Bahagi 4: Nang Maibalik ang Lahat ng Inagaw, Natutuhan Kong Hindi Kailangang Maghintay Pa
Bahagi 4: Nang Maibalik ang Lahat ng Inagaw, Natutuhan Kong Hindi Kailangang Maghintay Pa
Hindi ko alam kung alin ang mas nakakagalit.
Ang pagtatangkang ibenta nina Marco at Jessa ang oven ko, o ang katotohanang nagawa na nilang ilipat iyon habang sinasabi sa aking wala akong dapat ipag-alala.
Pero sa pagkakataong iyon, hindi na ako umiyak.
Tumingin ako kay Atty. Reina.
“Attorney, ano ang kailangan nating gawin?”
Bahagya siyang tumango.
“Makikipag-ugnayan tayo ngayon sa buyer. Kailangang tiyaking hindi pa nila natatapos ang transaksiyon at mapangalagaan ang kagamitan habang inaayos ang usapin.”
Narinig iyon ni Marco.
“Mia, puwede bang huwag mong palakihin ito?”
Dahan-dahan akong humarap sa kaniya.
“Marco, hindi maliit na bagay ang paglalagay mo ng pirma ko sa dokumentong hindi ko pinirmahan.”
Lumapit si Jessa.
“Pera lang naman ang pinag-uusapan natin. Babayaran ka rin namin!”
Napatingin ako sa kaniya.
“Kung pera lang pala, bakit kailangan ninyong magsinungaling?”
Hindi siya nakasagot.
“Jessa, ikaw ang nakakaalam kung gaano ako katagal nag-ipon para sa oven na iyon.”
“Ano bang gusto mong mangyari? Matigil ang kasal namin?”
“Hindi ko kailangang pigilan ang kasal ninyo.”
Huminga ako nang malalim.
“Ang gusto ko, itigil ninyo ang paggamit sa mga bagay na hindi sa inyo.”
Hindi ko alam kung naintindihan niya ang pagkakaiba.
Pero sa unang pagkakataon, wala na akong pakialam kung maiintindihan man niya.
Umalis kami ni Atty. Reina sa pagpupulong at dumiretso sa opisina niya.
Mula roon, nakipag-ugnayan kami sa equipment buyer.
Sumagot ang kanilang operations manager na si Mr. Uy.
Ipinaliwanag niya na nasa bodega nga nila ang oven ngunit hindi pa tapos ang bayaran. May ibinigay silang advance kay Marco at naghihintay pa sila ng kumpletong dokumento bago tuluyang tanggapin ang bentahan.
Nang matanggap nila ang aming abiso tungkol sa pinagtatalunang lagda, ipinahinto nila ang proseso.
“Ma’am, ayaw rin po naming magkaroon ng problema sa pagmamay-ari,” sabi ni Mr. Uy.
Hindi agad ako nakahinga nang maluwag.
“Kailangan ko pong matiyak na hindi maililipat sa iba ang oven.”
“Hindi po namin gagalawin hangga’t hindi malinaw ang dokumento.”
Humingi ang abogado ko ng nakasulat na kumpirmasyon.
Pagkatapos ay gumawa kami ng pormal na kahilingan para sa pagbabalik ng kagamitan sa akin, kasama ang isang paraan ng pag-aayos sa advance na natanggap nina Marco.
Hindi iyon kasingbilis ng pagbawi ng isang bagay mula sa sariling bahay.
May mga papeles.
May mga taong kailangang kausapin.
May mga obligasyong kailangang linawin.
Pero hindi na ako nagmamadaling magtiwala sa mga pangako.
Gusto ko nang makita ang mga bagay na nakasulat, nilagdaan nang tama, at totoong tinutupad.
Kinagabihan, sunod-sunod ang tawag ni Marco.
Hindi ko sinagot ang una.
Hindi ko rin sinagot ang ikalawa.
Sa ikapitong tawag, nagpadala siya ng mensahe.
Mia, nawawala ang tiwala ng investors. Puwedeng maapektuhan ang buong panaderya. Kailangan nating mag-usap.
Binasa ko iyon nang dalawang beses.
Walong taon, halos lahat ng mensahe niya ay may parehong kahulugan.
May kailangan siya.
At inaasahan niyang ako ang sasalo.
Sumagot ako.
Para sa usaping pinansiyal at legal, makipag-ugnayan ka kay Atty. Reina. Wala na tayong ibang kailangang pag-usapan.
Pagkatapos, inilagay ko ang cellphone sa mesa.
Kinabukasan, nagpunta ako sa lumang silid ko sa bahay nina Mama.
Nandoon pa rin ang maliit na kahong pinaglalagyan ko ng mga alaala namin ni Marco.
Mga tiket sa sine.
Mga larawan noong unang bakasyon namin sa Baguio.
Isang resibo mula sa maliit na karinderyang pinuntahan namin pagkatapos ng unang suweldo niya.
Mayroon ding isang papel na may sulat-kamay niya.
Kapag nagkaroon tayo ng sariling bahay, ikaw ang pipili ng kurtina. Ako ang bahala sa almusal araw-araw.
Napangiti ako nang malungkot.
Hindi naman pala lahat ng kasinungalingan ay nagsisimula bilang kasinungalingan.
May mga pangakong baka totoo noong unang sinabi.
Pero nawawalan ng halaga kapag paulit-ulit na hindi pinaninindigan.
Makalipas ang ilang araw, tumawag si Toni.
“Ate Mia, gusto ko lang pong sabihin na nag-resign na ako.”
Nagulat ako.
“Bakit, Toni?”
“Hindi na po ako komportable. Pinapapili po ako kung magiging loyal ako sa negosyo o magsasabi ng totoo.”
Napahinga ako nang malalim.
“May malilipatan ka ba?”
“Opo, Ate. May interview po ako sa isang café.”
“Kung kailangan mo ng employment reference tungkol sa gawaing nasaksihan ko noong tinutulungan ko ang panaderya, sabihin mo lang. Pero hindi kita pipiliting makisali sa kaso.”
Sandaling tumahimik si Toni.
“Salamat po. Akala ko po magagalit kayo dahil hindi ko agad sinabi ang tungkol sa dokumento.”
“Hindi ikaw ang gumawa ng desisyong iyon, Toni.”
Pagkatapos ng tawag, lalo kong naunawaan kung gaano kalawak ang epekto ng mga ginawa nina Marco at Jessa.
Hindi lamang ako ang nadamay.
May mga empleyadong natakot mawalan ng kabuhayan.
May mga supplier na naghintay ng bayad.
May mga investor na binigyan ng maling impormasyon.
At may isang maliit na negosyong puwede sanang lumago nang marangal, kung hindi ginawa ng mga namamahala rito na mas mahalaga ang pagpapakitang-tao kaysa katapatan.
Isang linggo pagkatapos ng pagpupulong, nakatanggap kami ng pormal na sagot mula sa abogado ni Marco.
Handa raw silang ayusin ang pagbabalik ng oven at mag-usap tungkol sa mga pagkakautang.
May mga kondisyon silang iminungkahi.
Hindi namin agad tinanggap ang lahat.
Pinag-aralan muna ni Atty. Reina ang bawat detalye.
Hiniling namin na malinaw na nakasaad ang halaga ng utang, ang mga naunang hulog, ang mga natitirang bayarin, at ang reimbursement para sa mga personal na charge na ginamit ni Marco sa card.
Hindi ako naghabol ng perang hindi ko naman naibigay.
Hindi ko rin sinubukang angkinin ang buong panaderya.
Ang hinabol ko lamang ay ang perang ipinahiram ko, ang obligasyong dapat niyang sagutin, at ang kagamitan kong hindi nila maaaring ibenta.
Pagkaraan ng ilang palitan ng sulat, pumayag sina Marco at Jessa na bawiin ang transaksiyon sa equipment buyer at ibalik ang advance ayon sa napagkasunduang proseso.
Hindi naging madali.
Kinailangan nilang kumuha ng pera mula sa sarili nilang pondo at ipagpaliban ang ilang planong pang-expansion.
Pumayag din ang buyer na ibalik ang oven matapos maayos ang kanilang kasunduan at matapos mapatunayang walang pinsalang dulot ng paglilipat.
Nang araw na makuha ko ang oven, kasama ko si Papa.
Nakatayo kami sa loob ng warehouse habang sinusuri ng technician ang makina.
May ilang gasgas sa gilid, pero maayos pa rin ang pangunahing bahagi nito.
Nilagdaan namin ang inventory at turnover documents.
Binilang ang mga piyesa.
Kinunan ng larawan ang kondisyon.
Pagkatapos, dinala ito ng truck sa isang ligtas na storage facility.
Habang papalayo kami, biglang nagsalita si Papa.
“Malaking oven pala talaga.”
Napangiti ako.
“Opo, Pa.”
“Akala ko kasi maliit lang. Para palang puwedeng magluto ng pagkain para sa buong barangay.”
Napatawa ako.
Matagal na rin mula nang tumawa ako nang ganoon.
Pagtingin ko sa kaniya, nakita kong nakangiti rin siya.
“Mia,” sabi niya, “huwag mong isipin na sayang lahat ng pinaghirapan mo.”
“Pero ang laki po ng nawala sa akin.”
“Alam ko.”
Saglit siyang tumahimik.
“Pero hindi naman nawala ang kakayahan mong mag-ipon, magtrabaho, at magsimulang muli. Nasa iyo pa rin iyon.”
Hindi ko agad nasagot si Papa.
Sa buong panahon ng relasyon namin ni Marco, nakalimutan kong may mga bagay pala akong kayang gawin kahit wala siya.
Ako ang nagtrabaho para sa sarili kong ipon.
Ako ang nagdesisyong tumulong.
Ako ang nag-aral at nagpakahusay hanggang makatanggap ng alok para sa mas mataas na posisyon.
Hindi siya ang gumawa ng lahat ng iyon para sa akin.
At hindi rin niya iyon kayang tanggalin.
Dalawang linggo bago ang nakatakdang kasal nina Marco at Jessa, muli akong nakatanggap ng mensahe.
Mula iyon kay Jessa.
Mia, puwede ba tayong magkita? Isang beses lang. Hindi tungkol sa pera.
Matagal kong tinitigan ang mensahe.
Sa huli, pumayag akong makipagkita sa isang café sa loob ng mall, sa oras na maraming tao.
Hindi para makipag-away.
Gusto ko lamang marinig kung may natitira pa siyang katotohanang kayang sabihin.
Nauna siyang dumating.
Hindi na siya katulad ng babaeng nakita ko sa larawan ng bagong branch.
Wala siyang makintab na alahas.
Hindi rin siya nakangiting parang walang problema.
May maiitim na bilog sa ilalim ng kaniyang mga mata.
“Mia,” mahina niyang bati.
Umupo ako sa tapat niya.
“Ano ang kailangan mo?”
Napayuko siya.
“Hindi na tuloy ang kasal.”
Hindi ako nagsalita.
“Ipinagpaliban muna namin. Hindi namin kayang bayaran ang natitirang balanse sa venue. May mga kailangang unahin sa negosyo.”
Tiningnan ko siya.
“Hindi mo kailangang ipaliwanag sa akin ang plano ninyo.”
“Alam ko.”
Pinaglaruan niya ang tissue sa harap niya.
“Pero gusto kong sabihin na hindi ko inakalang hahantong sa ganito.”
“Sa alin?”
“Sa pagkawala ng tiwala ng mga tao. Sa problema sa pera. Sa lahat.”
Napahinga ako nang malalim.
“Jessa, ano bang inaasahan mong mangyayari kapag ginamit ninyo ang pangalan at gamit ng ibang tao nang walang pahintulot?”
Napaluha siya.
“Akala ko makakabawi kami kapag naging matagumpay ang second branch.”
“Kung naging matagumpay kayo, sasabihin mo ba sa akin ang totoo?”
Hindi siya sumagot.
“Kung hindi tumawag ang wedding venue, kailan mo aaminin?”
Nagsimulang tumulo ang luha niya.
“Mia, sorry.”
Isang simpleng salita.
Dati, baka sapat na iyon para yakapin ko siya.
Baka ako pa ang mag-aalala kung nakakain na siya, kung maayos ang tulog niya, at kung may kasama siyang uuwi.
Pero hindi na ngayon.
“Pinatawad na kita sa isip ko para hindi ko araw-araw dalhin ang galit,” sabi ko.
Umangat ang mukha niya.
“Pero hindi ibig sabihin na babalik tayo sa dati.”
“Mia, matagal tayong magkaibigan.”
“Alam ko. Kaya nga masakit.”
Humigpit ang hawak niya sa tissue.
“Akala ko kapag nagsorry ako…”
“Hindi nabubura ng sorry ang mga desisyong ginawa mo nang alam mong masasaktan ako.”
Tahimik kaming dalawa.
Pagkatapos ay tumayo ako.
“Maging maayos sana ang buhay mo, Jessa. Pero hindi na ako magiging bahagi nito.”
Hindi niya ako pinigilan.
Sa paglabas ko ng café, napansin kong maliwanag ang araw.
Walang dramatikong ulan.
Walang malakas na kulog.
Walang kakaibang pangyayaring hudyat ng pagtatapos.
Isang ordinaryong hapon lamang.
At marahil iyon ang pinakamagandang bahagi.
Hindi pala kailangang maging engrande ang pag-alis sa isang relasyong matagal nang nakasasakit.
Minsan, sapat nang tumayo, magbayad ng sariling kape, at hindi na lumingon.
Isang buwan pagkatapos noon, lumipad ako papuntang Cebu.
Sa airport, kasama ko sina Mama, Papa, at ang bunso kong kapatid na si Basti.
Tatlong maleta ang dala ko.
Isang backpack.
At isang maliit na kahong puno ng mga dokumentong hindi ko na gustong maiwang nakakalat kung saan-saan.
Mahigpit akong niyakap ni Mama.
“Tumawag ka kapag nakarating ka.”
“Opo, Ma.”
“At huwag kang puro trabaho. Kumain ka sa tamang oras.”
“Opo.”
“Atsaka huwag kang masyadong magtipid. May trabaho ka naman.”
Napatawa ako.
“Ma, pareho lang naman ang mga sinasabi ninyo.”
“Eh kasi hindi ka nakikinig kapag minsan lang.”
Sumingit si Basti.
“Ate, kapag may bonus ka na, punta kami diyan!”
“Bakit bonus ko agad?”
“Kasi ikaw ang paborito kong ate.”
“Ako lang naman ang ate mo.”
“Edi tama ako!”
Natawa kaming lahat.
Si Papa ang pinakahuling yumakap sa akin.
Hindi siya mahilig magsalita ng mahahabang mensahe.
Inabot niya lamang ang isang maliit na sobre.
“Ano po ito?”
“Buksan mo pagdating mo.”
Hindi ko na siya kinulit.
Pagdating sa Cebu, nasa loob ng sobre ang isang larawan naming apat noong bata pa kami.
Sa likod nito, may sulat-kamay ni Papa.
Anak, saan ka man makarating, hindi mo kailangang patunayan sa amin na karapat-dapat kang mahalin. Mahal ka na namin bago ka pa may trabaho, ipon, o maipagmamalaking tagumpay.
Matagal akong nakaupo sa kama habang hawak ang larawan.
Doon ko napagtantong sa loob ng walong taon, masyado akong naging abala sa paghahangad ng isang pamilyang bubuuin namin ni Marco.
Halos nakalimutan kong may pamilya na pala akong hindi kailanman nanghingi ng kapalit para mahalin ako.
Hindi naging magaan agad ang bagong buhay ko sa Cebu.
May mga gabing pagod na pagod ako mula sa site inspections at compliance reviews.
May mga umagang nagigising akong hinahanap ang dating pamilyar na boses ni Marco.
Minsan, kapag nakakakita ako ng magkasintahang magkahawak-kamay, may kirot pa rin.
Hindi naman nawawala ang walong taong alaala dahil lamang nagpasiya akong umalis.
Pero sa bawat araw na hindi ako tumatawag para magmakaawang piliin niya ako, unti-unting bumabalik ang sarili kong boses.
Natuto akong kumain sa isang restaurant nang mag-isa nang hindi nakakaramdam ng kahihiyan.
Natuto akong maglakad sa baybayin tuwing weekend.
Natuto akong matulog nang hindi hawak ang cellphone, naghihintay ng mensaheng nagsasabing pauwi na siya.
Sa trabaho, naging abala ako sa mga audit ng distribution centers at safety procedures.
May mga pagkakataong nakikipagtalo ako sa mga manager tungkol sa kakulangan sa dokumentasyon o hindi wastong proseso.
Dati, baka umurong ako agad kapag may taong nagtaas ng boses.
Ngayon, natutuhan kong panindigan ang aking trabaho nang hindi kailangang makipagsigawan.
Isang araw, pagkatapos ng isang matagumpay na regional review, tinawag ako ng director namin.
“Mia, maganda ang improvement ng compliance ratings ng mga facility na hawak mo.”
“Salamat po.”
“May gusto sana akong ipahawak sa iyong mas malaking project sa susunod na quarter.”
Napangiti ako.
Hindi dahil gusto kong patunayang mas magaling ako kaysa kay Marco o Jessa.
Kundi dahil sa wakas, nakikita ko ang bunga ng mga taong ginugol ko sa pag-aaral at pagtatrabaho.
Mga bagay na dati kong ipinagpapaliban dahil palaging may mas mahalagang plano ang ibang tao.
Samantala, hindi rin natapos sa isang pirma ang usaping pinansiyal namin ni Marco.
Sa tulong ng mga abogado, nagkaroon ng nakasulat na settlement tungkol sa kaniyang utang at sa mga personal na charge na kailangan niyang bayaran.
Nagkaroon ng malinaw na iskedyul ng hulog at mga probisyon kung sakaling hindi niya ito sundin.
Hindi siya agad nakabayad nang buo.
Kinailangan niyang ipagbili ang ilang kagamitang pag-aari mismo ng negosyo at bawasan ang mga hindi kailangang gastusin.
Ang expansion na ipinagmamalaki nila noon ay ipinagpaliban.
Nalaman ko rin na umalis ang dalawang posibleng investor matapos suriin ang mga ipinakitang dokumento.
Hindi dahil may tinawagan akong kakilala para sirain sila.
Kundi dahil humingi ang mga investor ng mga patunay na hindi nila maibigay.
Nanatiling bukas ang orihinal na panaderya sa mas maliit na operasyon.
May mga empleyadong nagpatuloy.
May mga umalis at nakahanap ng ibang trabaho.
Hindi naging maganda ang epekto ng mga desisyon nina Marco at Jessa, ngunit kahit paano, hindi lahat ng kabuhayang nakadepende sa kanila ay tuluyang nawala.
Ang usapin tungkol sa lagdang ginamit nang walang pahintulot ay hiwalay na idinulog sa mga kinauukulan, kasama ang mga orihinal na dokumento at impormasyong ibinigay ng mga saksi.
Hindi ko kailangang mag-imbento ng parusa para masabing may pananagutan sila.
Hinayaan kong suriin iyon sa tamang proseso.
At pagkatapos ng ilang buwang pagbabayad sa ilalim ng settlement, dumating ang araw na kinumpirma ng abogado ko na nabayaran na ni Marco ang natitirang halagang pinagkasunduan.
Hindi ko ipinagdiwang sa social media.
Hindi ako nag-post ng larawan ng kaniyang pagkatalo.
Tiningnan ko lamang ang bank confirmation at inilagay ito sa folder.
Sa wakas, may natapos na obligasyong matagal kong pinasan nang mag-isa.
Ang oven naman ay hindi ko ibinalik sa Pugon at Puso.
Ipinagbili ko iyon sa isang lehitimong maliit na bakery na naghahanap ng second-hand equipment, matapos maayos ang lahat ng kinakailangang papeles.
Tinanggap ko ang presyong napagkasunduan nang walang pagtatangkang bawiin ang bawat sentimong nagastos ko noon.
Mas mahalaga sa akin na wala na iyong kaugnayan sa dating buhay ko.
May natira akong pera.
May natira akong tiwala sa sariling kakayahan.
At higit sa lahat, may natira akong kapayapaan.
Halos isang taon matapos ang kaarawan ni Mama na hindi dinaluhan ni Marco, umuwi ako sa Marikina para sa susunod niyang birthday.
Sa pagkakataong iyon, ako ang nagdala ng cake.
Hindi iyon mula sa Pugon at Puso.
Mula iyon sa isang maliit na bakery sa Cebu na natuklasan ko habang naglalakad isang Linggo.
Simple lamang ang disenyo.
May puting icing, maliliit na bulaklak, at nakasulat na:
Happy Birthday, Mama. Salamat sa tahanang hindi nagsasawang maghintay sa akin.
Pagdating ko, abala na naman si Papa sa paghahanda ng mesa.
May pansit.
May inihaw na liempo.
May lumpiang shanghai na paborito ni Basti.
At siyempre, may leche flan.
Napansin kong mas kaunti na ang mga upuan kaysa noong nakaraang taon.
Wala na ang ekstrang silyang inilaan para kay Marco.
Hindi dahil may kulang sa pamilya namin.
Kundi dahil wala na kaming dahilan para maghintay ng taong hindi naman gustong dumating.
Habang nagsasalo kami, biglang nagtanong si Mama.
“Anak, masaya ka ba sa Cebu?”
Tumingin ako sa kaniya.
“Opo, Ma.”
“Hindi ka ba nalulungkot mag-isa?”
Ngumiti ako.
“Nalulungkot din po minsan. Pero iba na ngayon.”
“Paanong iba?”
“Hindi na po ako nag-iisa dahil may taong ayaw akong samahan. Mag-isa ako dahil pinili kong buuin muna ang sarili kong buhay.”
Matagal akong tiningnan ni Mama.
Pagkatapos, ngumiti siya.
“Iyon ang gusto kong marinig.”
Biglang sumingit si Basti.
“Ate, may boyfriend ka na ba riyan?”
Napatigil ako sa pagnguya.
“Basti!”
“Ano? Nagtatanong lang!”
Tumawa si Papa.
“Hayaan ninyo muna ang ate ninyo. Masaya naman siya.”
Napangiti ako.
“Salamat, Pa.”
Hindi ko pa alam kung kailan ako muling iibig.
Hindi ko rin alam kung sino ang magiging kasama ko sa mga susunod na taon.
Pero hindi na ako natatakot sa kawalan ng sagot.
May trabaho akong ipinagmamalaki.
May sariling ipong unti-unti kong binubuo.
May mga kaibigang hindi ako ginagawang huling pagpipilian.
At may pamilyang nakahandang tumanggap sa akin kahit hindi ako magdala ng anumang tagumpay.
Iyon ang mga bagay na hindi ko pinahahalagahan nang sapat noon.
Pagkalipas ng hapunan, lumabas ako sa terrace para magpahangin.
Maliwanag ang mga ilaw sa kabilang bahay.
May mga batang naglalaro sa kalsada.
May mga kapitbahay na nagkukuwentuhan habang nagkakape.
Biglang nag-vibrate ang cellphone ko.
Isang mensahe mula kay Marco.
Matagal na kaming hindi nag-uusap nang personal.
Mia, narinig kong maayos na ang trabaho mo sa Cebu. Congratulations. Alam kong wala na akong karapatang humiling, pero gusto kong sabihin na mali ang ginawa ko. Naging kampante ako dahil akala ko kahit anong mangyari, nandiyan ka lang.
Binasa ko ang mensahe nang tahimik.
May kasunod pa.
Hindi na kami ni Jessa. Matagal na rin kaming naghiwalay. Hindi ko ito sinasabi para bumalik ka. Gusto ko lang malaman mong naiintindihan ko na kung ano ang sinayang ko.
Hindi ko alam kung gaano kalalim ang pagsisisi niya.
Hindi ko rin kailangang alamin.
Ang mahalaga, hindi na ako naghihintay sa kaniyang pag-amin para maniwalang mali ang ginawa niya.
Alam ko na iyon.
Matagal ko nang alam.
Maya-maya, nagpadala ako ng maikling sagot.
Salamat sa paghingi ng tawad. Sana matuto ka sa nangyari. Maayos na ang buhay ko ngayon, at nais kong manatili itong ganoon. Ingat.
Pagkatapos, inilagay ko ang telepono sa bulsa.
Wala akong naramdamang pagnanais na maghabol.
Wala na ring galit na gusto kong ipagsigawan.
Ang naramdaman ko ay isang kakaibang gaan.
Parang may mabigat na maletang ilang taon kong pasan na sa wakas ay nailapag ko na.
Mula sa loob ng bahay, narinig ko si Mama.
“Mia! Anak, halika na! Magpipicture na tayo!”
Paglingon ko, nakita kong magkakatabi sina Mama, Papa, at Basti.
Nakahanda na ang cellphone sa maliit na tripod.
Kumakaway sila sa akin.
“Bilisan mo!” sigaw ni Basti. “Mauubos na ang timer!”
Natawa ako at nagmadaling pumasok.
Umupo ako sa gitna nina Mama at Papa.
Hinawakan ni Mama ang kamay ko.
Inakbayan naman ako ni Papa.
At nang tumunog ang camera, sabay-sabay kaming ngumiti.
Sa larawang iyon, wala si Marco.
Wala si Jessa.
Wala ang mga pangakong hindi tinupad.
Wala rin ang bakanteng upuang matagal kong tinitingnan.
Apat lamang kaming magkakapamilya, masayang magkakayakap sa isang simpleng bahay sa Marikina.
Pero sa unang pagkakataon matapos ang napakaraming taon, wala akong hinihintay na dumating para makumpleto ang larawan.
Dahil kumpleto na pala kami.
At ako?
Hindi na ako ang babaeng nakatayo sa labas ng gate, nagmamakaawang bigyan ng sampung minuto.
Ako na ang babaeng marunong umalis kapag wala nang respeto, marunong maningil ng tamang pananagutan, at marunong magsimulang muli nang hindi naghihintay ng pahintulot mula sa sinuman.
Walong taon akong naghintay na piliin ako ni Marco. Isang araw lamang ang kinailangan kong magpasiyang piliin ang sarili ko.
At iyon ang simula ng buhay na hindi ko na kailangang ipagpaliban para sa ibang tao.
