Bahagi 4 — Nang Bilangin Namin ang Dalawampu’t Apat na Taon, Hindi Pera ang Pinakamalaking Nawala sa Akin
Bahagi 4 — Nang Bilangin Namin ang Dalawampu’t Apat na Taon, Hindi Pera ang Pinakamalaking Nawala sa Akin
Hindi ako nakatulog nang gabing iyon.
Umuwi ako sa Quezon City na hindi binuksan ang radyo.
Hindi rin ako huminto para magkape gaya ng nakagawian ko tuwing galing Bulacan.
Iisang tanong lang ang paulit-ulit sa isip ko.
Ano ang ibig sabihin ni Lorna nang sabihin niyang “buksan lahat”?
Kinabukasan, bumalik ako kay Attorney Soriano.
Dinala ko ang folder.
“Attorney, may karapatan ba siya sa condominium ko?”
Hindi siya agad sumagot.
“Una, kailan mo binili?”
Sinabi ko ang taon.
“Kasal na kayo?”
“Oo.”
“Sino ang nagbayad?”
“Ako.”
“Saan galing ang pera?”
“Sa trabaho ko.”
Tumango siya.
“Hindi sapat na nasa pangalan mo lang ang property para sabihin agad na wala siyang maaaring i-claim. Depende iyan sa property regime ninyo, kailan na-acquire, pinanggalingan ng funds at iba pang dokumento.”
Nainis ako.
“Pero hindi naman siya tumulong.”
“Sigurado ka?”
“Ano ang ibig mong sabihin?”
Tinitigan niya ako.
“Habang nagtatrabaho ka sa Maynila, sino ang nag-alaga sa anak ninyo?”
Hindi ako nakasagot.
“Sino ang nag-alaga sa nanay mo?”
Tahimik ako.
“Sino ang gumastos sa pang-araw-araw nilang pangangailangan na hindi nasasakop ng ipinapadala mo?”
Napabuntong-hininga siya.
“Sir Ernesto, hindi ko sinasabing may tiyak siyang makukuha. Sinasabi kong huwag kang pumasok sa malaking legal dispute habang iniisip mong lahat ng nasa pangalan mo ay awtomatikong ligtas.”
Biglang naging maliit ang silid.
Tinignan ko ang folder.
Savings.
Condo.
Retirement fund.
Mga bagay na buong buhay kong tinawag na “akin.”
“Gusto ba niyang kunin lahat?”
“Hindi ko alam.”
“Kaya nga ako nagtatanong.”
“Hindi ako abogado niya.”
Tumayo ako.
Pero bago ako makarating sa pinto, nagsalita siya.
“May personal advice ako na hindi legal advice.”
Huminto ako.
“Kung ang dahilan lang ng pag-aaway ninyo ay gusto mong pilitin ang asawa mong alagaan ka nang libre, baka mas mura ang caregiver kaysa demanda.”
Hindi ko nagustuhan ang sinabi niya.
Pero hindi ko rin makalimutan.
Kinagabihan, inilabas ko ang calculator.
Dalawampu’t walong libong piso kada buwan.
Kung anim na buwan akong may caregiver, isang daan animnapu’t walong libo.
Malaking pera.
Pero pagkatapos, naisip ko kung magkano na ang nagastos ko sa abogado.
Consultation.
Document review.
Draft letters.
Pamasahe.
Gasolina.
Stress.
At wala pang kaso.
Mas malaki pa ang mawawala kapag lumala.
Napahawak ako sa sentido.
Sa unang pagkakataon, nakita ko ang sarili kong ugali na para bang ibang tao ang gumagawa.
Ayaw kong magbayad ng caregiver kaya binalikan ko ang asawa kong iniwan ko nang dalawampu’t apat na taon.
Nang tumanggi siya, sinubukan kong bawiin ang bahay kung saan ko siya iniwan.
At nang malaman kong maaari niyang pag-usapan ang mga ari-arian ko, saka ako natakot.
Hindi dahil mahal ko siya.
Kundi dahil baka mawalan ako.
Nakakahiya.
Pero totoo.
Makalipas ang tatlong araw, ako ang tumawag kay Lorna.
“Puwede ba tayong mag-usap?”
“Kasama ba ang abogado?”
“Hindi.”
“Kung tungkol sa bahay—”
“Hindi tungkol sa bahay.”
Matagal bago siya sumagot.
“Sige.”
Nagtakda kami ng Sabado.
Pagdating ko sa San Miguel, hindi ako dumiretso sa loob.
Nagpark ako sa labas.
Nakaupo si Lorna sa veranda, nagbabalat ng bawang kasama ang dalawang trabahador.
Nang makita ako, pinauwi muna niya ang mga kasama.
Umupo ako sa tapat niya.
May isang pitsel ng tubig sa pagitan namin.
Walang kape.
Walang pagkain.
Walang pagpapanggap na bisita akong kailangang asikasuhin.
Ako ang unang nagsalita.
“Hindi ko kukuwestiyunin ang bahay.”
Hindi gumalaw ang mukha niya.
“Okay.”
“Pinatigil ko na kay Attorney Soriano.”
Tumango siya.
Tahimik ulit.
Inaasahan kong magpapasalamat siya.
Hindi pala.
At marahil wala naman talaga siyang dapat ipagpasalamat.
Ako ang tumigil sa problemang ako rin ang nagsimula.
“Lorna.”
Tumingin siya.
“Magkano ang gusto mo?”
Napakunot ang noo niya.
“Para saan?”
“Para matapos ito.”
“Ang alin?”
“Lahat.”
Hindi niya agad sinagot.
“Akala mo pera ang hinihintay ko?”
“Hindi ba?”
Umiling siya.
“Ernesto, kaya kong buhayin ang sarili ko.”
“Alam ko na.”
“Dalawampu’t apat na taon na.”
Napatungo ako.
Doon ako unang humingi ng tawad.
Pero kahit iyon, mali pa ang pagkakasabi ko.
“Pasensya ka na kung nasaktan ka.”
Tumingin siya sa akin.
“Kung?”
Napapikit ako.
Kinailangan kong ulitin.
“Pasensya ka na.”
Huminga ako nang malalim.
“Iniwan kita.”
Tahimik siya.
“Iniwan kita at si Leah.”
Mas mahirap ang susunod.
“Ginawa kitang taga-alaga ng nanay ko dahil ayokong akuin ang responsibilidad.”
Hindi pa rin siya nagsasalita.
“Ipinagmamalaki kong nagpapadala ako ng pera kahit hindi sapat.”
Napalunok ako.
“At bumalik ako hindi dahil gusto kong ayusin ang relasyon natin.”
Doon na ako halos hindi makatingin.
“Bumalik ako dahil ayokong magbayad ng caregiver.”
Matagal na katahimikan.
Sa labas, may dumaan na tricycle.
May batang tumawa sa kalsada.
May tumutunog na kaldero mula sa catering kitchen.
Ordinaryong hapon.
Pero para sa akin, iyon ang unang pagkakataong sinabi ko nang buo kung anong klaseng tao ako naging.
Hindi umiyak si Lorna.
Hindi niya ako sinampal.
Wala ring malaking eksena.
Sinabi lang niya:
“Salamat dahil sa wakas, sinabi mo rin.”
“Mapapatawad mo ba ako?”
“Hindi ko alam.”
Mas masakit ang sagot niyang iyon kaysa kung sinigawan niya ako.
“Pero ayokong bumalik sa Maynila.”
Tumango ako.
“Hindi na kita pipilitin.”
“Ayaw ko ring magkunwaring puwede tayong bumalik sa dati.”
“Wala namang dati.”
Sa unang pagkakataon, bahagya siyang ngumiti.
Malungkot.
“Tama.”
Doon kami nagsimulang mag-usap tungkol sa mga dokumento.
Hindi tungkol sa pagmamahalan.
Hindi tungkol sa pagbabalikan.
Tungkol sa katotohanan.
Gusto ni Lorna ng malinaw na financial arrangement.
Ayaw niyang balang araw, kapag may nangyari sa akin, biglang magkaroon ng kaguluhan sa pagitan niya, ni Leah at ng iba kong kamag-anak.
Ayaw niya ring mabuhay na may takot na baka isang araw, sa galit ko, kuwestiyunin ko ulit ang negosyo o bahay niya.
Kaya kumuha kami ng kanya-kanyang abogado.
Hindi isang abogado para sa aming dalawa.
Ayaw iyon ni Lorna.
“Gusto kong may sariling taong tumitingin sa interes ko,” sabi niya.
Dati, maiinsulto ako sa ganoon.
Ngayon, naiintindihan ko.
Ilang linggo kaming nagpalitan ng dokumento.
Hindi naging simple.
May savings akong nabuo habang kasal kami.
May investments.
May insurance.
May ilang account na personal kong pinaniniwalaang akin lang.
Sa kabilang panig, may negosyo si Lorna, cooperative shares at ang bahay na malinaw na nakapangalan sa kanya.
Sa halip na magdemandahan nang matagal, pinili naming dumaan sa tamang legal na proseso at gumawa ng settlement na parehong sinuri ng magkahiwalay naming counsel.
Hindi ko ibibigay ang lahat ng detalye.
Pero may halaga akong ibinigay kay Lorna mula sa savings ko bilang bahagi ng aming napagkasunduang financial settlement.
Hindi limang libo.
Hindi limampung libo.
Halagang masakit bitawan.
Kinailangan kong i-liquidate ang isang investment at ibenta ang Altis ko.
Noong araw na pinirmahan ko ang papeles sa pagbebenta ng sasakyan, napakatagal kong nakatitig sa susi.
Iyon ang kotse kong ipinagmamalaki nang dumating ako sa San Miguel para “kunin” si Lorna.
Ngayon, ibinebenta ko iyon bilang bahagi ng paglilinis ng gulong ako rin ang gumawa.
May kaibigan akong nagsabi:
“Grabe. Nagbigay ka pa? E ikaw naman ang kumita ng pera mo.”
Dati, sasang-ayon ako.
Ngayon, isang tanong lang ang isinagot ko.
“Kung ako ba ang naiwan sa probinsya nang dalawampu’t apat na taon para magpalaki ng anak at mag-alaga ng magulang ng asawa ko, sasabihin mo rin bang wala akong ambag?”
Hindi na siya nakasagot.
Hindi naman biglang naging santo ang buhay ko pagkatapos noon.
May araw pa ring nagsisisi akong ibinenta ko ang kotse.
May pagkakataong nakikita ko ang bank balance ko at naiisip kong sana hindi na lang ako nagpunta sa Bulacan.
Pero kapag sumasagi iyon sa isip ko, binabasa ko ulit ang screenshot.
“Libre na may tagaluto pa.”
Iyon ang nagpapaalala sa akin kung bakit nagsimula ang lahat.
Kumuha ako ng caregiver.
May pangalan siya.
Si Mang Joel.
Limampu’t limang taong gulang.
Dating nursing aide.
Stay-out.
Dumarating siya alas-otso ng umaga at umaalis alas-singko.
Noong unang araw, tinanong ko siya:
“Magkano ulit ang rate mo?”
Sinabi niya.
Napangiwi ako.
Pero binayaran ko.
Sa unang linggo, tinuruan niya akong gumamit nang maayos ng tungkod.
Sa ikalawang linggo, tinuruan niya akong gawin ang exercises nang hindi nagmamadali.
Kapag gusto kong ipakuha ang tubig na kaya ko namang abutin, sinasabi niya:
“Sir Ernesto, kaya n’yo po iyan. Exercise din.”
Naiinis ako minsan.
Pero pagkatapos ng dalawang buwan, halos hindi ko na kailangan ang tungkod.
Hindi libre ang serbisyo niya.
Pero maayos.
Propesyonal.
At higit sa lahat, hindi ko kailangang sirain ang buhay ng ibang tao para lamang maging komportable ako.
Si Leah naman, hindi agad lumambot.
Kapag tumatawag ako, maikli ang sagot.
Kapag nagyayaya akong kumain sa labas, minsan hindi siya available.
Noong una, nasasaktan ako.
Pagkatapos, naisip ko—
Dalawampu’t apat na taon ko silang hindi pinili.
Wala akong karapatang mainis dahil hindi nila ako mapili agad sa loob ng dalawang buwan.
Kaya tumigil ako sa pagpilit.
Tuwing kaarawan niya, nagpapadala ako ng simpleng mensahe.
Hindi pera.
Hindi mahabang drama.
“Happy birthday, anak. Ingat ka palagi.”
Kapag may pagkakataong bumisita, nagtatanong muna ako.
Hindi na ako basta sumusulpot.
Isang araw, makalipas ang halos anim na buwan, ako naman ang nakatanggap ng message mula kay Leah.
“Papa, nasa QC ako bukas. Coffee?”
Tatlong beses kong binasa.
Maaga akong dumating sa café.
Dalawampung minuto.
Ayokong siya ang maghintay.
Pagdating niya, may dala siyang maliit na batang lalaki.
Limang taong gulang.
Anak niya.
Apo ko.
Ilang beses ko na siyang nakita sa litrato pero bihira ko siyang makasama.
“Lolo,” sabi niya.
Isang salita lang iyon.
Pero parang may kumurot sa dibdib ko.
Umupo kami.
Walang malaking reconciliation.
Hindi ako niyakap ni Leah.
Hindi niya sinabing nakalimutan na niya ang lahat.
Nagkape lang kami.
Nagkuwentuhan.
Tinanong niya ang therapy ko.
Tinanong ko ang trabaho niya.
Pinakain ko ng cake ang apo ko.
Pagkatapos, bago sila umalis, sinabi niya:
“Papa.”
“Hmm?”
“Thank you pala.”
“Para saan?”
“Sa hindi mo na panggugulo kay Mama.”
Masakit nang kaunti.
Pero tumango ako.
“Dapat lang.”
Isang taon matapos akong unang bumalik sa San Miguel, nagkaroon ng maliit na pagbubukas ng bagong kitchen extension ni Lorna.
Hindi ako inimbitahan ni Lorna.
Si Leah ang nagtanong kung gusto kong pumunta.
“Sabi ni Mama okay lang daw.”
Hindi “gusto ka niyang pumunta.”
“Okay lang.”
Pero sapat na iyon sa akin.
Nag-commute ako papuntang Bulacan.
Wala na ang Altis.
Bus hanggang Baliwag, tapos jeep.
Nakakatawa.
Dati, ayokong madumihan ang sapatos ko sa putik ng barangay.
Ngayon, nakatayo ako sa gilid ng kalsada hawak ang maliit na kahon ng cake na binili ko sa Quezon City.
Pagdating ko, mas malaki na ang catering kitchen.
May stainless tables.
May bagong freezer.
May uniform ang mga staff.
Labingwalo na raw ang regular na empleyado.
Karamihan ay babae mula sa barangay.
May ilan na dating walang trabaho.
May dalawang senior widow na gumagawa ng kakanin tuwing umaga.
Nakita ako ni Lorna.
Lumapit siya.
“Dumating ka.”
“Oo.”
Iniabot ko ang cake.
“Congratulations.”
Tinanggap niya.
“Salamat.”
Iyon lang.
Walang yakap.
Walang romantikong musika.
Walang himala.
Pero wala na rin ang galit sa mukha niya.
Nang gabing iyon, sabay-sabay kaming kumain sa mahabang mesa sa labas.
Nasa tapat ko ang apo ko.
Katabi niya si Leah.
Si Lorna naman ay nasa kabilang dulo, abala sa pakikipag-usap sa mga empleyado.
Pinagmamasdan ko siya.
Dalawampu’t apat na taon ang lumipas bago ko talaga nakita kung sino ang babaeng pinakasalan ko.
Hindi pala siya mahina.
Hindi pala siya kawawa.
Hindi pala siya naghihintay lang.
Ako ang naiwan.
Hindi sa probinsya.
Kundi sa sarili kong yabang.
Bago ako umuwi, hinatid ako ni Lorna sa gate.
“May masasakyan ka?”
“Oo.”
“Mag-ingat ka.”
“Lorna.”
Huminto siya.
“Masaya ka ba?”
Tumingin siya sa bahay.
Sa ilaw ng kusina.
Sa mga trabahador na nagliligpit.
Kay Leah na tumatawa kasama ang anak niya.
Pagkatapos ay tumingin sa akin.
“Oo.”
Tumango ako.
Masakit.
Pero magaan din.
“Good.”
Bumalik ako sa Quezon City nang gabing iyon.
Hindi kami nagkabalikan.
Hindi ko siya dinala sa condominium.
Hindi niya ako inalagaan.
At hindi ko nabawi ang bahay.
Kung iyon lang ang pagbabasehan, baka sabihin ng ibang tao na ako ang natalo.
Siguro tama sila.
Nawala ang bahagi ng savings ko.
Nawala ang kotse ko.
Nawala ang ilusyon kong puwede kong tawagin si Lorna anumang oras at susunod siya dahil asawa ko siya.
Pero may nakuha rin akong bagay na halos huli na bago ko natutunan.
Ang respeto ay hindi katulad ng titulo ng lupa.
Hindi ito nakukuha dahil nakasulat ang pangalan mo sa papel.
Hindi rin ito parang asawa na puwedeng iwan sa isang sulok ng dalawampu’t apat na taon at balikan kapag kailangan mo.
Araw-araw itong binabayaran.
Hindi sa pera.
Kundi sa presensya.
Sa pananagutan.
Sa oras.
At sa paraan ng pagtrato mo sa isang tao kapag wala kang kailangan sa kanya.
Ngayon, animnapung taong gulang na ako.
Mas maliit na unit na ang inuupahan ko dahil ipinagbili ko rin kalaunan ang lumang condominium at inayos ang ilang obligasyon ko bago magretiro.
Wala na akong kotse.
Nag-Grab ako kapag kailangan.
Minsan bus.
Kaya ko nang magluto ng simpleng sinigang.
Marunong na rin akong maglaba gamit ang washing machine nang hindi tumatawag sa ibang tao.
Tuwing Linggo, minsan nagvi-video call si Leah.
Kapag magandang mood ang apo ko, tinatawag niya akong “Lolo Ernie.”
Si Lorna?
Hindi na kami mag-asawang magkasama.
Pero paminsan-minsan, kapag may kailangang pag-usapan tungkol kay Leah o sa apo namin, nakakapag-usap kami nang maayos.
Wala na akong hinihingi sa kanya.
Iyon marahil ang una kong matinong ginawa para sa kanya matapos ang napakahabang panahon.
At sa San Miguel, nakatayo pa rin ang bahay na minsan kong tinawag na “bahay ng nanay ko.”
Sa harap nito ay may mas malaking karatula ngayon:
“LORNA’S KITCHEN.”
Sa ilalim, may maliit na linya:
“Lutong pinaghirapan. Buhay na sariling itinayo.”
Noong una kong mabasa iyon, napangiti ako.
Hindi ko alam kung sinadya ba ni Lorna ang linyang iyon.
Hindi ko na tinanong.
Hindi na mahalaga.
Dahil pagkatapos ng dalawampu’t apat na taon, sa wakas natutunan kong may mga pintuang hindi mo karapatang basta buksan dahil minsan kang nagkaroon ng susi.
Minsan, ang tama lang gawin ay kumatok.
Maghintay.
At tanggapin kung hanggang gate ka na lang talaga.
