Bahagi 3 — Sinubukan Kong Bawiin ang Bahay, Pero Bawat Papel ay Nagbalik ng Sarili Kong Kasalanan
Bahagi 3 — Sinubukan Kong Bawiin ang Bahay, Pero Bawat Papel ay Nagbalik ng Sarili Kong Kasalanan
Hindi ko matandaan kung paano ako nakabalik sa Quezon City nang araw na iyon.
Ang malinaw lang sa akin ay ang tunog ng turn signal habang dumadaan ako sa NLEX at ang paulit-ulit na linyang nasa screenshot.
“Libre na may tagaluto pa.”
Ako ang nagsulat niyon.
Pero noong binabasa iyon ni Leah sa harap ko, parang ibang tao ang gumawa.
Pagdating sa condominium, halos hindi ako makababa ng sasakyan.
Sumakit ang balakang ko.
Masakit din ang ulo ko.
Pero mas masakit ang pride ko.
Sa buong buhay ko, sanay akong ako ang mas nakakaalam.
Ako ang may trabaho sa siyudad.
Ako ang may kotse.
Ako ang nakatira sa condominium.
Si Lorna ang naiwan sa probinsya.
Sa isip ko, malinaw kung sino sa amin ang “umangat.”
Pero nang araw na iyon, ako ang dumating na may tungkod.
Siya ang may bahay.
May negosyo.
May mga trabahador.
May anak na tumitingin sa kanya na parang siya ang pinakamatibay na tao sa mundo.
At ako?
Ako ang lalaking humihingi ng libreng caregiver.
Kinabukasan, tinawagan ko si Ben.
“Bakit mo ipinasa ang message ko kay Leah?”
Tahimik siya saglit.
“Ernesto, akala ko alam nilang pupunta ka.”
“Hindi mo kailangang ipakita ang usapan natin.”
“Hindi ko naman alam na sikreto pala ang dahilan mo.”
Napamura ako.
“Pinsan kita.”
“Pinsan mo rin akong dalawampung taon nang nagsasabing dalawin mo ang mag-ina mo.”
Agad kong ibinaba ang tawag.
Dalawang araw akong hindi tumawag kay Lorna.
Sinubukan kong patunayan sa sarili kong hindi ko siya kailangan.
Umorder ako ng pagkain.
Nagbayad ako ng cleaner dalawang beses sa isang linggo.
Naglakad akong mag-isa sa hallway para sa exercise.
Sa ikatlong gabi, muntik na naman akong bumagsak habang papunta sa banyo.
Nakasandal ako sa pader nang halos limang minuto bago ko naabot ang telepono.
Doon ako natakot.
Kinabukasan, tumawag ako sa caregiving agency.
Twenty-eight thousand pesos.
Stay-out pa iyon.
Kapag live-in, lampas trenta.
“Bakit ang mahal?” reklamo ko.
Maayos ang sagot ng coordinator.
“Sir, trained caregiver po iyon. May eight-hour or twelve-hour shifts, depende sa package.”
Trained.
May bayad ang oras.
May bayad ang pagod.
May bayad ang pagbabantay.
Mga bagay na inaasahan kong gagawin ni Lorna nang libre.
Hindi ko gusto ang naiisip ko kaya ibinaba ko rin ang telepono.
Sa halip, naghanap ako ng abogado.
May kakilala akong si Attorney Ricardo Soriano, dating schoolmate ng isang manager sa opisina.
Ipinakita ko sa kanya ang photocopy ng deed of donation.
“Puwede ko bang kuwestiyunin ito?”
Binasa niya nang mabuti.
“Kailan ginawa?”
Sinabi ko ang taon.
“Kailan namatay ang nanay mo?”
“Labintatlong taon na.”
“May ebidensiya ka bang incapacitated siya nang pirmahan ito?”
“Matanda na siya.”
“Hindi sapat ang pagiging matanda.”
“May diabetes.”
“Hindi rin sapat iyon.”
Nainis ako.
“Anak niya ako.”
Tumigil si Attorney Soriano.
“Sir Ernesto, kung gusto mo ng legal assessment, kailangan facts ang pag-usapan natin.”
Inisa-isa niya ang dokumento.
May notaryo.
May witnesses.
May registration.
May tax records pagkatapos ng transfer.
May medical record pa raw si Lorna na nagpapatunay na malinaw ang pag-iisip ng nanay ko noong panahon ng pagpirma.
“Paano mo nalaman iyon?”
“May attached certification sa copy na ibinigay mo.”
Hindi ko iyon napansin.
Tumingin siya sa akin.
“May isa pa akong tanong. Noong namatay ang nanay mo, may estate settlement ba?”
Napaisip ako.
May naalala akong dokumentong pinapirma sa akin ng ate kong si Mila.
Ayoko nang umuwi noon.
Sinabi niyang may kailangang ayusin sa natitirang maliit na lupa sa likod ng palayan.
Pinirmahan ko ang waiver at settlement papers.
Binigyan niya ako ng walumpung libong piso bilang bahagi sa ibang natitirang ari-arian.
Hindi ko binasa nang buo.
Ipinaliwanag ko iyon.
Napabuntong-hininga ang abogado.
“Kung may waiver ka pa at matagal nang transferred ang bahay bago namatay ang nanay mo, lalo pang mahirap.”
Parang gusto kong ihampas ang tungkod ko sa sahig.
“Ako ang anak!”
“Hindi ibig sabihin noon awtomatiko mong mababawi ang naipamahagi nang legal.”
Umuwi akong mas galit kaysa dati.
At dahil galit ako, gumawa ako ng mas malaking pagkakamali.
Tinawagan ko si Lorna.
“Hindi pa tapos ito.”
Tahimik siya sa kabilang linya.
“Ano ang hindi tapos?”
“Ang bahay.”
“Ernesto.”
“Magpapadala ako ng abogado.”
“Kung iyon ang gusto mo.”
Wala man lang takot.
Kaya lalo akong nairita.
“Baka nakakalimutan mo kung sino ang nagdala sa iyo roon.”
“Hindi ko nakakalimutan.”
“Kung hindi dahil sa akin, wala ka roon.”
“Kung hindi dahil sa iyo, hindi rin sana ako naiwan doon nang dalawampu’t apat na taon.”
Napatigil ako.
Pagkatapos ay marahan niyang sinabi:
“Gawin mo ang gusto mong gawin. Pero kung magpapadala ka ng abogado, sa abogado ko na rin tayo mag-uusap.”
Tatlong araw pagkatapos noon, nakatanggap ako ng sulat.
Hindi kaso.
Hindi demanda.
Isang formal response lang mula sa counsel ni Lorna.
Kasama ang kopya ng mga dokumentong nagpapatunay sa paglipat ng bahay.
Kasama rin ang inventory ng mga improvement na ginawa ni Lorna gamit ang sarili niyang kita.
Ang dating bahay na halos mabutas ang bubong ay pinaayos niya paunti-unti.
Una ang yero.
Sumunod ang kusina.
Pagkatapos ang maliit na catering area.
Makalipas ang ilang taon, nag-loan siya sa cooperative para palawakin ang negosyo.
Binayaran niya iyon.
Hindi ako kasama.
Wala ni isang pirma ko.
Wala ni isang sentimo ko.
Pero may isang bagay sa envelope na hindi ko inaasahan.
Mga lumang photocopy ng sulat.
Galing sa nanay ko.
Para sa akin.
Ang una ay labingwalong taon na ang nakalipas.
“Nesto, umuwi ka kung may panahon. Lagi mong sinasabing maayos ako pero si Lorna ang kasama ko sa ospital. Nahihiya na ako sa kanya.”
Ang sumunod ay dalawang taon pagkatapos.
“Anak, si Leah ay graduation sa high school sa Sabado. Kung kaya mo, umuwi ka. Naghihintay ang bata.”
May isa pang sulat.
“Naoperahan si Lorna. Huwag kang mag-alala, gumagaling na siya. Pero baka gusto mong tawagan.”
Hindi ko maalala ang operasyon.
Hindi ko maalala ang tawag.
Sa likod ng sulat ay may note.
“Returned.”
May pagkakataong lumipat ng office ang kumpanya ko noon.
Hindi ko in-update ang address sa probinsya.
May mga panahong binabago ko rin ang cellphone number dahil ayokong istorbohin ako ng mga kamag-anak na nanghihingi.
Bigla kong naramdaman ang paninikip ng dibdib.
Hindi dahil sa sakit.
Kundi dahil may mga taon pala sa buhay ng pamilya ko na hindi ko man lang alam na lumipas.
Graduation.
Operasyon.
Pagkakasakit ng nanay ko.
Habang nangyayari ang lahat ng iyon, nasa Maynila ako.
Nagtatrabaho.
Kumakain sa labas.
Bumibili ng bagong telepono.
Nagpapalit ng sasakyan.
At kapag may nagtatanong kung may asawa ako, ang sagot ko:
“Nasa probinsya. Mas gusto niya roon.”
Mas gusto niya.
Iyon ang kuwento ko.
Hindi ko sinasabing ako ang nagpadala sa kanya.
Isang linggo ang lumipas.
Habang naghahanda akong pumasok para sa follow-up checkup, biglang nanlabo ang paningin ko sa elevator.
Nagising ako sa emergency room.
Mataas ang blood pressure.
Pagod.
Dehydrated.
Wala raw major complication, pero kailangan kong mag-ingat.
“May kasama po ba kayo sa bahay?” tanong ng nurse.
Hindi ako agad sumagot.
Sa emergency contact ko, pangalan ni Leah ang nakalagay.
Hindi ko maalala kung kailan ko iyon inilagay.
Marahil noong college pa siya.
Makalipas ang dalawang oras, dumating siya.
Mag-isa.
Hindi kasama si Lorna.
“Nasaan ang Mama mo?”
Iyon ang una kong tanong.
Tumingin siya sa akin.
“Nasa Bulacan.”
“Hindi mo sinabi?”
“Sinabi ko.”
“Bakit hindi siya sumama?”
“May event order sila ngayong araw.”
Hindi ko napigilang matawa nang mapait.
“Mas mahalaga ang pagkain kaysa asawa niyang nasa ospital?”
Hindi agad sumagot si Leah.
Lumapit siya sa kama.
“Tatlumpu’t dalawang taon na ako, Papa.”
“Ano ngayon?”
“Sa lahat ng graduation ko, isang beses ka lang dumating.”
Napatingin ako sa kanya.
“Busy ako noon.”
“Nang maoperahan si Mama sa gallbladder, hindi mo alam.”
“Hindi sinabi sa akin.”
“Tinawagan ka namin.”
“Hindi ko—”
“Nang mamatay si Lola, dalawang oras ka lang sa burol bago bumalik sa Maynila dahil may meeting ka.”
Natahimik ako.
“Nang nagkasakit si Mama ng dengue, ako ang nagbantay. Nang bumaha sa barangay, kami ang nag-akyat ng gamit. Nang nasunog ang lumang kusina dahil sa short circuit, kami ang nangutang para maitayo ulit.”
Umupo siya.
“At ngayon, isang beses kang nahulog sa banyo, gusto mong iwan niya lahat para bumalik sa’yo?”
“Anak, asawa niya ako.”
“Alam ko.”
Mahina ang boses niya.
“Iyon nga ang pinakamasakit.”
Hindi ako makatingin sa kanya.
Bago siya umalis, nag-iwan siya ng isang pangalan at numero.
Caregiving agency.
“Na-check ko na. Legit sila. May package na mas mura kung daytime care lang.”
Tinulak ko ang papel palayo.
“Hindi ko kailangan.”
“Papa.”
“Kaya ko ang sarili ko.”
Tumayo siya.
“Sige.”
Pagdating sa pinto, huminto siya.
“Pero huwag mong gawing katwiran ang pagiging asawa ni Mama para hindi mo bayaran ang trabahong kailangan mo.”
Pagkatapos ay umalis siya.
Dalawang araw pagkauwi ko mula sa ospital, nagmaneho ulit ako papuntang Bulacan.
Hindi ko sinabi kay Lorna.
Hindi ko sinabi kay Leah.
Pagdating ko sa barangay, may programa sa covered court.
Maraming tao.
May tarpaulin tungkol sa livelihood program para sa mga nanay at senior women sa komunidad.
At nasa harap si Lorna.
Hindi bilang bisita.
Siya ang isa sa mga kinikilalang local entrepreneurs na tumulong mag-train ng mga babaeng gustong magnegosyo sa pagkain.
Nasa gilid ako ng court.
Walang nakapansin sa akin.
Narinig kong sinabi ng emcee:
“Dalawampung taon na pong nagsimula si Aling Lorna sa sampung bilao ng puto at kutsinta. Ngayon, labindalawang pamilya na ang regular na kumikita sa kanyang negosyo.”
Labindalawang pamilya.
Samantalang ako, dalawang libong piso ang ipinagmamalaki kong ipinapadala.
Nang matapos ang programa, nakita ako ni Leah.
Lumapit siya.
“Bakit ka nandito?”
“Gusto kong makausap ang Mama mo.”
“Para sa bahay?”
Hindi ako sumagot.
Iyon ang pinakamasamang bahagi.
Dahil dala ko pa rin sa kotse ang draft ng sulat mula sa abogado.
Hindi ko pa rin lubusang kayang bumitaw.
Lumabas si Lorna.
Nakita niya ang folder sa kamay ko.
“May ipapapirma ka?”
Bago pa ako makasagot, inabot niya sa akin ang sarili niyang folder.
“Maganda. Dahil may ipapakita rin ako sa’yo.”
Binuksan ko iyon.
May listahan ng bank accounts.
Insurance.
Condominium documents.
Retirement fund records na alam kong hindi naman dapat nasa kanya.
Napatingin ako sa kanya.
“Saan mo nakuha ito?”
“Sa mga dokumentong ipinadala ng abogado mo noong humihingi siya ng impormasyon tungkol sa marital property.”
Nanigas ako.
Hindi ko inakalang babalik sa akin ang tanong tungkol sa ari-arian.
Maingat niyang isinara ang folder.
“Dalawampu’t apat na taon, Ernesto, hindi ako nanghingi ng parte sa buhay na itinayo mo sa Maynila.”
Lumapit siya nang bahagya.
“Pero kung gusto mong buksan ang usapan kung ano ang sa iyo at ano ang sa akin…”
Napatingin siya sa folder na dala ko.
“…siguraduhin mong handa kang buksan lahat.”
