Parang ang dalawang taon kong pagpipigil ay sabay-sabay na bumigay.
Binuksan ko ang sulat.
Pamilyar ang sulat-kamay niya.
Malaki ang unang letra.
Medyo tabingi ang linya.
May diin sa bawat simula ng salita.
“Anak, kung binabasa mo ito, ibig sabihin may nangyari na sa bahay. Patawarin mo ako kung hindi ko nasabi sa iyo nang maaga. Ayokong madagdagan ang bigat mo habang nakikipaglaban ako sa sakit.”
Napahawak ako sa bibig ko.
Nagpatuloy ako sa pagbasa.
“May ilang beses na kinausap ako ni Corazon. Sinabi niya na dapat daw ilagay sa pangalan ng pamilya Santos ang bahay dahil asawa ka ni Marco. Sinabi ko sa kanya na ang bahay ay para sa iyo, hindi para sa kanila.”
Nanlabo ang mata ko.
“Isang hapon, pumunta siya sa ospital kasama si Marco. Akala nila tulog ako. Narinig ko silang nag-uusap sa hallway. Sinabi ni Corazon na kapag wala na ako, madali ka nilang mapapapayag dahil ayaw mong makipag-away. Sinabi ni Marco na huwag muna nilang itulak nang todo dahil nagluluksa ka pa.”
Biglang nanikip ang dibdib ko.
Marco.
Ang lalaking hinawakan ang kamay ko sa burol.
Ang lalaking nagsabi sa akin na nandiyan siya.
Ang lalaking tumabi sa akin habang pinapanood kong ibinababa ang kabaong ng tatay ko sa lupa.
Siya pala ang naghintay na humina ako.
Siya pala ang naghintay na maging mag-isa ako.
“Dahil doon,” patuloy ng sulat, “nagpa-affidavit ako habang kaya ko pa. Nilagay ko roon na hindi ko kailanman ibinigay, ipinagbili, isinangla, o ipinangako ang bahay sa kahit sinong miyembro ng pamilya Santos. Nasa envelope ang notarized affidavit. May kopya rin ang abogado kong si Atty. Elias Abad.”
Mabilis kong kinuha ang brown envelope.
Nasa loob nga ang affidavit.
May pirma ng tatay ko.
May thumbmark.
May pirma ng doktor bilang saksi na nasa ospital siya.
May pirma ng nurse.
May pirma ng notaryo.
At higit sa lahat, may malinaw na petsa.
Isang buwan bago siya namatay.
Bago pa nila magawa ang pekeng donation.
Kinapa ko ang USB.
Ikinabit ko iyon sa lumang laptop ko.
Matagal magbukas ang file.
Habang umiikot ang loading icon, pakiramdam ko may kamay na nakapulupot sa leeg ko.
Pagbukas ng video, lumitaw ang mukha ng tatay ko.
Payat siya.
Nasa hospital bed.
May oxygen tube.
Pero malinaw ang mata niya.
Tumingin siya sa camera na parang nakatingin mismo sa akin.
—Liana, anak, huwag kang matakot.
Doon ako tuluyang humagulgol.
Narinig ko ulit ang boses niya.
Mahina, pero buo.
—Kung may lalabas na papel na nagsasabing ibinigay ko ang bahay sa pamilya Santos, huwag kang maniniwala. Hindi ako pumirma. Hindi ako pumayag. Ang bahay na iyon ay sa iyo. Pinaghirapan ko iyon para may uuwian ka kapag wala na ako.
Tumigil siya sandali.
May narinig akong boses ng nurse sa video.
—Sir Ramon, pahinga muna kayo?
Umiling siya nang mahina.
—Kailangan kong matapos. Anak, may mga tao na mabait kapag mahina ka, pero mabangis kapag may makukuha sila. Huwag kang mahiya ipaglaban ang iyo. Ang paggalang sa nakatatanda ay hindi lisensya para yurakan ka nila.
Tinakpan ko ang bibig ko para hindi lumakas ang iyak.
Pagkatapos, sinabi niya ang bagay na lalong nagpalamig sa dugo ko.
—Si Marco ay mabait kapag kaharap mo. Pero narinig ko siya. Narinig ko ang nanay niya. Pinag-usapan nila ang bahay habang nasa ospital ako. Pasensya na, anak. Ayokong sirain ang asawa mo sa mata mo. Pero mas ayokong mawala sa iyo ang tanging naiwan ko.
Napahinto ang mundo ko.
Hindi hinala.
Hindi tsismis.
Hindi pakiramdam.
Boses iyon ng tatay ko.
Saksi iyon ng taong mamamatay na, pero ang iniisip pa rin ay ako.
Sa huling bahagi ng video, itinuro niya ang maliit na notebook.
—Nasa notebook ang lahat ng resibo. Nasa likod ang pangalan ng mga taong puwedeng tumestigo. Si Aling Dely. Si Mang Nestor na karpintero. Si Kapitana Rosa noon. At si Atty. Abad. Huwag mong haharapin mag-isa. Dalhin mo ito sa tama.
Natapos ang video.
Naiwan akong nakaupo sa sahig.
Sa kamay ko, hawak ko ang rosaryo niya.
Sa harap ko, nakabukas ang katotohanan.
Ilang minuto akong hindi gumalaw.
Pagkatapos, tumayo ako.
Hindi na ako nanginginig.
Binuksan ko ang notebook.
Nandoon ang mga resibo ng semento.
Yero.
Kahoy.
Pako.
Bayad sa karpintero.
May pangalan ng tatay ko sa bawat isa.
May petsa.
May pirma ng tindahan sa bayan.
May ilang resibo pa na nakalagay ang maliit kong pangalan sa gilid, dahil minsan ako ang inuutusan niyang bumili.
“Liana, 2 sacks cement.”
Naalala ko pa iyon.
Labindalawang taong gulang ako noon.
Pinaupo niya ako sa tabi ng tindahan habang kinukuha ng tauhan ang semento.
Binigyan niya ako ng soft drink at sinabing:
—Kapag natapos ang bahay, may sarili kang kuwarto.
Ngayon, ang kuwartong iyon ay tinatawag nilang kanila.
Kinuha ko ang cellphone ko at tinawagan ang numerong nakasulat sa sulat.
Atty. Elias Abad.
Matagal bago may sumagot.
Matanda ang boses sa kabilang linya.
—Hello?
—Attorney, pasensya na po. Ako po si Liana Villanueva Santos. Anak po ako ni Ramon Villanueva.
Tahimik ang kabilang linya.
Pagkatapos, lumambot ang boses niya.
—Liana. Matagal kitang hinihintay tumawag.
Napatigil ako.
—Alam ninyo po?
—Alam kong darating ang araw na kakailanganin mo ang laman ng lata.
Nanikip ang lalamunan ko.
—Attorney, kinuha po nila ang compensation. May deed of donation silang hawak. Nakasaad na ibinigay daw ni Papa ang bahay sa biyenan ko.
Hindi siya agad nagsalita.
Pagkatapos, mabigat siyang huminga.
—Kung iyon ang dokumentong iniisip ko, matagal nang sinubukan ni Corazon na gumawa ng kuwento. Pero hindi ko inakalang itutuloy nila hanggang sa release ng pera.
—Ano po ang dapat kong gawin?
—Una, huwag kang pipirma ng kahit ano. Pangalawa, huwag kang haharap sa kanila nang mag-isa. Pangatlo, bukas ng umaga, pumunta ka sa opisina ko dala ang lata, lahat ng papel, at kopya ng bank notification kung meron ka.
—May video po si Papa.
Saglit siyang natahimik.
—Mas mabuti. Pero Liana, makinig ka. Kapag may pera nang nailabas sa compensation, hindi lang ito usapang pamilya. Puwede itong maging falsification, fraud, at unjust enrichment. Kapag may opisyal na tumanggap ng pekeng papel nang hindi nag-verify, may pananagutan din.
Napalunok ako.
—Attorney, kaya po ba natin silang habulin?
—Hindi kita tatawaging pumunta bukas kung hindi kaya.
Nang ibaba ko ang tawag, tumunog ang cellphone ko.
Marco.
Hindi ko sinagot.
Muli siyang tumawag.
Hindi ko pa rin sinagot.
Pagkatapos, nag-message siya.
“Umuwi ka na. Huwag mong gawing iskandalo.”
Sumunod pa ang isa.
“Si Mama umiiyak dahil sa sinabi mo.”
Napangiti ako nang walang kabuhay-buhay.
Umiiyak ang nanay niya dahil nahuli.
Hindi dahil nagsisi.
Sumunod na message:
“Pag-usapan natin. Huwag kang lalapit sa abogado. Masisira ang pamilya natin.”
Doon ako sumagot.
“Anong pamilya ang pinoprotektahan mo, Marco? Iyong pamilya mo, o iyong kasinungalingan ninyo?”
Wala siyang reply.
Maya-maya, tumawag ang biyenan ko.
Sinagot ko.
Hindi ako nagsalita.
Siya ang unang bumulusok.
—Sino ang tinatakot mo, ha? Abogado? Barangay? Akala mo matatakot ako sa iyo?
Kalmado ang boses ko nang sumagot.
—Hindi ko kailangan takutin kayo.
—Wala kang mapapatunayan. May dokumento kami.
—May dokumento rin ako.
Tumahimik siya.
Sa likod ng linya, narinig ko ang mabilis na bulong ni Marco.
—Ma, ibaba mo na.
Doon ko natiyak na nag-uusap sila.
Doon ko natiyak na natakot sila sa lata.
Bumalik ang boses ng biyenan ko, pero hindi na ganoon katigas.
—Ano ang sinasabi mo?
—Bukas ninyo malalaman.
Pinatay ko ang tawag.
Noong gabing iyon, hindi ako natulog.
Inayos ko ang bawat papel.
Kinunan ko ng litrato.
Nagpadala ako ng kopya sa email ko.
Nag-save ako sa cloud.
Nagpadala rin ako ng kopya kay Aling Dely at sa pinsan kong si Mara.
Hindi na ako ang babaeng madaling mapatahimik sa isang sigaw.
Hindi na ako ang manugang na takot tawaging bastos.
Kinabukasan, alas otso pa lang, nasa opisina na ako ni Atty. Abad.
Maliit ang opisina niya, nasa ikalawang palapag ng lumang commercial building.
May electric fan sa sulok.
May mga folder na halos umabot sa kisame.
Pero nang hawakan niya ang affidavit ng tatay ko, para akong nakahawak ng sandata.
Binasa niya ang bawat pahina.
Pinanood niya ang video.
Pagkatapos, tinanggal niya ang salamin niya.
—Matibay ito.
Hinihintay kong matuwa, pero mabigat pa rin ang mukha niya.
—Pero may problema.
Nanigas ako.
—Ano po?
—Kung nailabas na ang pera sa account ni Corazon, kailangan nating malaman kung anong dokumento ang tinanggap ng demolition office at sino ang nag-endorso. Kung may kasabwat sila sa loob, mas malaki ang laban. Mas delikado rin.
—Delikado po?
—Kapag milyon ang usapan, hindi lang pride ang pinoprotektahan ng tao. Pera, pangalan, at posibleng kaso.
Huminga ako nang malalim.
—Hindi po ako aatras.
Tumango siya.
—Mabuti. Dahil ngayong araw din, pupunta tayo sa barangay, sa Registry of Deeds, at sa opisina ng notaryong nakalagay sa pekeng deed.
Sa barangay hall, nakaupo sa harap ang staff na halatang kilala ang biyenan ko.
Nang sabihin kong kailangan ko ng certified copy ng records tungkol sa demolition claim, nagpalitan sila ng tingin.
—Ma’am, pamilya naman po kayo. Baka puwedeng ayusin na lang sa loob.
Sumandal si Atty. Abad sa mesa.
—Hindi kami humihingi ng payo. Humihingi kami ng record.
Nagbago ang mukha ng staff.
Pagkatapos ng halos isang oras na paghihintay, lumabas ang kopya ng folder.
Nandoon ang deed of donation.
Nandoon ang affidavit ng biyenan ko na siya raw ang legal representative.
Nandoon ang pirma ni Marco bilang witness.
Doon ako unang napaupo.
Marco.
Hindi lang niya alam.
Hindi lang siya nanahimik.
Pumirma siya.
Pumirma siya para sabihing totoo ang kasinungalingan.
Pinilit kong hindi umiyak sa harap ng staff.
Kinuha ni Atty. Abad ang kopya.
—Certified true copy?
Napilitan ang staff na tatakan.
Pagdating namin sa Registry of Deeds, lumabas ang mas malaking butas.
Ang titulo ay nasa pangalan pa rin ng tatay ko.
Walang annotation ng donation.
Walang transfer.
Walang legal encumbrance.
Ibig sabihin, hindi tunay na nailipat ang ownership.
Ginamit nila ang deed para makuha ang compensation, pero hindi nila nagawang baguhin ang titulo.
Nagmamadali sila.
O masyado silang kampante na hindi ako lalaban.
Sa hapon, pinuntahan namin ang address ng notaryong nakalagay sa deed.
Nasa gilid iyon ng palengke.
Pero ang dating opisina ay sarado na.
Ang katabing tindera ang nagsabi:
—Ay, matagal na pong wala si Atty. Molina diyan. Na-stroke siya noong isang taon. Hindi na po nagno-notaryo.
Ipinakita ni Atty. Abad ang petsa ng deed.
Napakunot ang noo ng tindera.
—Impossible po iyan. Nasa probinsiya na siya noon. Anak niya ang nag-asikaso ng pagsara ng opisina.
Kinuha ni Atty. Abad ang contact ng anak.
Kinagabihan, may nakuha kaming kumpirmasyon.
Hindi nag-notaryo si Atty. Molina sa petsang iyon.
Wala sa notarial register ang dokumento.
Wala ring record number.
Ang seal na ginamit sa deed ay lumang seal na na-report na nawawala.
Nang marinig ko iyon, hindi ako nakaramdam ng saya.
Lalo akong nanginig sa galit.
Hindi ito simpleng kasinungalingan sa hapag-kainan.
Hindi ito “pamilya lang.”
Planado ito.
May pekeng pirma.
May pekeng notaryo.
May pekeng kwento.
At may tunay na pera na nakuha.
Kinabukasan, naghain kami ng formal complaint sa barangay at sa city legal office.
Nagpadala rin si Atty. Abad ng demand letter kay Corazon, kay Marco, at sa demolition office.
Tatlong araw ang palugit.
Ibalik ang buong halaga.
Kilalanin ang tunay na may-ari.
Ibigay ang lahat ng dokumento.
Kung hindi, isasampa ang kaukulang kaso.
Hindi pa lumilipas ang dalawang oras, dumating si Marco sa opisina ko.
Hindi ko alam kung paano niya nalaman ang floor namin.
Bigla na lang siyang nasa reception.
Gusot ang buhok niya.
Namumula ang mata.
Pero hindi iyon pagsisisi.
Galit iyon.
Lumabas ako sa meeting room.
Tiningnan niya ako na parang hindi niya ako kilala.
—Talaga bang idadamay mo ako?
Napatingin ako sa kanya.
—Ikaw ang pumirma.
—Pinapirma lang ako ni Mama.
—Matanda ka na, Marco. Hindi ka pusa na nadampot sa kalsada.
Napailing siya.
—Asawa mo ako.
—At anak ako ng tatay ko.
Lumapit siya ng isang hakbang.
—Liana, kapag itinuloy mo ito, mawawala ang lahat. Trabaho ko. Pangalan ko. Pamilya natin.
—Noong pumirma ka sa pekeng dokumento, naisip mo ba ang pamilya natin?
Hindi siya nakasagot.
Nakita iyon ng receptionist.
Nakita iyon ng dalawang officemate ko.
Kaya binaba niya ang boses niya.
—Magkano ba ang gusto mo?
Parang tumigil ang hangin.
—Ano?
—Sabihin mo na lang. Hahatiin natin. Bibigyan ka namin ng parte mo. Pero huwag mo nang kasuhan si Mama.
Doon ko siya tuluyang nakita.
Hindi asawa.
Hindi kakampi.
Hindi taong naligaw lang.
Kundi lalaki na hanggang ngayon, akala ay pera ang sukatan ng lahat.
—Parte ko? Marco, lahat iyon sa akin.
Namula siya.
—Ang sakim mo na talaga.
Ngumiti ako.
Tahimik.
Malamig.
—Hindi ako sakim. Nahuli lang kayo.
Bigla niyang hinawakan ang braso ko.
Hindi mahigpit, pero sapat para tumahimik ang reception.
Agad kong sinabi:
—Bitawan mo ako. May CCTV dito.
Parang napaso siya.
Bumitaw siya agad.
Pero bago siya umalis, yumuko siya sa akin at bumulong:
—Hindi mo alam kung ano ang kayang gawin ni Mama kapag napahiya siya.
Tiningnan ko siya diretso.
—Alam ko. Kaya nga hindi na ako haharap nang walang ebidensya.
Umalis siya.
Pero naiwan sa akin ang lamig ng sinabi niya.
Noong gabing iyon, nakatanggap ako ng tawag mula kay Aling Dely.
Umiiyak siya.
—Anak, may mga taong nagtatanong sa tindahan tungkol sa akin. Sabi nila, huwag daw akong makialam sa problema ng pamilya ninyo.
Tumayo ako agad.
—Sino po?
—Hindi ko kilala. Pero sinabi nila pangalan ni Corazon.
Doon ko naramdaman ang dating takot.
Hindi para sa akin.
Para sa mga taong tumulong sa akin.
Tinawagan ko si Atty. Abad.
Sinabi niya:
—Bukas, hindi na lang demand letter ang usapan. Maghahain na tayo ng complaint for falsification at magre-request ng protection sa barangay para sa witnesses.
Akala ko iyon na ang pinakamalalang mangyayari.
Pero kinabukasan, bago kami makarating sa barangay, may nag-send sa akin ng screenshot.
Post iyon ng biyenan ko sa Facebook.
May litrato ko.
May caption na mahaba.
“Ang manugang na inalagaan namin, ngayon gusto kaming ipakulong dahil lang sa pera. Ang bahay na pinaghirapan ng yumaong asawa ko, inaangkin niya dahil patay na ang ama niya at wala nang makapagsalita.”
Nanginig ang kamay ko habang binabasa iyon.
Libo na ang reactions.
Daan-daan ang comments.
“Walang utang na loob.”
“Ganyan talaga kapag pera ang usapan.”
“Kawawa naman ang matanda.”
At sa pinakadulo ng post, may isang linyang halos magpahinto sa paghinga ko.
“May hawak kaming video na magpapatunay na mismong si Ramon Villanueva ang pumayag na ibigay sa amin ang bahay.”
Napatitig ako sa screen.
Video?
Anong video?
Tumawag si Marco.
Sinagot ko.
Sa kabilang linya, kalmado siya.
Nakakatakot ang kalmado niya.
—Sabi ko sa iyo, Liana. Hindi mo alam ang lahat.
—Anong video ang sinasabi ninyo?
Hindi siya sumagot agad.
Pagkatapos, narinig ko ang boses ng biyenan ko sa background.
—Sabihin mo sa kanya, bukas sa barangay, ipapakita namin kung sino talaga ang sinungaling.
Nanlamig ang mga daliri ko sa cellphone.
Bago ibaba ni Marco ang tawag, sinabi niya ang huling pangungusap na nagpatigil sa akin.
—Sa video, ang tatay mo mismo ang magsasabing may utang siya sa pamilya namin.
