Bahagi 4 – Sa Araw ng Kasal, Sila Rin ang Nagbayad sa Presyong Iniiwasan Nila
Bahagi 4 – Sa Araw ng Kasal, Sila Rin ang Nagbayad sa Presyong Iniiwasan Nila
Pinapasok kami ni Ms. Dizon sa maliit na conference room ng property management.
Hindi para makialam ang admin sa away-pamilya.
Kundi para hindi kami nag-aaway sa gitna ng lobby habang may delivery truck at mga residenteng dumadaan.
Nasa mesa kami nina Gabe, Mama, Papa, Tito Ramon, Enzo, Camille at mga magulang nito.
Sa unang limang minuto, walang gustong maunang magsalita.
Hanggang inilapag ni Mr. de la Cruz ang phone niya sa mesa.
“Ramon.”
Mababa ang boses niya.
“Explain.”
Nag-iba ang itsura ni Tito.
Hindi na siya iyong taong galit sa amin dahil ayaw naming magpahiram.
Para na siyang taong naghahanap ng tamang kwento bago sumagot.
“Hindi ko naman sinabi na titulo na nila.”
Napailing si Mr. de la Cruz.
“Hindi iyon ang tinatanong ko.”
Inilabas niya ang screenshots.
Sa chat nila ni Tito Ramon, malinaw ang mga mensahe.
“May two-bedroom condo na si Enzo pagkatapos ng kasal.”
“Family property, pero sa kanya rin naman mapupunta.”
“Kung gusto ninyong tumulong sa furnishing, puwede natin ipaayos bago wedding.”
At ang pinakamasama:
“Huwag na kayong mag-alala sa housing nila. Settled na iyon.”
Tumingin ako kay Mama.
Halos hindi siya makapaniwala.
“Ramon,” sabi niya, “kailan naging kay Enzo ang condo ni Mara?”
“Hindi ko sinabi na legal owner siya.”
“Pero iyan ang pinalabas mo.”
“Ate, gusto ko lang naman maging maayos ang kasal ng anak ko.”
“Gamit ang bahay ng anak ko?”
Umayos ng upo si Tito.
“Nagkaroon ng misunderstanding.”
Mabilis na sumagot si Gabe.
“Hindi misunderstanding ang thirty-day move-in request.”
Tahimik ulit.
“Hindi misunderstanding ang resident RFID.”
Walang sagot.
“Hindi misunderstanding ang request na palitan ang access code.”
Tumingin si Gabe sa delivery list.
“At lalong hindi misunderstanding ang ₱180,000.”
Namula si Tito.
“Hindi ko naman ninakaw ang pera.”
“Nasaan?” tanong ni Mr. de la Cruz.
Hindi sumagot si Tito.
Iyon ang unang totoong problema.
Hindi na lang tungkol sa condo.
Tungkol na rin sa pera.
Napahawak si Camille sa noo.
“Papa, magkano talaga ang binigay ninyo?”
“One eighty.”
“Tito,” tanong niya, “saan napunta?”
Bago makasagot ang ama niya, nagsalita si Enzo.
“Pa?”
Hindi iyon galit.
Mas masakit pa.
Parang unang beses niyang tiningnan ang ama niya bilang ibang tao, hindi bilang magulang na kailangang sundin.
“Nasaan iyong pera?”
Nagbuntong-hininga si Tito Ramon.
“May mga wedding expenses.”
Napataas ang boses ni Camille.
“What?”
“Temporary lang. Ibabalik ko naman.”
“Ano ang binayaran mo?”
Tahimik siya.
“Pa,” singit ni Enzo, “ano?”
Isa-isa ring lumabas.
Nag-upgrade siya ng bridal car.
Nag-add ng LED wall sa reception.
Dinagdagan ang floral package.
Nagbayad ng extra tables para sa mga bisitang siya mismo ang nag-imbita.
At nagbigay ng advance sa supplier para sa imported liquor.
Hindi iyon hinihingi nina Enzo at Camille.
Gusto lang niyang maging engrande ang kasal.
At dahil kulang ang budget, ginamit niya ang perang ipinadala ng pamilya ni Camille para sa “condo furnishing.”
Parang may malamig na hangin sa conference room kahit patay ang aircon.
Si Papa ang unang nagsalita.
“Ramon, pera iyon ng ibang tao.”
“Ibabalik ko nga.”
“Kailan?”
“After wedding.”
“Galing saan?”
Hindi na siya nakasagot.
Biglang tumayo si Camille.
“Hindi muna tuloy ang kasal.”
Napatingin kaming lahat sa kanya.
“Camille,” sabi ni Enzo.
“Hindi ko sinasabing ayaw kitang pakasalan.”
Namumula ang mga mata niya.
“Pero hindi ako papasok sa kasal na may ganitong kasinungalingan sa unang araw pa lang.”
Nilapitan siya ni Enzo.
“Hindi ko alam na ginamit ni Papa iyong pera.”
“Pero alam mong hindi sa iyo ang condo.”
Napatigil si Enzo.
“At hinayaan mong isipin naming sa iyo.”
Walang depensa.
“Alam mo bang ipinagmamalaki ka ni Papa dahil akala niya nakabili ka na ng property?”
Napayuko si Enzo.
“Alam mo bang iyon ang dahilan kung bakit pumayag siyang sagutin ang appliances? Kasi akala niya may sariling bahay na tayong sisimulan?”
Tahimik.
“Bakit hindi mo sinabi ang totoo?”
Nagbukas ng bibig si Enzo.
Pero walang lumabas.
Sa huli, napaupo siya.
“Dahil nahihiya ako.”
Walang drama sa sagot.
Walang dahilan.
Isang pangungusap lang.
At marahil iyon ang unang tapat na sinabi niya buong araw.
“Nahihiya akong sabihin na delayed ang unit. Nahihiya akong sabihin na nagrerenta pa rin tayo. Noong sinabi ni Papa na may paraan, sumunod ako.”
Huminga nang malalim si Camille.
“Kung ganyan tayo magsisimula, anong susunod nating itatago dahil nahihiya tayo?”
Walang nakasagot.
Lumabas si Camille kasama ang mga magulang niya.
Hindi kami nakialam.
Hindi ako natuwa.
Hindi rin ako nakaramdam ng panalo.
Kahit galit ako, ayaw kong masira ang relasyon nila dahil sa bahay namin.
Pero may mga bagay na kailangang lumabas bago ang kasal.
Mas mabuti nang masakit ngayon kaysa maging mas malaki pagkatapos.
Naiwan si Tito Ramon na nakayuko.
Makalipas ang ilang minuto, tumayo si Mama.
Akala ko kakausapin niya ako.
Pero lumapit siya sa kapatid niya.
“Ramon.”
Tumingin si Tito.
“Wala akong pinangakong condo sa anak mo.”
“Alam ko.”
“Hindi.”
Umiling si Mama.
“Kung alam mo, hindi mo dapat sinabi sa kanila na sa anak mo iyon.”
Hindi siya sumagot.
“At hindi mo dapat ginamit ang pangalan ko para magmukhang pumayag si Mara.”
“Ate—”
“Tinulungan kita dahil kapatid kita. Nagpadala ako ng pictures dahil sabi mo gusto mo lang ipakita na ligtas ang lugar.”
Tumigil siya.
“Huwag mong gawing lisensya ang kabaitan ko para magsinungaling.”
Hindi ko akalaing maririnig ko iyon mula kay Mama.
Dalawang araw lang ang nakalipas, siya ang nagsasabing, “Twenty days lang.”
Ngayon, siya mismo ang nagsara ng pinto.
Umuwi kaming apat—ako, si Gabe, Mama at Papa—nang hindi na pinag-uusapan ang condo.
Kinagabihan, pumasok si Mama sa kwarto ko.
May hawak siyang sobre.
“Anak.”
“Ano iyon?”
“Mga duplicate pictures at documents na hiningi noon ni Ramon.”
Kinuha ko.
Kasama roon ang photocopy ng turnover checklist na minsan niyang hiniram kay Mama para raw malaman ang exact address.
Hindi ko alam na nasa kanya iyon.
“Mama…”
“Sorry.”
Tahimik lang ako.
Umupo siya sa gilid ng kama.
“Akala ko kapag kamag-anak, masama ang tumanggi.”
Napatingin siya sa akin.
“Hindi ko naisip na sa sobrang takot kong mapahiya ang kapatid ko, ikaw pala iyong pinipilit kong magsakripisyo.”
Iyon ang apology na hinihintay ko.
Hindi iyong, “Sorry kung nasaktan ka.”
Hindi iyong, “Sorry pero pamilya kasi.”
Kundi malinaw na pag-amin kung ano ang mali.
Hinawakan ko ang kamay niya.
“Ma, okay lang tumulong.”
“Oo.”
“Pero hindi puwedeng ako ang magbayad sa pangakong hindi ko ginawa.”
Tumango siya.
Kinabukasan, nag-message si Enzo.
Hindi tungkol sa bahay.
Humingi siya ng tulong para makausap si Camille.
Sinabi kong hindi ako dapat maging mediator sa relasyon nila.
Pero binigyan ko siya ng isang payo.
“Walang speech. Walang dahilan. Sabihin mo lahat ng alam niya at lahat ng hindi pa niya alam. Hayaan mong siya ang magdesisyon.”
Ginawa niya.
At tila iyon din ang ginawa niya sa unang pagkakataon sa buhay niya.
Sinabi niya kay Camille na alam niyang hindi sa kanya ang condo.
Inamin niyang pumayag siyang gamitin iyon dahil ayaw niyang gumastos sa temporary rental.
Inamin niyang kinansela niya ang serviced apartment kahit may budget siya.
Inamin din niyang hindi niya kinorek ang ama ni Camille nang purihin siya nito dahil “nakapagpundar na.”
Hindi sila nagkaayos agad.
Kinansela nila ang kasal sa orihinal na petsa.
Hindi permanently.
Inilipat nila makalipas ang tatlong linggo.
May kondisyon si Camille.
Una, ibabalik muna ang ₱180,000 sa pamilya niya.
Pangalawa, sila ni Enzo mismo ang kukuha ng tirahan.
Walang desisyon si Tito Ramon.
Pangatlo, lahat ng financial obligations nila bago ikasal ay ilalabas sa mesa.
Walang nakatagong utang.
Walang “family arrangement” na hindi alam ng isa.
At pang-apat, si Enzo ang magsasabi sa pamilya kung bakit nausog ang kasal.
Hindi si Camille.
Hindi ang parents niya.
Hindi ako.
Siya.
Tatlong araw matapos ang gulo sa condo, bumalik sa family group chat si Enzo.
Mahaba ang mensahe niya.
Hindi niya ako sinisi.
Hindi niya rin sinisi si Camille.
Sinabi niya lang ang totoo.
Na may pansamantalang condo arrangement na hindi pa approved pero pinalabas nilang sigurado.
Na may maling impormasyong naibigay sa kabilang pamilya.
At may perang ginamit sa wedding expenses na hindi para roon.
Tinapos niya sa:
“Kasalanan ko rin dahil hindi ako nagsalita kahit alam kong mali ang impression. Inaayos namin ito.”
Walang nag-react ng laughing emoji.
Walang nagtanong kung bakit “ang drama.”
Sa pagkakataong iyon, wala nang puwedeng itago sa salitang pamilya.
Para maibalik ang ₱180,000, kinailangang magbawas nang malaki sa kasal.
Kinansela ang luxury bridal car.
Tinanggal ang LED wall.
Binawasan ang floral package.
Ibinalik ang advance para sa imported liquor.
May bahagi ng deposits na hindi na-refund, kaya si Tito Ramon mismo ang naglabas ng natitira mula sa time deposit niya.
Si Enzo naman ang nagdagdag mula sa sariling savings.
Sa loob ng anim na araw, kumpleto nilang naibalik ang pera sa pamilya ni Camille.
Pinadalhan ako ni Mr. de la Cruz ng simpleng mensahe pagkatapos.
“Thank you for not allowing the condo to be used before the truth came out.”
Hindi ko alam kung ano ang isasagot ko.
Sa huli:
“Mas mabuti pong nalaman ninyo bago sila ikasal.”
Iyon lang.
Wala akong intensyong maging bida sa problema nila.
Ang gusto ko lang noon ay huwag gamitin ang bahay namin nang walang pahintulot.
Pero minsan, kapag ipinaglaban mo ang isang simpleng hangganan, doon lumalabas kung gaano karaming kasinungalingan ang nakasandal dito.
Isang linggo bago ang bagong petsa ng kasal, nag-book sina Enzo at Camille ng serviced apartment sa Ortigas.
Sila mismo ang nagbayad.
Eighteen nights.
₱52,000 kasama ang parking at housekeeping.
Nang marinig iyon ni Tito Ramon, sinabi raw niyang mahal.
Ang sagot ni Enzo:
“Mas mura kaysa sa gulong ginawa natin para makalibre.”
Iyon marahil ang pinakamalaking pagbabago sa kanya.
Natuto rin siyang sumagot.
Dumalo kami ni Gabe sa kasal.
Hindi dahil nakalimutan namin ang nangyari.
Kundi dahil humingi ng personal na tawad sa amin sina Enzo at Camille dalawang araw bago iyon.
Si Enzo ang unang nagsalita.
“Ate Mara, ginamit ko ang pagiging pinsan natin para makakuha ng bagay na hindi ko kayang hingin nang diretso.”
Tumango lang ako.
“Hindi ako magdadahilan.”
Mas naappreciate ko iyon kaysa sa sampung minutong paliwanag.
Si Camille naman ay humawak sa kamay ko.
“Kung hindi mo pinigilan, baka kasal na kami bago ko nalaman lahat.”
Ngumiti ako nang kaunti.
“Basta simula ngayon, sarili ninyong bahay, sarili ninyong desisyon.”
“Oo.”
Sa mismong wedding reception, hindi na engrande tulad ng unang plano.
Walang malaking LED screen.
Mas maliit ang floral arrangement.
Ordinaryong sedan ang bridal car.
Mas kaunti ang bisita.
Pero kakaiba.
Mas magaan ang atmosphere.
Wala nang kailangang magkunwari.
Nang ipakilala ng host sina Enzo at Camille, hindi sinabi ni Tito Ramon na may condo sila.
Hindi rin niya pinagyabang ang kung anu-anong property.
Tahimik lang siya sa mesa.
Isang beses, nagkasalubong ang tingin namin.
Tumango siya.
Tumango rin ako.
Hindi iyon kapatawaran.
Hindi pa.
Pero sapat na iyong simula.
Pagkatapos ng kasal, kinausap niya si Mama.
Narinig ko lang ang huling bahagi.
“Pasensya na, Ate.”
“Sa akin ka nag-sorry.”
Sagot ni Mama.
“Kay Mara ka rin.”
Lumapit siya sa akin.
Hindi komportable.
Halatang hindi sanay.
“Mara.”
“Tito.”
“Sorry sa ginawa ko.”
Hindi ko siya tinulungan tapusin ang pangungusap.
Hinayaan ko siya.
“Akala ko dahil pamilya, mapapakiusapan ka namin.”
Tumigil siya.
“Pero lumampas ako.”
“Oo.”
“At hindi ko dapat sinabi sa iba na parang kay Enzo ang condo.”
“Oo.”
“Sorry.”
“Tinanggap ko.”
Hindi ko sinabing “okay lang.”
Dahil hindi okay.
Mahalaga iyon.
Ang pagpapatawad ay hindi pagbubura sa nangyari.
At hindi rin ibig sabihin na babalik agad ang dating tiwala.
Makalipas ang dalawang linggo, wedding day naman namin ni Gabe.
Noong umaga bago kami pumunta sa venue, dumaan muna kami sa condo.
Kami lang.
Tahimik ang unit.
Walang delivery truck.
Walang entourage.
Walang ibang maleta.
Ang parehong mattress na nakabalot sa plastic ilang linggo noon ay malinis pa rin.
Tinanggal ni Gabe ang plastic.
“Finally,” sabi niya.
Natawa ako.
Binuksan ko ang guest room.
Nandoon pa rin ang boxes ng wedding favors.
Nandoon ang sapatos ko.
Nandoon lahat sa eksaktong lugar kung saan ko iniwan.
Hindi ko alam kung bakit, pero doon ako muntik maiyak.
Hindi dahil sa halaga ng condo.
Kundi dahil ilang linggo akong pinaramdamang masama akong tao dahil ayaw kong ipagamit ang isang bagay na pinaghirapan namin.
Lumapit si Gabe at yumakap mula sa likod.
“Worth it?”
“Ano?”
“Ang pagiging kontrabida ng pamilya for one week.”
Natawa ako.
“Very.”
Pagkatapos ng kasal namin, doon kami unang natulog bilang mag-asawa.
Wala kaming bonggang first night.
Pagod kami.
Umorder lang kami ng lugaw at fried chicken dahil wala na kaming lakas magluto.
Nakaupo kami sa sahig ng sala, suot pa ni Gabe ang white shirt sa ilalim ng suit niya.
Ako naman, nakatali na lang ang buhok at wala nang makeup.
Tumingin ako sa paligid.
Sa ilaw na kami ang pumili.
Sa mesa na ilang beses naming pinag-ipunan.
Sa kusinang pinagtalunan namin kung white o wood finish ang cabinet.
Doon ko naintindihan kung bakit napakasakit noong tinatawag nilang “bakante” ang bahay namin.
Hindi kasi bakante ang bahay.
Puno na iyon.
Puno ng pera naming inipon.
Puno ng Sabadong isinakripisyo.
Puno ng desisyon naming dalawa.
Puno ng pangarap kung paano namin gustong magsimula.
Isang buwan matapos ang kasal namin, lumipat na rin sina Enzo at Camille sa sarili nilang unit sa Cainta.
Maliit kumpara sa amin.
May ilang cabinet na hindi pa tapos.
Wala pa silang dining table.
At ayon kay Camille, dalawang plastic chair muna ang ginagamit nila sa balcony.
Pero nang imbitahan nila kami, proud na proud si Enzo.
“Sa amin talaga ito.”
Tinapik ko siya sa balikat.
“Mas masarap sabihin, ‘di ba?”
Tumawa siya.
“Oo.”
Si Tito Ramon ay hindi na nagkokomento tungkol sa condo namin.
Hindi na rin siya nakikialam sa pera nina Enzo.
Hindi ko alam kung permanente ang pagbabago.
Pero sapat na sa akin na alam na niyang may hangganan.
Si Mama naman, ibang-iba na.
Kapag may kamag-anak na nagtatanong tungkol sa condo namin, ang sagot niya:
“Tanungin ninyo si Mara. Bahay nila iyon ni Gabe.”
Sa unang beses kong marinig iyon, napangiti ako.
Minsan, ang pinakaimportanteng salitang matututunan ng pamilya ay hindi “oo.”
Kundi:
“Hindi akin ang desisyong iyan.”
At ang isang bagay na hindi ko na kailanman hahayaang kalimutan nila:
Ang bahay na walang tao ay hindi nangangahulugang walang may-ari.
Ang susi na nasa kamay mo ay hindi lang pambukas ng pinto.
Minsan, iyon ang huling bagay na natitira sa pagitan ng kabaitan at pang-aabuso.
At noong araw na hinigpitan ko ang hawak ko sa susi at tumangging ibigay iyon, hindi ko sinira ang pamilya namin.
Sa wakas, tinuruan ko lang silang kumatok muna bago pumasok.
