Bahagi 3 — Sa Ospital, Napilitan Akong Harapin ang Pamilyang Matagal Kong Piniling Pagbigyan
Bahagi 3 — Sa Ospital, Napilitan Akong Harapin ang Pamilyang Matagal Kong Piniling Pagbigyan
Hindi ako nakatulog nang gabing iyon.
Si Mama ay nailipat sa mas malaking ospital sa Malolos dahil kailangan niya ng mas kumpletong neurological assessment.
Si Papa ang naiwan sa tabi niya.
Si Paolo ay umuwi raw para maligo.
Hindi na bumalik hanggang alas-onse ng umaga kinabukasan.
Si Mara naman ay umuwi kay Lia matapos tiyaking nakuha namin ang listahan ng gamot, schedule ng laboratory tests at initial therapy instructions.
Bago siya umalis, sinabi niya sa akin:
“Joel, tutulungan kitang maintindihan ang medical instructions kung kailangan mo. Pero huwag mong ipangako sa kanila ang oras, trabaho o katawan ko nang hindi ako tinatanong.”
Tumango ako.
Wala akong karapatang humingi ng higit pa.
Bandang alas-singko ng umaga, nagising ako sa tunog ng pag-ubo ni Papa.
Nakaupo siya sa plastic chair, nakayuko.
“Pa, umuwi muna kayo. Ako rito.”
Umiling siya.
“Hindi ako makakatulog.”
Matagal kaming tahimik.
Pagkatapos ay bigla niyang sinabi:
“Mali tayo kay Mara.”
Hindi ko inaasahan iyon.
Tumingin ako sa kanya.
“Alam mo pala?”
“Alam ko.”
Parang may mainit na bakal na ipinasok sa dibdib ko.
“Kung alam ninyo, bakit wala kayong sinabi noon?”
Hindi siya agad sumagot.
Tumingin siya sa bintana.
“Minsan, anak, ang pagiging tahimik ay paraan din ng pagkampi.”
Iyon mismo ang ginagawa ko sa loob ng walong taon.
Natawa ako nang mapait.
“Ngayon ninyo lang sasabihin?”
Napayuko si Papa.
“Noong gabing sinampal mo siya, gusto kitang pigilan.”
“Pero hindi ninyo ginawa.”
“Oo.”
“Gusto n’yo ring pagsabihan si Mama?”
“Oo.”
“Pero hindi n’yo ginawa.”
“Oo.”
Galit ako.
Pero habang nakatingin sa matandang lalaking halos hindi makatingin sa akin, bigla kong nakita ang sarili ko.
Pareho kami.
Mga lalaking pinili ang katahimikan dahil mas komportable iyon kaysa komprontahin ang maling tao.
Bandang alas-diyes, dumating si Paolo.
May dalang dalawang kape pero walang perang panggamot.
“Kuya, may idea ako.”
Sa tono pa lang niya, alam kong hindi ko magugustuhan.
“Ano?”
“Pag na-discharge si Mama, sa bahay ninyo ni Ate muna.”
“Hindi.”
Napakurap siya.
“Hindi mo man lang pag-iisipan?”
“Hindi.”
“Kuya, nurse si Ate.”
“Trabaho niya iyon. Hindi obligasyon sa buong angkan.”
“Ang yabang mo na rin ngayon.”
Tumayo ako.
“Paolo, ano ang ambag mo?”
“Sinabi ko na—”
“Hindi. Sagutin mo.”
Napatingin si Papa sa amin.
“Magkano?”
Tahimik si Paolo.
“Oras?”
Wala pa ring sagot.
“Magbabantay ka ba dalawang gabi kada linggo?”
“Kuya, may ginagawa ako—”
“Anong ginagawa mo? Sabi ni Papa tatlong buwan nang sarado ang shop.”
Biglang tumigas ang panga niya.
“Hindi mo alam sitwasyon ko.”
“Eksakto. Kaya sabihin mo.”
Hindi niya sinabi.
Sa halip ay nilingon niya si Papa.
“Pa, sabihin n’yo kay Kuya. Hindi naman puwedeng ako lahat.”
Napatawa ako.
“Ano ang ‘lahat’? Wala ka pang ginagawa.”
Lumabas siya ng silid.
Malakas ang pagsara niya ng pinto.
Makaraan ang ilang minuto, dumating ang tawag ni Mara.
“Kamusta si Mama?”
Sinabi ko ang update.
Pagkatapos ay tinanong niya:
“Nasabi na ba ng social worker ang estimated expenses pagkatapos ng discharge?”
“Oo. Therapy, gamot, follow-up… malaki.”
“May savings ba sila?”
Hindi ko alam.
Kay Mama kadalasang hawak ang pera ng bahay.
Tinanong ko si Papa.
Napakunot ang noo niya.
“May kaunti dapat.”
“Magkano?”
“Mga dalawang daan mahigit.”
“Libo?”
Tumango siya.
“Nasaan?”
Hindi niya alam.
Tinawagan niya si Mama? Hindi pa ito makapagsalita nang maayos at mabilis mapagod.
Tinawagan namin si Paolo.
Hindi sinagot.
Nang hapon ding iyon, dumating si Camille.
Maayos ang buhok, may dalang malaking handbag, at parang may importante siyang lakad pagkatapos.
Lumapit siya kay Mama.
“Ma, pagaling kayo.”
Limang minuto.
Pagkatapos lumabas siya.
“Kuya Joel, makakaalis na ako ha. Susunduin ko mga bata.”
“Nasaan si Paolo?”
“May ka-meeting.”
“Akala ko sarado shop niya.”
Nagbago ang mukha niya.
“Hindi ko alam sa negosyo niya.”
“Nasa kanya ba ATM card ni Mama?”
“Bakit sa akin mo tinatanong?”
“Dahil wala ang card sa wallet ni Mama.”
Biglang nag-ring ang telepono niya.
“Sige, Kuya, alis na ako.”
Hindi ko siya pinigilan.
Pero may pakiramdam akong may mas malaking problema.
Kinagabihan, hinalughog ni Papa ang maliit na bag na dala nila mula sa bahay.
May passbook doon.
Lumang passbook.
Huling update, anim na buwan na ang nakalipas.
Balance: ₱238,460.
Napahawak ako rito.
“May pera naman pala.”
Kinabukasan, pumunta ako sa bangko kasama si Papa.
Doon namin nalaman na halos wala nang laman ang account.
₱11,827.
Nanlambot ang tuhod ni Papa.
“Paano nangyari?”
May serye ng withdrawals.
₱20,000.
₱30,000.
₱15,000.
₱40,000.
Paulit-ulit sa loob ng limang buwan.
At may dalawang online transfer.
Pareho ang destination account.
Pangalan ni Paolo.
Umupo si Papa sa silya sa loob ng bangko.
Hindi siya makapagsalita.
Tinawagan ko ang kapatid ko.
Hindi sumagot.
Tumawag ako ulit.
Sa ikaapat, sinagot niya.
“Kuya, busy ako.”
“Nasaan ang pera nina Mama?”
Tahimik.
“Anong pera?”
“Huwag mo akong gaguhin.”
“Kuya—”
“May bank records ako.”
Huminga siya nang malakas.
“Pinautang nila ako.”
“Alam ba ni Papa?”
“Si Mama ang nagbigay.”
“Para saan?”
“Business.”
“Anong business?”
Hindi sumagot.
“Paolo.”
“May investment ako.”
“Magkano ang natira?”
“Babalik din iyon.”
Iyon na naman.
Babalik din.
Pareho noong 2015.
Pareho noong 2016.
Pareho sa bawat perang ipinahiram.
“Nasaan ang pera ngayon?”
“Kuya, huwag mo akong idiin. Nasa proseso.”
“Si Mama nasa ospital. Kailangan ng pera.”
“Hindi ko naman alam na ma-stroke siya!”
Para akong sinampal.
Hindi dahil sa sinabi niya.
Dahil biglang malinaw sa akin kung gaano katagal naming ginawang normal ang abnormal.
Kapag may problema si Paolo, emergency ng buong pamilya.
Kapag may problema ang buong pamilya, problema ng ibang tao.
Sinabi ko kay Mara ang nangyari.
Hindi siya nagulat.
“Alam mo?” tanong ko.
“Hindi tungkol sa bank account.”
“Pero hindi ka nagulat.”
“Joel, noong 2016 pa lang alam ko nang paulit-ulit itong mangyayari hangga’t may sumasalo.”
“Bakit hindi mo ako pinigilan noon?”
Tahimik siya sandali.
“Pinilit kita.”
Napatigil ako.
“Tandaan mo?”
Oo.
Tandang-tanda ko.
Nagtalo kami noon nang makita niyang nabawasan ang joint savings namin.
Tatlong gabi niya akong hindi kinausap.
Sinabi niyang hindi tungkol sa pera ang problema.
Tungkol daw iyon sa pagsisinungaling ko.
At sinabi kong:
“Pamilya ko sila. Huwag kang makialam.”
Hindi ko naisip na walong taon ko palang ginagamit ang pangungusap na iyon para tanggalan siya ng karapatang magsalita sa mga desisyong nakakaapekto rin sa kanya.
“Mara…”
“Hindi na mahalaga iyon ngayon. Ayusin mo muna ang Mama mo.”
Nang sumunod na araw, mas malinaw na magsalita si Mama.
Mahina pa rin ang kanang bahagi ng katawan niya.
Nang kami lang dalawa sa silid, hinawakan niya ang braso ko.
“Nasaan si Mara?”
“Nasa trabaho.”
“Sabihin mo… dito siya.”
“Bakit?”
“Siya… magaling mag-alaga.”
Napapikit ako.
Hindi ko alam kung maiinis o malulungkot.
“Ma, may trabaho si Mara.”
“Mag-leave.”
“Hindi.”
Tumingin sa akin si Mama.
Parang hindi siya sanay marinig iyon.
“Anong hindi?”
“Hindi ko siya uutusan mag-leave para mag-alaga sa inyo.”
Namula ang mukha niya.
“Nanay mo ako.”
“Oo.”
“Mas mahalaga ba asawa mo?”
Ilang taon na ang nakaraan, baka natakot akong sagutin iyon.
Ngayon, hindi.
“Hindi sila magkalaban, Ma.”
“Tingnan mo. Binabago ka ng babaeng iyon.”
Huminga ako nang malalim.
“Hindi niya ako binabago. Ngayon lang ako nagsisimulang umayos.”
Nanginginig ang labi ni Mama.
“Wala siyang utang na loob.”
Doon ako napatawa.
“Utang na loob?”
Tumingin siya sa akin.
“Ma, kayo ang pumalakpak nang sinampal ko siya.”
Natahimik ang silid.
“Kayo ang nagsabing huwag na siyang bumalik.”
“Galit lang ako noon.”
“Dalawang sampal lang daw iyon, di ba?”
Hindi siya sumagot.
“Kayo ang nagsabi taon-taon.”
Napapikit siya.
“Hindi ko alam na tatagal nang ganyan.”
“Iyon ang problema.”
“Ano?”
“Akala ninyo kayo ang magdidikta kung gaano katagal bago gumaling ang taong sinaktan natin.”
Hindi ko alam kung saan nanggaling ang lakas ng loob ko.
Marahil dahil sa unang pagkakataon, wala na akong gustong patunayan.
Hindi ko kailangang maging mabuting anak sa paningin ni Mama kung ang kapalit naman ay maging masamang asawa.
Nang gabing iyon, pinulong namin si Paolo sa cafeteria ng ospital.
Nandoon si Papa.
Ako.
Si Paolo.
At si Camille.
Hindi ko pinapunta si Mara.
Problema naming magkakapamilya iyon.
Inilapag ni Papa ang photocopy ng bank transactions sa mesa.
“Anak,” sabi niya, “ibalik mo ang pera.”
Natawa nang maikli si Paolo.
“Pa, parang hindi naman kayo pamilya.”
“Nasaan ang pera?”
“Nasa investment nga.”
“Ano?”
Tahimik.
“Nagtatanong ang tatay mo,” sabi ko.
“Online trading.”
Napapikit si Camille.
Doon ko alam na alam niya.
“Magkano ang nawala?” tanong ko.
“Hindi lahat.”
“Magkano?”
“Around one-fifty.”
“Isang daan at limampung libo?”
Hindi sumagot.
“At ang natira?”
“Ginamit ko sa utang.”
Napahawak sa noo si Papa.
“Bakit hindi mo sinabi?”
“Dahil lagi n’yo akong jina-judge!”
Hindi ko napigilan.
“Paolo, apatnapu’t dalawang taon ka na.”
Tumayo siya.
“Anong gusto mo? Lumuhod ako?”
“Gusto kong akuin mo ang ginawa mo.”
“Kaya naman ninyong bayaran bills!”
“Ako?”
“Oo! Ikaw ang may trabaho. Si Ate Mara nurse supervisor na. Malaki kita ninyo.”
Doon ako tuluyang nawalan ng pasensya.
“Huwag mong isama ang kita ng asawa ko.”
“Bakit? Hindi ba pamilya?”
Eksaktong linyang ginamit namin laban kay Mara noong 2015.
Pero ngayon, narinig ko kung gaano iyon kamapanlinlang.
“Hindi mo puwedeng tawaging pamilya ang isang tao kapag kailangan mo ang pera niya, tapos tratuhin siyang dayuhan kapag mayroon siyang opinyon.”
Natahimik si Paolo.
Si Papa naman ay nakatingin sa mesa.
Si Camille ang unang nagsalita.
“Joel, huwag mo namang sisihin kaming lahat. Desisyon ni Paolo iyon.”
“Tama.”
Napalingon si Paolo sa asawa niya.
“Camille?”
“Hindi kita sinabihang kunin savings ng Mama mo.”
“Tumulong ka rin sa paggamit!”
“Hindi ko alam kung saan galing!”
Nagtaasan sila ng boses.
Napagod akong makinig.
Tumayo ako.
“May plano tayo. Magkakaroon ng therapy si Mama. Hahatiin natin ang bantay.”
“Hindi ako puwedeng gabi,” sabi agad ni Camille.
“Ako rin,” sabi ni Paolo.
“Dalawang araw bawat linggo,” sabi ko.
“Kuya, hindi kaya.”
“Kung hindi kaya, mag-ambag kayo sa caregiver.”
“Wala akong pera.”
“May sasakyan ka.”
Nanigas siya.
“Anong ibig mong sabihin?”
“Yung SUV na binili mo last year.”
“Installment pa ’yon!”
“Ibenta mo.”
Parang sinakal ko siya.
“Baliw ka ba?”
“Pera nina Mama ang nawala sa investment mo. Ngayon sila ang nangangailangan.”
“Kuya, gamit namin iyon ng mga bata!”
“May lumang sedan si Camille.”
“Hindi mo kami puwedeng pilitin!”
Tumango ako.
“Tama.”
Tumingin ako sa kanya.
“Pero hindi mo rin puwedeng pilitin si Mara.”
Doon natapos ang usapan.
O akala ko.
Kinabukasan, habang nasa pharmacy ako, nag-message si Lia.
Labing-isang taong gulang na siya noon.
“Papa, bakit may nag-post tungkol kay Mama?”
Napatigil ako.
Binuksan ko ang link.
Post iyon ng nanay ni Camille.
Public.
Mahabang status.
May litrato ni Mama sa hospital bed.
At nakasulat:
“Masakit makita ang isang matandang ina na maysakit habang ang manugang na nurse ay ayaw man lang siyang alagaan dahil sa lumang tampuhan.”
Nanlamig ang buong katawan ko.
May mahigit dalawang daang reactions.
Dose-dosenang comments.
“Napakasama namang manugang.”
“May karma rin.”
“Kung nurse ka pero sarili mong biyenan di mo matulungan, anong klaseng tao ka?”
At sa comments, nakita ko ang pangalan ni Paolo.
Nag-heart react siya.
Hindi lang iyon.
May isinulat pa siya:
“Eight years na po siyang hindi umuuwi sa parents namin. Kami na lang po nakakaintindi.”
Hindi ako nag-isip.
Tinawagan ko siya.
“Burahin mo.”
“Anong burahin?”
“Ang post.”
“Hindi naman ako nag-post.”
“Pero alam mo.”
Tahimik.
“Burahin n’yo sa loob ng sampung minuto.”
“Kuya, totoo naman na ayaw ni Ate mag-alaga.”
Hindi ko namalayang sumisigaw na ako.
“DAHIL SINAMPAL KO SIYA SA HARAP NINYO!”
Natahimik siya.
“Kuya…”
“At pumalakpak si Mama.”
“Ba’t mo naman binubungkal—”
“Dahil kayo ang nagbukas!”
Pinatay ko ang tawag.
Pag-uwi ko sa apartment, nakita ko si Mara sa hapag.
Nasa harap niya ang brown envelope.
Sa kabilang upuan, umiiyak si Lia.
“Ma, totoo ba ’yung sinasabi nila?”
Hinawakan ni Mara ang kamay ng anak namin.
“May mga bagay na hindi ko sinabi sa iyo dahil bata ka pa.”
Pumasok ako.
Tumingin sa akin si Lia.
“Papa…”
Namumula ang mata niya.
“Sinaktan mo si Mama?”
Doon ko naramdaman ang tunay na halaga ng dalawang sampal.
Hindi noong 2015.
Hindi sa barangay blotter.
Hindi sa walong Paskong hindi umuwi si Mara.
Kundi sa sandaling kailangan kong tumingin sa labing-isang taong gulang kong anak at aminin kung sino ako noong gabing iyon.
“Oo,” sabi ko.
Nagsimulang tumulo ang luha ni Lia.
“Bakit?”
Wala akong dahilan.
At sa unang pagkakataon, hindi ako gumawa ng dahilan.
“Dahil mali ako.”
“Galit ka?”
“Oo.”
“Hindi ka makontrol?”
“Kaya ko sanang kontrolin. Pinili kong hindi.”
Tahimik si Mara.
“Sinaktan ka ba ni Mama?” tanong ko sa anak namin.
Umiling siya.
“Pinagalitan ba kita nang ganun?”
Umiling ulit siya.
“Dahil walang dahilan para saktan ang taong mahal mo.”
Lumapit ako kay Mara.
“Kung gusto mong ilabas ang lahat ng dokumento, hindi kita pipigilan.”
Tumitig siya sa akin.
“Ano’ng ibig mong sabihin?”
“Kung kailangan mong ipagtanggol ang sarili mo sa post nila, ilabas mo.”
“Masisira pangalan mo.”
“Alam ko.”
“Trabaho mo.”
“Alam ko.”
“Pamilya mo.”
“Alam ko.”
Tahimik siya nang matagal.
Pagkatapos ay ipinikit niya ang brown envelope.
“Hindi ko kailangang sirain ka para patunayan ang nangyari.”
Akala ko doon na matatapos.
Pero kinabukasan, may ginawa si Mama na mas malala.
Tumawag siya kay Mara mula sa ospital.
At nang hindi ito sumagot, nagpadala siya ng voice message.
Narinig ko dahil ipinakita ni Mara sa akin.
Mahina ang boses ni Mama dahil sa stroke, pero malinaw ang bawat salita.
“Kung may respeto ka pa sa asawa mo, umuwi ka rito pagkatapos kong ma-discharge. Kung ayaw mo, palayain mo na lang si Joel. Hindi kailangan ng anak ko ng asawang walang silbi sa pamilya.”
Nakatitig ako sa telepono.
May kasunod na message.
Mula kay Paolo.
“Kuya, baka mas mabuting mamili ka na. Matagal nang hindi totoong bahagi ng pamilya si Ate Mara.”
Dahan-dahang inilapag ni Mara ang cellphone sa mesa.
Hindi siya umiiyak.
Ang mukha niya ay kasingpayapa noong gabing iniwan niya ang bahay namin.
At doon ako muling natakot.
“Joel,” sabi niya.
“Ano?”
“Sa pagkakataong ito, mamili ka.”
