Bahagi 4 — Ang Kasunduang Hindi Ko Pinirmahan ang Siya Ring Nagbalik ng Responsibilidad sa Kanila
Bahagi 4 — Ang Kasunduang Hindi Ko Pinirmahan ang Siya Ring Nagbalik ng Responsibilidad sa Kanila
“Mama?”
Iyon ang unang salitang sinabi ni Mika nang tumigil ang kotse nina Bianca sa dulo ng kalsada.
Hindi siya umiyak agad.
Mas masakit iyon.
Nakatayo lang siya sa tapat ng pinto namin, suot ang maliit niyang pink backpack, yakap ang kuneho, at nakatingin sa direksiyon ng sasakyan.
Parang hinihintay niyang babalik iyon.
Hindi bumalik.
Lumabas ako.
“Mika.”
Napalingon siya sa akin.
“Tita Mara… aalis na po sila?”
Hindi ko kayang magsinungaling sa bata.
Pero hindi ko rin kayang sabihin ang buong bigat ng ginawa ng nanay niya.
Kaya lumuhod ako.
“Pumasok ka muna. Malamig pa rito.”
“Dito na po ako?”
Naramdaman kong humigpit ang panga ni Adrian sa likod ko.
Hindi ako sumagot.
Kinuha niya ang dalawang maleta.
Hindi para ipasok sa loob.
Inilipat niya lamang sa may garahe.
Pagkatapos ay binuhat niya si Mika at dinala sa sala.
Nagising si Mama Teresita sa ingay.
Nang makita niya ang apo, nagliwanag ang mukha niya.
“Ay! Nandito na ang baby ko!”
Mabilis siyang lumapit.
Pero napansin niya ang mukha ni Adrian.
“Anong nangyari?”
Iniabot sa kanya ni Adrian ang note.
Binasa niya.
At hindi ko makakalimutan ang una niyang sinabi.
“Ayan. Wala na tayong magagawa.”
Tumingin sa kanya si Adrian.
“Meron.”
“Ano?”
“Tatawagan ko si Bianca.”
Kinuha niya ang phone niya.
Unang tawag.
Walang sagot.
Pangalawa.
Rejected.
Pangatlo.
Patay na ang phone.
Tinawagan niya si Noel.
Nag-ring nang matagal bago sumagot.
“Kuya, nasa daan na kami.”
“Bumalik kayo.”
Tahimik sa kabilang linya.
“Kuya…”
“Bumalik kayo.”
“Maiiwan kami ng bus.”
“Then maiwan kayo.”
“Non-refundable ang ticket namin.”
Tumingin si Adrian kay Mika.
Nakaupo ang bata sa sofa, walang kamalay-malay na pinagtatalunan ng mga matatanda ang buhay niya.
“Anak ninyo ang iniwan ninyo sa labas ng bahay namin bago mag-5:30 nang walang confirmation.”
“Hindi naman sa kalsada namin iniwan!”
“Hindi iyon ang punto.”
“Mama is there.”
“Si Mama mismo ang nagsabing huwag naming isipin na siya ang full-time na mag-aalaga.”
Narinig iyon ni Mama Teresita.
“Hoy, huwag mo akong idamay.”
Napatingin si Adrian sa kanya.
“Ma, idinadamay kayo dahil kayo ang unang nagsabi kay Bianca na okay lang.”
“Pero nandito naman kayo!”
Doon ko nakita sa mukha ni Adrian na talagang napuno na siya.
Binalikan niya si Noel sa tawag.
“Nasaan kayo?”
“North Avenue.”
“Good. Hindi pa kayo malayo. Bumalik kayo.”
“Kuya, kailangan namin ang trabahong ito.”
“Hindi ko sinasabing huwag kayong pumunta. Sinasabi kong kunin ninyo ang anak ninyo at ayusin ang plano.”
“Paano?”
“Magulang kayo. Iyon ang kailangan ninyong sagutin.”
Biglang narinig namin ang boses ni Bianca sa background.
“Ano bang gusto nila? Mahuli tayo?”
Kinuha ni Noel siguro ang phone palayo.
Pagkatapos ay si Bianca na ang nagsalita.
“Kuya, please. Isang linggo lang muna. Pagdating namin doon, titingin kami ng paraan.”
“Last week tatlong taon.”
“Ngayon isang linggo lang!”
“At kung hindi kayo makahanap?”
“Kuya—”
“Hindi.”
Isang salita.
Napakalinaw.
“Hindi ninyo puwedeng baguhin ang sagot namin sa pamamagitan ng pag-iwan sa bata sa pintuan.”
Umiyak si Bianca.
“Ano bang klaseng kuya ka?”
Tumingin si Adrian sa akin.
Pagkatapos tumingin kay Mika.
“Isang kuya na ayaw turuan ang kapatid niya na puwede niyang ipasa ang responsibilidad kapag may ibang taong mas madaling utusan.”
Pinatay niya ang tawag.
Si Mama Teresita ang halos sumabog.
“Adrian! Paano kung mawalan sila ng trabaho dahil sa iyo?”
“Hindi dahil sa akin.”
“Dahil ayaw mong tumulong!”
“Ma, huwag ninyong baliktarin.”
“Kawawa ang kapatid mo!”
“At si Mika?”
Natahimik siya.
“Kawawa rin ba siya, o okay lang dahil maliit pa at hindi makapagreklamo?”
Parang tinamaan si Mama Teresita.
Umupo siya.
Hindi na siya nakasagot.
Nagdesisyon kami ni Adrian na hindi namin gagawing tagahatid ng galit ang bata.
Pinakain ko si Mika ng pandesal at itlog.
Nagising si Lia at laking gulat niyang naroon ang pinsan niya.
“Dito ka na?”
Bago pa sumagot si Mika, sinabi ko:
“Breakfast muna tayo.”
Pinaupo ko silang dalawa.
Si Lia, kahit na alam kong marami ring tanong, ay hinati ang saging niya at ibinigay ang kalahati kay Mika.
Iyon ang nagpabigat sa dibdib ko.
Mga bata ang pinakamabilis magbigay.
Kaya nga obligasyon nating matatanda na huwag abusuhin iyon.
Bandang alas-sais kinse, tumawag si Noel.
Bumalik daw sila.
Twenty minutes later, huminto ang kotse nila sa tapat ng bahay.
Bumaba si Bianca na namamaga ang mata.
Hindi ako nagsalita.
Tumakbo si Mika sa kanya.
“Mama!”
Niyakap niya ang anak.
At sa unang pagkakataon mula nang magsimula ang gulo, nakita kong talagang bumigay si Bianca.
Humagulhol siya.
“Sorry, anak.”
Hindi ko alam kung ang sorry ay dahil iniwan niya.
O dahil napilitan siyang bumalik.
Pero kahit alin, kailangan niyang maramdaman ang bigat noon.
Pumasok silang apat sa sala.
Si Noel ang unang nagsalita.
“Kuya, mali iyong ginawa namin.”
Hindi sumagot si Adrian.
“Mali,” ulit niya. “Akala ko kapag naiwan na namin siya, wala na kayong choice.”
Tumango si Adrian.
“At iyon mismo ang dahilan kung bakit hindi tayo puwedeng pumayag.”
Si Bianca ay umiiyak pa rin.
“Natakot ako. Kapag hindi namin tinanggap ngayon ang trabaho, baka wala nang ganitong offer.”
“Then tanggapin ninyo,” sabi ko.
Napatingin siya sa akin.
“Ano?”
“Hindi ko sinasabing huwag kayong pumunta.”
“Ano ang gagawin namin kay Mika?”
“Kunin ninyo siya.”
“Hindi puwedeng bata sa workers’ housing.”
“Then huwag kayong tumira sa workers’ housing.”
“Ate, mahal—”
“Hindi libre ang pagpili.”
Tumahimik siya.
Iyon ang sentro ng lahat.
Gusto nila ng trabaho.
Gusto nila ng savings.
Gusto nila ng bahay.
Gusto nilang magkasama bilang mag-asawa.
At gusto nilang walang malaking dagdag na gastos.
Ang solusyon nila ay may isang bagay na kailangang magsakripisyo.
Si Mika.
At pagkatapos, ako.
Sinabi ni Adrian na tutulungan namin silang maghanap ng practical apartment.
Hindi mag-aalaga ng bata.
Hindi sasagot ng buwanang expenses.
Tutulong lang maghanap.
Binuksan niya ang laptop.
May tatlong listings siyang nahanap noong gabi.
Isang maliit na two-bedroom unit sa Dau, ₱9,500.
Isang one-bedroom apartment na ₱8,000.
At isang family compound unit na ₱10,500, mas malayo nang kaunti pero may preschool na dalawang kanto lang.
Si Noel ang unang naging interesado.
“Okay ito ah.”
Napatingin si Bianca sa kanya.
“Ang liit.”
Napatingin ako sa paligid ng sala namin.
“Bianca, gusto ninyo bang makabili ng bahay o gusto ninyong mamuhay na parang may bahay na kayo kahit nag-iipon pa lang?”
Hindi siya sumagot.
Si Noel ang nagsalita.
“Pwede tayo sa maliit muna.”
“Apat na taon tayo nagtiis sa maliit na apartment.”
“At?”
“Pagod na ako.”
“So ipapasa natin kay Mika ang pagod?”
Tahimik.
Maya-maya, pumagitna si Mama Teresita.
“Baka puwedeng six months lang muna rito si Mika. Hanggang lumabas ang housing allowance.”
Tumingin sa kanya si Adrian.
“Ma, sagutin natin ulit ang apat na tanong?”
Agad siyang tumahimik.
Halos matawa ako.
Pero hindi nakakatawa ang sitwasyon.
Sa bandang huli, umalis sina Bianca at Noel na kasama si Mika.
Hindi sila nakasakay sa original nilang bus.
Na-rebook nila ang ticket sa hapon.
Nawalan sila ng humigit-kumulang ₱2,800 sa change fees at fare difference.
Galit si Bianca tungkol doon.
Pero hindi nagsalita si Adrian.
May mga halaga kasing kailangang bayaran kapag sariling desisyon ang dahilan.
Dalawang araw matapos silang makarating sa Pampanga, tumawag si Noel.
Nakuha nila ang ₱9,500 apartment.
May one month deposit at one month advance.
Nagbigay ang company niya ng relocation assistance na ₱8,000.
Doon ko unang nalaman na may relocation assistance din pala.
Hindi iyon nabanggit ni Bianca noon.
Hindi ko na tinanong kung bakit.
Alam ko na ang sagot.
Kapag gusto mong patunayan na “wala kang choice,” hindi mo ikukuwento ang mga option na meron ka.
Nag-enroll si Mika sa isang preschool malapit sa apartment.
₱4,800 ang monthly fee.
Mas mababa nang malaki sa sinasabi nilang kailangan sa Quezon City.
Sa unang buwan, halos araw-araw tumatawag si Bianca kay Mama Teresita para magreklamo.
Maaga raw siyang gigising.
Kailangan pa niyang magbaon para kay Mika.
May labada.
May school reminders.
May office.
May commute.
Pagod siya.
Minsan narinig kong sinabi niya sa phone:
“Ma, hindi ko alam paano ginagawa ni Ate Mara dati.”
Nasa kusina ako noon.
Hindi ako nagsalita.
Si Mama Teresita rin ay tahimik.
Marahil alam niya.
Hindi kasi namin ginawa sa isang araw.
At higit sa lahat, hindi kami umaasang ibang tao ang gagawa para sa amin.
Pagkaraan ng anim na linggo, nagkasakit si Mika.
High fever.
Tinawagan ako ni Bianca nang alas-onse ng gabi.
“Ate…”
Halata sa boses niya na umiyak siya.
“Nasa ER kami.”
Tumayo ako mula sa kama.
“Kumusta si Mika?”
“Viral infection daw. Stable naman.”
“Good.”
Natahimik siya.
“Ate… sorry.”
“Para saan?”
“Ngayon ko gets.”
Hindi ako nagsalita.
“Kanina,” patuloy niya, “may report ako na kailangan tapusin. May duty si Noel. Biglang 39.4 ang lagnat ni Mika. Kinailangan kong tumakbo palabas ng office. Nasa tricycle ako, umiiyak siya sa balikat ko. Tapos naisip ko…”
Huminto siya.
“Ano?”
“Naisip ko na kung nasa inyo siya, ikaw ang tatawagan ng school. Ikaw ang aalis sa trabaho. Ikaw ang magdadala sa ospital. Tapos baka ako nasa warehouse lang, nag-overtime para makadagdag sa ipon.”
Tahimik ako.
“Iyon pala iyong hinihingi ko sa iyo.”
Doon ko unang naramdaman na baka may nagbago talaga.
Hindi ko siya pinahiya.
Hindi ko sinabing “sinabi ko sa iyo.”
Sapat nang naintindihan niya.
Tatlong buwan ang lumipas.
Hindi naging madali ang buhay nila.
Ibinenta nila ang kotse.
Hindi dahil pinilit namin.
Napagtanto nilang halos ₱13,000 ang buwanang amortization, insurance at fuel.
Bumili sila ng secondhand scooter na ginagamit ni Noel sa trabaho.
Si Bianca naman ay nagje-jeep at shuttle.
Nag-cancel sila ng isang pre-selling townhouse reservation na lampas sa budget nila.
Nabawasan ang target nilang down payment.
Sa halip na malaking unit agad, naghanap sila ng mas maliit na property na kaya nila nang hindi kailangang isakripisyo ang pagpapalaki kay Mika.
Minsan, tinanong ako ni Bianca:
“Failure ba kung mas maliit ang bahay kaysa plano namin?”
Sumagot ako:
“Failure lang kung bahay ang nakuha mo pero nawala sa iyo iyong mga taon ng anak mo na hindi na babalik.”
Hindi siya nakasagot.
Pero makalipas ang ilang araw, nagsend siya ng litrato.
Si Mika, naka-school uniform, may hawak na maliit na medal sa recognition day.
Nasa likod sina Bianca at Noel.
Pareho silang mukhang pagod.
Pero pareho rin silang nakangiti.
Caption ni Bianca:
“Present kaming dalawa.”
Hindi ako nag-reply nang mahaba.
Heart emoji lang.
Samantala, may sarili ring kailangang harapin si Mama Teresita.
Matapos ang gulo, sinabi ni Adrian sa kanya nang mahinahon na may bagong rule sa bahay.
“Ma, puwede kayong manatili rito hangga’t gusto ninyo. Pero hindi ninyo puwedeng ipangako ang oras, pera, kuwarto o gamit namin sa ibang tao.”
Nagdamdam siya.
“Parang bisita lang ako rito.”
Sumagot si Adrian:
“Hindi. Pamilya kayo. Pero hindi ibig sabihin ng pamilya ay pare-pareho tayong may karapatang magdesisyon para sa isa’t isa.”
Tatlong araw niya akong hindi kinausap.
Sa ikaapat na araw, siya mismo ang nagluto ng almusal.
Wala pa ring apology.
Hindi ako humingi.
Pero dumating iyon kalaunan.
Nang summer break, bumisita si Mika sa amin nang isang linggo.
Bumisita.
Hindi iniwan.
May malinaw na petsa kung kailan siya kukunin.
May damit.
May allowance.
May emergency contacts.
At araw-araw tumatawag ang mga magulang niya.
Sa ikatlong araw, may seminar ako sa Makati.
May site inspection si Adrian.
Kaya si Mama Teresita ang nag-volunteer na alagaan ang dalawang bata mula alas-siyete hanggang alas-singko.
Hindi ko siya pinilit.
Siya ang nagsabi.
“Kayang-kaya ko iyan.”
Pag-uwi namin bandang alas-sais, nakahiga siya sa sofa.
May cold compress sa tuhod.
Nagkalat ang crayons sa mesa.
May dalawang baso sa sahig.
May rice cooker na bukas.
Si Lia at Mika naman ay masayang naglalaro.
Lumapit ako.
“Ma, okay lang kayo?”
Tiningnan niya ako.
Pagkatapos ay tumawa siya nang pagod.
“Mara.”
“Opo?”
“Hindi pala simpleng dagdag isang plato.”
Hindi ko mapigilang ngumiti.
Tumawa rin siya.
Pagkatapos, seryoso siyang tumingin sa akin.
“Sorry.”
Iyon lang.
Walang mahabang speech.
Walang dahilan.
Walang “pero.”
Kaya tinanggap ko.
“Okay po.”
Inayos niya ang pagkakaupo.
“Akala ko kasi noon, dahil work-from-home ka minsan, marami kang oras.”
“Hindi po.”
“Alam ko na.”
“Okay.”
“Tsaka…”
“Ano po?”
“Hindi ko na dapat pinirmahan iyong form.”
Doon ako tumingin sa kanya nang diretso.
“Hindi talaga.”
Tumango siya.
“Hindi na mauulit.”
At hindi na nga.
Makalipas ang halos isang taon, may family lunch kami.
Dumating sina Bianca, Noel at Mika mula Pampanga.
Iba na ang kilos ni Bianca.
Hindi na siya iyong babaeng pumapasok sa bahay dala ang tatlong maleta na para bang may karapatan siyang magdesisyon para sa lahat.
Nagdala siya ng cake.
Si Noel naman, may dalang maliit na halaman para sa garden ni Adrian.
Si Mika at Lia ay tumakbo agad sa kuwarto.
Narinig ko si Mama Teresita mula sa sala.
“Lia, puwedeng hiramin ni Mika iyong malaking stuffed bear mo?”
Bago pa sumagot ang apo niya, bigla siyang nagdagdag:
“Kung okay lang sa iyo. Kung ayaw mo, sabihin mo.”
Napangiti ako.
Maliit na bagay.
Pero minsan sa maliliit na salita mo nakikita kung may natutunan ang isang tao.
Habang kumakain kami, sinabi ni Noel na regular employee na siya.
May housing allowance na rin.
Si Bianca ay na-promote bilang senior admin coordinator.
Hindi pa sila nakakabili ng bahay.
Pero may naipon na silang halos kalahati ng target nila.
“Mas mabagal kaysa plano,” sabi ni Bianca.
“Pero okay lang.”
Tumingin siya kay Mika na nakaupo sa tabi niya at kumakain ng lumpia.
“Mas okay pala na mabagal.”
Walang nagsalita.
Makalipas ang ilang minuto, bigla niya akong tinawag.
“Ate Mara.”
“Ano?”
“Naalala mo iyong sinabi ko sa iyo noon?”
“Marami kang sinabi noon.”
Napatawa siya nang nahihiya.
“Iyong sabi ko kapag ikaw naman ang nangangailangan, huwag kang lalapit sa akin.”
Tumango ako.
“Medyo dramatic.”
Natawa si Adrian.
Si Bianca rin.
Pagkatapos ay bumuntong-hininga siya.
“Sorry.”
Hindi ako sumagot agad.
“Totoo iyong galit ko noon. Akala ko kasi dahil mas komportable ang buhay ninyo, automatic na mas may obligasyon kayong magsakripisyo para sa amin.”
Napatingin siya sa kamay niya.
“Hindi ko naisip na ang perang meron kayo ay hindi nangangahulugang libre na rin ang oras ninyo.”
Tumango ako.
“At hindi ko rin naisip na kapag iniwan ko si Mika rito, hindi lang ikaw ang mag-aadjust. Pati si Lia. Pati si Kuya. Pati si Mama.”
Sandaling natahimik ang mesa.
“Tapos iyon pang preschool form…”
Napailing siya sa sarili.
“Mali talaga.”
“Matagal na tayong tapos doon.”
“Gusto ko lang sabihin.”
“Okay.”
Ngumiti siya.
“Salamat.”
Hindi dahil inalagaan namin ang anak niya nang tatlong taon.
Hindi namin ginawa iyon.
Salamat dahil hindi namin siya hinayaang gumawa ng desisyong malamang pagsisisihan niya habambuhay.
Pagkatapos kumain, naglabasan ang mga bata sa maliit na garden.
Narinig namin si Mika.
“Mama! Tingnan mo!”
Agad tumayo si Bianca.
“Wait, pupunta ako!”
Tumakbo siya palabas.
Pinanood ko siya mula sa bintana.
Si Mika ay may hawak na maliit na bulaklak.
Lumuhod si Bianca para makita nang malapitan.
May sinasabi ang bata.
Nakikinig ang nanay niya.
Hindi hawak ang phone.
Hindi nagmamadali.
Hindi nagpapasa ng responsibilidad.
Naroon lang siya.
Lumapit sa akin si Adrian.
“Iniisip mo rin?”
“Ano?”
“Na muntik na nilang ma-miss lahat niyan.”
Tumango ako.
“Three years.”
“Mahaba.”
“Oo.”
Hindi simpleng tatlong taon.
Sa edad na apat hanggang pito, tatlong taon ay halos kalahati ng buhay na naaalala ng isang bata.
At walang down payment, promotion o bagong bahay ang makakabili pabalik noon.
Mula sa garden, narinig naming tumawa si Lia.
Kasunod ang tawa ni Mika.
Si Mama Teresita naman ay nasa pinto.
“Teka lang! Huwag kayong tatakbo sa basang tiles!”
Napalingon si Bianca sa kanya.
“Ma, hayaan mo. Ako na.”
At sa unang pagkakataon, hindi tumutol si Mama Teresita.
“Okay. Ikaw ang nanay.”
Napakaliit na pangungusap.
Pero sa akin, iyon ang tunay na katapusan ng lahat.
Hindi dahil may natalo.
Hindi dahil may napahiya.
Kundi dahil sa wakas, bumalik sa tamang tao ang tamang responsibilidad.
Ang bahay namin ay nanatiling bahay namin.
Ang kuwarto ni Lia ay nanatiling kanya.
Ang trabaho ko ay hindi ginawang dahilan para gawing libre ang oras ko.
Si Mama Teresita ay natutong ang pagiging lola ay hindi lisensiya para mangako gamit ang buhay ng ibang tao.
Si Bianca at Noel naman ay natutong ang pagbuo ng sariling bahay ay hindi nagsisimula sa down payment.
Nagsisimula iyon sa pagtanggap na may mga bagay na hindi mo puwedeng ipagawa sa iba para lamang mapabilis ang sariling plano.
At higit sa lahat, si Mika ay hindi lumaking may tanong kung bakit pinili ng mga magulang niyang makasama ang isa’t isa ngunit iniwan siya sa ibang bahay.
Lumaki siyang kasama sila.
Hindi perpekto.
Hindi marangya.
May mga araw na de-lata ang hapunan.
May mga umagang nagmamadali.
May mga buwang maliit lang ang savings.
Pero kapag nilalagnat siya, naroon sila.
Kapag may school program, may naghihintay sa audience.
Kapag natatakot siya sa gabi, sariling nanay o tatay niya ang yumayakap sa kanya.
At iyon ang dahilan kung bakit, kapag naaalala ko ang tatlong maletang minsang nakahilera sa sala namin, hindi ko na nararamdaman ang dati kong galit.
Ang naaalala ko ay iyong apat na tanong ni Adrian.
Sino ang gigising?
Sino ang mag-aalaga kapag may sakit?
Sino ang gagastos?
At sino ang tunay na handang akuin ang responsibilidad?
Napakasimple ng mga tanong.
Pero iyon ang mga tanong na walang gustong sagutin habang ako ang inaasahang gumawa ng lahat.
Hanggang sa ibinalik ng asawa ko ang bawat tanong sa taong nagsasabing “madali lang naman.”
Doon biglang naging malinaw ang lahat.
Dahil madali talagang ipamigay ang tatlong taon ng buhay ng ibang tao.
Madali ring sabihing, “Pamilya naman tayo.”
Pero kapag ang hinihingi na ay sarili mong tulog, sariling pera, sariling oras at sariling kalayaan, saka mo malalaman kung gaano kabigat ang responsibilidad na kanina lang ay tinatawag mong “kaunting tulong.”
At mula noon, may isang rule na kaming hindi na kailangang isulat sa papel.
Sa pamilya namin, puwedeng humingi ng tulong.
Puwedeng tumanggi.
Puwedeng magbigay nang bukal sa loob.
Pero walang sinuman ang puwedeng magdesisyon na ang buhay ng ibang tao ang magiging solusyon sa problemang siya mismo ang gumawa.
Dahil ang pagmamahal sa pamilya ay hindi nasusukat sa dami ng responsibilidad na kaya mong ipasa sa kanila.
Mas nasusukat ito sa tapang mong akuin ang responsibilidad na tunay na sa iyo.
