Apat na Araw Matapos Kong Manganak, Ipinamigay ng Asawa Ko ang Siyam na Manok ni Mama—Isang Lumang Talaan ang Nagbunyag na Hindi Iyon ang Unang Beses Niyang Nagsinungaling
Bahagi 3
Pagpasok ni Paolo, hindi niya ako agad tiningnan. Inilapag niya ang susi sa mesa, hinugasan ang kamay, saka pumunta sa kuwarto ni Lia na para bang normal lang ang lahat.
“Bakit mo sinabi sa kanila na galing kay Mama ang mga manok para sa kanila?” tanong ko.
Huminto siya sa may pintuan.
“Para hindi nakakahiya.”
“Kanino?”
“Sa kanila.”
Parang mas lalo akong nalito.
Umupo siya sa dulo ng sofa at kinuskos ang mukha.
“Alam mo naman si Mama. Simula nang mabuntis ka, lagi niyang sinasabi na puro side mo ang nagbibigay. Crib, lampin, gulay, kung anu-ano. Kapag may dala ang mama mo, pakiramdam niya napapahiya siya.”
“Hindi naman nanunumbat si Mama.”
“Hindi si Mama mo ang problema. Yung pakiramdam ng nanay ko.”
Doon ko naintindihan kung gaano katagal niyang sinusubukang ayusin ang isang problemang hindi naman ako ang gumawa.
Sa halip na sabihin sa sarili niyang pamilya na hindi paligsahan ang pagtulong, kinuha niya ang padala ng nanay ko at ipinasa roon na para bang siya ang nagdesisyon. Mas madali para sa kanya na lokohin ako kaysa tiisin ang reklamo ng nanay niya.
“Yung bigas at itlog dati?” tanong ko.
Hindi siya sumagot.
“Paolo.”
“Pinamigay ko rin ang iba.”
“Lahat?”
“Hindi lahat.”
Napatawa ako nang mahina, pero walang nakakatawa.
“Pati yung longganisa noong Mayo?”
Tumango siya.
“Bakit mo sinabi kay Mama na ako ang humihingi?”
“Kung sasabihin kong para kina Mama, baka isipin niyang abuso ako.”
“Pero okay lang na ako ang magmukhang abusado?”
Napayuko siya.
Bago pa siya makasagot, tumunog ang phone ko.
Si Mama.
“Anak, may isa pa akong kailangang itanong. Huwag kang matakot.”
Ayokong marinig ang kasunod, pero sinabi kong sige.
“Noong Pebrero, may pinadala akong labing-walong libo kay Paolo. Sabi niya dagdag daw sa deposit ninyo sa ospital dahil may prenatal procedure kang kailangang bayaran. Nagamit ba ninyo iyon?”
Parang nawala ang hangin sa sala.
Tumingin ako kay Paolo.
Narinig niya ang sinabi ni Mama dahil naka-speaker ang tawag.
Hindi siya gumalaw.
“Ma,” sabi ko, “wala kaming binayarang ganoon noong Pebrero. Covered ng HMO ko ang procedure. At ako ang nagbayad ng maternity deposit noong admission.”
Hindi agad nagsalita si Mama.
“Akala ko ganoon,” sagot niya. “Kaya ko tinatanong ngayon.”
Pinatay ko ang speaker at ibinaba ang phone.
“Nasaan ang labing-walong libo?”
Namula ang tenga ni Paolo.
“Mae, makinig ka muna.”
“Nasaan?”
“Kay Jen napunta.”
Nanikip ang dibdib ko.
Hindi dahil ayaw kong tulungan si Jen. Alam kong nagre-review siya noon para sa licensure exam at gipit ang pamilya nila matapos mabawasan ang oras ng trabaho ni Papa Noel.
Ang mas masakit ay ginamit niya ang pagbubuntis ko bilang dahilan para makahingi ng pera sa nanay ko.
“Alam ba ni Jen?”
“Hindi. Akala niya pera ko.”
“Alam ba ng mama mo?”
Hindi siya sumagot agad.
At iyon na ang sagot.
“Alam niya?”
“Alam niyang humingi ako ng tulong. Hindi niya alam eksakto kung ano ang sinabi ko sa mama mo.”
“Pero tinanggap niya pa rin.”
“Mae, huwag mong idamay si Mama.”
Napatingin ako sa kanya.
Iyon ang linya na tuluyang nagpabago sa nararamdaman ko.
Ako ang apat na araw pa lang nanganak. Ako ang ninakawan niya ng pagkain. Pangalan ko ang ginamit niya para humingi ng pera. Pero sa gitna ng lahat, ang una niyang gustong protektahan ay ang nanay niya.
“Hindi ko siya dinadamay,” sabi ko. “Kasama na siya dahil alam niyang hindi sa iyo galing ang pera.”
Bumukas ulit ang family group chat.
Si Jen ang unang nagpadala ng litrato: dalawang supot ng manok, nasa ibabaw ng mesa.
“Mae, hindi ko alam. Ibabalik ko ito bukas. Sorry.”
Sumunod si Papa Noel.
“Yung tatlo dito hindi pa naluluto. Ibabalik namin. Paolo, umuwi ka rito mamaya. Kailangan nating mag-usap.”
Si Tita Cora naman, halatang nahihiya:
“Naluto ko na yung isa. Babayaran ko na lang.”
Sumagot agad si Mama.
“Huwag na po. Huwag sayangin ang pagkain. Hindi ko kayo sinisingil. Ang gusto ko lang malinaw kung sino ang nagdesisyon.”
Pagkatapos, nag-message si Tita Lorna.
“Napakalaking bagay ba ng siyam na manok para ipahiya ang anak ko sa buong pamilya? Mag-asawa sila. Kung ano ang kay Mae, kay Paolo rin.”
Napahawak ako sa phone.
Bago ako makasagot, si Mama ang sumagot.
“Kung gamit po nila bilang mag-asawa, hindi ako makikialam. Pero pagkain iyon ng anak kong bagong panganak, at malinaw kong sinabi kung para kanino. Mas mahalaga sa akin ang pahintulot kaysa presyo.”
Walang insulto. Walang pagbabanta.
Pero iyon ang unang pagkakataong may nagsabi sa biyenan ko nang diretso na hindi awtomatikong karapatan ng anak niya ang lahat ng sa akin.
Makalipas ang ilang minuto, tumawag si Tita Lorna kay Paolo.
Hindi niya inilagay sa speaker, pero rinig ko ang boses niya.
“Umuwi ka rito. Pinapahiya tayo ng mga taong iyan.”
“Ma, ako ang may kasalanan,” sagot ni Paolo.
Sandaling natahimik ang kabilang linya.
“Anong ibig mong sabihin?”
“Ako ang humingi ng pera kay Tita Nena. Ako rin ang nagsabi na para sa kanila yung mga padala.”
“Bakit mo aakuin lahat?”
“Dahil ako naman talaga.”
Hindi ko alam kung iyon ay tapang o dahil wala na siyang matatakbuhan.
Pero sa unang pagkakataon, hindi niya ako ginawang dahilan.
Maya-maya, pinatay niya ang tawag at humarap sa akin.
“Pupunta ako kina Mama. Kakausapin ko sila.”
“Hindi muna.”
“Mae—”
“Hindi ka aalis habang ako ang mag-isa kay Lia at nanginginig pa ako. Kung gusto mong ayusin ito, magsimula ka rito.”
Tahimik siyang tumango.
Pinakuha ko sa kanya ang mga gamot ko, tubig, at pagkain. Pinapalitan ko sa kanya ang diaper ni Lia. Hindi iyon parusa; iyon ang responsibilidad niyang matagal niyang tinatakasan tuwing tumatawag ang pamilya niya.
Kinagabihan, habang natutulog ang bata sa dibdib ko, nag-message ulit si Mama.
May picture siya ng huling pahina ng kuwaderno.
Isang entry ang bilog ng pulang ballpen:
“₱18,000 — sabi ni Paolo, para sa ospital ni Mae.”
Sa ilalim, may sulat-kamay ni Mama na hindi ko pa nakita noon.
“Hindi na ito simpleng padala. Kausapin muna si Mae bago magbigay ulit.”
Tinanong ko kung kailan niya isinulat iyon.
“Ngayong gabi,” sagot niya.
“Bakit?”
“Dahil anak, ayokong ako ang laging sumasalo. Kailangan mong malaman kung saan nagsisimula at nagtatapos ang hangganan mo.”
Doon ko naunawaan ang totoong ginawa ni Mama.
Hindi niya pinahiya ang buong pamilya para ipaghiganti ako.
Pinutol niya ang sistemang matagal nang pinapakinabangan ni Paolo—ang sistemang ako mismo ay hindi ko alam na umiiral.
At kinabukasan, nang dumating sina Papa Noel at Jen dala ang limang hindi pa nalulutong manok, hindi sila ang pinakakinabahan ako.
Kasama nila si Tita Lorna.
May dala siyang sobre.
At unang beses ko siyang nakitang hindi nakatingin sa apo niya, kundi diretso sa akin.
Bahagi 4
Hindi agad nagsalita si Tita Lorna pagpasok nila.
Si Papa Noel ang naglapag ng insulated bag sa kusina. Limang manok ang nasa loob—tatlo mula sa bahay nila, dalawa mula kay Jen. Yung kay Tita Cora, naluto na raw at pinakain na sa mga bisita niya.
“Mae,” sabi ni Jen, “sorry talaga. Akala ko si Tita Nena mismo ang nagpadala. Kung alam kong para sa iyo, hindi ko tatanggapin.”
“Alam ko,” sagot ko.
Hindi ko kailangang ipilit na lahat sila ay masama. Iyon din ang gusto ni Mama: malaman kung sino ang nagsinungaling at kung sino ang nadamay lang.
Si Tita Lorna naman ay naupo sa dulo ng sofa. Hawak niya ang puting sobre na parang mabigat.
“Eighteen thousand,” sabi niya. “Ito yung pera.”
Napatingin ako kay Paolo.
“Ano?”
“Yung pinahiram ng mama mo noong Pebrero,” sagot ni Tita Lorna. “Nalaman ko lang kagabi kung ano ang sinabi ni Paolo para makuha iyon. Akala ko nanghiram siya sa kaibigan niya.”
Napakunot ang noo ko.
“Sinabi niya sa akin na alam ninyong humingi siya ng tulong.”
Napatingin si Tita Lorna kay Paolo.
“Ano bang sinabi mo sa asawa mo?”
Hindi sumagot si Paolo.
Si Papa Noel ang napabuntong-hininga.
“Lorna, huwag na nating paikutin.”
Doon nagsimulang lumabas ang isa pang bahagi ng katotohanan.
Noong Enero, nawalan ng overtime si Papa Noel sa warehouse kung saan siya nagtatrabaho. Sabay naman ang review fee at pamasahe ni Jen para sa exam. Si Tita Lorna raw ang nagsabing baka puwedeng “dumiskarte” muna si Paolo dahil siya ang may regular na trabaho.
Hindi raw niya inutusan si Paolo na magsinungaling kay Mama.
Pero alam niyang may pera itong nakuha “sa side ni Mae,” at hindi niya tinanong kung bakit.
“Dapat tinanong ko,” sabi niya, mahina ang boses. “Dapat hindi ko tinanggap na hindi ko alam kung saan galing.”
Iyon ang unang pag-amin niya na narinig ko.
Hindi pa iyon apology, pero hindi na rin depensa.
“Yung manok?” tanong ko.
Napahigpit ang hawak niya sa sobre.
“Ako ang nagsabi kay Paolo na ang dami naman. Sabi ko baka puwedeng makahingi kami. Pero hindi ko sinabi na ubusin niya.”
“Ma,” singit ni Paolo, “ako ang nagdesisyon kung ilan.”
“Pero ako ang nag-pressure sa iyo.”
Hindi ko inaasahang sasabihin iyon ni Tita Lorna.
Tumingin siya sa akin.
“Mae, naiinggit ako.”
Tahimik ang sala.
“Naiinggit ako kapag may padala ang mama mo. Hindi dahil gusto kong kunin lahat. Naiinggit ako dahil siya, kahit malayo, may naibibigay. Ako, wala masyado. Parang bawat kahon na dumarating, pinapaalala sa akin na mas handa ang pamilya ninyo kaysa sa amin.”
Hindi ko alam kung ano ang isasagot.
Hindi ko gusto ang ginawa niya, pero sa unang pagkakataon, may laman ang dahilan niya. Hindi lang kasakiman. May hiya, inggit, at pride na pinataba ng katahimikan naming lahat.
“Pero hindi ko naman kayo kinukumpara,” sabi ko.
“Alam ko na ngayon,” sagot niya. “Pero ginawa ko sa isip ko.”
Si Mama, na naka-video call mula Nueva Ecija dahil ayaw kong bumiyahe siya agad, tahimik lang na nakikinig.
Pagkatapos ay nagsalita siya.
“Lorna, hindi ko ipinapadala ang mga iyon para ipakitang mas kaya namin. Pinapadala ko kasi anak ko siya. Kung ikaw may maibibigay kay Paolo, ibibigay mo rin.”
Tumango si Tita Lorna.
“Pero hindi ibig sabihin na puwede kong kunin ang para sa kanya.”
“Yun lang.”
Walang sermon si Mama pagkatapos noon.
Mas tumama yata iyon kaysa kung sinigawan niya silang lahat.
Inabot ni Tita Lorna sa akin ang sobre.
“Kunín mo.”
Hindi ko agad tinanggap.
“Kung ito ang mismong labing-walong libo, saan ninyo kinuha ngayon?”
“May savings kami ni Noel. Kulang pa sana para sa emergency, pero babayaran namin.”
Umiling si Mama sa screen.
“Hindi kayo ang may utang sa akin. Si Paolo ang humingi at nagsinungaling. Siya ang magbayad.”
Napatingin kaming lahat kay Paolo.
Namumula na ang mata niya, pero hindi siya umiiyak. Para siyang taong matagal nang may binubuhat at ngayon lang napilitang ilapag.
“Ako ang magbabayad,” sabi niya.
“Tama,” sagot ni Mama. “Pero hindi mula sa pera nilang mag-asawa. Mula sa personal mong budget. Unti-unti kung kailangan.”
Hindi ko inakalang makakaramdam ako ng ginhawa sa simpleng linyang iyon.
Dahil iyon mismo ang kinatatakutan ko: na ang perang ninakaw niya sa pamamagitan ng kasinungalingan ay babayaran din gamit ang perang dapat sana para sa anak namin.
Nagkasundo kami roon.
May maliit na sideline si Paolo sa pag-aayos ng product listings para sa online sellers tuwing weekend. Mula roon niya babayaran si Mama buwan-buwan hanggang makumpleto ang labing-walong libo. Walang kukunin sa grocery, renta, gatas, gamot, o ipon ni Lia.
Hindi rin ibinalik ni Mama kay Tita Lorna ang sobre dahil hindi na niya ito tinanggap mula sa kanya.
“Gamitin ninyo sa emergency ninyo,” sabi niya. “Pero pagkatapos nito, wala nang hihingi sa akin gamit ang pangalan ni Mae. Kung kailangan ninyo ng tulong, sabihin ninyo nang direkta. Mas madaling tumanggi sa tapat kaysa pumayag sa kasinungalingan.”
Napayuko si Tita Lorna.
“Pasensya na.”
Hindi ako agad sumagot.
May mga sorry na nakapagpapagaan, pero hindi awtomatikong nagbabalik ng tiwala.
“Salamat po sa paghingi ng tawad,” sabi ko. “Pero kailangan ko muna ng distansya.”
Tumango siya.
Sa unang linggo pagkatapos noon, hindi muna sila bumisita.
Hindi ko sila binlock. Hindi ko rin ipinagbawal kay Paolo na kausapin ang pamilya niya. Ang binago ko ay ang access nila sa akin at sa mga desisyong para kay Lia.
Kapag may gustong bumisita, kailangan munang magtanong.
Kapag may gustong kunin o hiramin sa bahay, kailangan ng pahintulot ko at ni Paolo.
Kapag may padala si Mama, direkta na sa akin ang message at ako ang pumipirma sa delivery. Hindi na dadaan sa asawa ko ang anumang request.
At higit sa lahat, binuksan namin ni Paolo ang lahat ng household expenses.
Doon ko nalaman na wala naman siyang iba pang malaking utang o lihim na account. May dalawang maliit na cash advance siya sa trabaho noong nakaraang taon, pero parehong bayad na. Hindi siya pala-sugal. Wala rin siyang ibang babae.
Ang problema niya ay mas ordinaryo at, sa paraan nito, mas nakakatakot.
Hindi siya marunong magsabi ng “hindi” sa pamilya niya.
Kapag nahihiya siya, nagsisinungaling siya.
Kapag may conflict, naghahanap siya ng paraan para walang magalit sa kanya—kahit ako ang mapahamak.
“Akala ko pagiging mabuting anak yung hindi ko sila pinapabayaan,” sabi niya isang gabi habang pinapadighay si Lia.
“Hindi mali tumulong,” sagot ko. “Mali yung ginagamit mo ako para gawin iyon.”
“Alam ko.”
“Hindi. Ngayon mo pa lang inaaral.”
Hindi niya ako pinilit na patawarin siya.
Iyon ang una niyang tamang ginawa.
Sa mga sumunod na linggo, siya ang gumising para magpalit ng diaper bago ko pasusuhin si Lia. Siya ang nagluto o umorder kapag masakit ang katawan ko. Kapag tumatawag si Tita Lorna at may hinihinging pabor habang may ginagawa siya para sa amin, natutunan niyang sabihin:
“Ma, mamaya na. Kay Mae at Lia muna ako.”
Hindi iyon dramatic. Walang sumabog na pamilya. Walang naglayas sa kanya.
Pero sa bawat ganoong maliit na sagot, may unti-unting nababago.
Si Tita Lorna din ay hindi biglang naging ideal na biyenan.
Minsan, pagkatapos ng dalawang linggo, nag-message siya na baka puwedeng dumalaw nang walang abiso dahil “sandali lang naman.” Hindi ako sumagot agad. Si Paolo ang tumawag sa kanya.
“Ma, napag-usapan na natin. Magtanong muna.”
Narinig kong nagreklamo siya sa kabilang linya.
Dati, malamang susuko si Paolo.
Ngayon, hindi.
“Hindi ito laban sa inyo. Rule namin ito sa bahay.”
Doon ko unang naramdamang baka may pag-asa pa kaming ayusin ang marriage namin.
Hindi dahil bumalik ang mga manok.
Kundi dahil sa unang pagkakataon, pinrotektahan niya ang hangganan namin kahit walang nanonood.
Yung limang manok na ibinalik nina Papa Noel at Jen ay hindi ko na itinago lahat.
Dalawa ang niluto namin sa loob ng sumunod na linggo. Yung tatlo, pinadala ko kay Mama pabalik sa Nueva Ecija dahil masyado nang siksik ang freezer at ayokong masayang.
Natawa siya nang malaman iyon.
“Pinabalik mo pa sa akin?”
“Ma, ikaw naman ang kumain. Hindi ako mauubusan.”
“Sigurado ka?”
“Oo. Ako ang nagdesisyon.”
Napahinto siya sa kabilang linya.
Pagkatapos ay tumawa.
“Yan ang gusto kong marinig.”
Hindi pala tungkol sa manok ang lahat.
Tungkol iyon sa karapatang pumili kung ano ang ibibigay, ano ang ititira, at kailan sasabihing sapat na.
Pagkaraan ng isang buwan, nakapagbayad si Paolo ng unang tatlong libo kay Mama mula sa sideline niya. Nag-send siya ng screenshot sa aming tatlo—sa akin, kay Mama, at kay Papa Noel.
Walang mahabang paliwanag.
“First payment. Five months pa.”
Sumagot si Mama ng thumbs-up.
Si Papa Noel naman ay nag-message:
“Tapusin mo. At huwag ka nang manghiram gamit pangalan ng asawa mo.”
Mula noon, si Papa Noel ang naging pinakamalinaw na kakampi sa bagong rule namin. Hindi siya mahilig sa drama, pero kapag nagsisimulang magsabi si Tita Lorna ng “pamilya naman tayo,” siya ang sumasagot:
“Pamilya, oo. Pero hindi ibig sabihin walang paalam.”
Si Jen ay pumasa sa licensure exam makalipas ang ilang buwan.
Noong araw na lumabas ang resulta, tumawag siya sa akin bago pa siya nag-post sa Facebook.
“Ate Mae, alam kong hindi ko kasalanan kung saan galing yung pera noon, pero gusto kong malaman mo na hindi ko kakalimutan.”
“Hindi mo kailangang bayaran sa akin.”
“Hindi pera. Yung lesson.”
Natawa ako.
“Anong lesson?”
“Na kapag may ibinibigay sa akin si Kuya, tatanungin ko na kung saan niya ninakaw.”
Napatawa rin ako nang malakas sa unang pagkakataon mula nang manganak.
“Grabe ka.”
“Joke lang. Pero seryoso, magtatanong na ako.”
Naging mas maayos ang relasyon namin ni Jen pagkatapos noon. Hindi dahil pinilit naming maging close, kundi dahil pareho naming naintindihan na nalagay kami sa magkabilang dulo ng kasinungalingan ng iisang tao.
Sa ikatlong buwan ni Lia, pumunta si Mama sa Antipolo.
Hindi siya nagdala ng sampung manok.
Dalawa lang.
Pagpasok niya, inilapag niya ang cooler sa kusina at sinabi kay Paolo:
“O, may dala ako.”
Napatingin si Paolo sa akin bago niya hinawakan ang cooler.
“Mae, saan natin ilalagay?”
Simpleng tanong.
Pero napangiti ako.
“Yung isa sa freezer. Yung isa, lutuin natin bukas. Darating sina Papa Noel at Tita Lorna.”
Tumaas ang kilay ni Mama.
“Sure ka?”
“Oo. Inimbita ko sila.”
Nang dumating ang mga biyenan ko kinabukasan, may dala silang prutas at isang maliit na pack ng lampin. Walang nagbukas ng freezer. Walang nagtanong kung may sobrang manok.
Umupo kami sa mesa habang naghahain si Paolo ng tinola.
Bago kumuha si Tita Lorna, tumingin siya sa akin.
“Mae, okay lang ba kumuha ako ng hita?”
Napatawa si Mama.
“Lorna, ulam na ‘yan. Kumain ka.”
Natawa rin kaming lahat, pati ako.
Hindi nabura ng isang tanghalian ang nangyari.
Hindi rin naging perpekto ang pamilya namin.
May mga pagkakataong bumabalik ang inis ko kapag nakikita kong may message si Tita Lorna kay Paolo. May mga pagkakataong napapansin kong gusto na naman niyang sabihin ang pinakamadaling kasinungalingan para matapos ang usapan.
Pero ngayon, nahuhuli niya ang sarili niya.
At kapag hindi niya kaya, ako mismo ang nagsasabi:
“Sabihin mo ang totoo kahit may magalit.”
Iyon ang pinili naming gawing bagong rule sa bahay.
Hindi “asawa muna bago pamilya.”
Hindi rin “pamilya muna bago asawa.”
Kundi: walang pagmamahal na kailangang itayo sa pagkuha ng hindi iyo at pagsisinungaling para mapanatili ang pakikisama.
Natapos ni Paolo ang labing-walong libong utang sa loob ng anim na buwan.
Sa huling bayad, hindi na nag-send si Mama ng thumbs-up.
Tumawag siya.
“Okay na. Tapos na.”
“Salamat po sa pasensya,” sabi ni Paolo.
“Hindi ko kailangan ng pasensya. Kailangan kong makita kung natuto ka.”
“Opo.”
“Natuto ka ba?”
Tumingin siya sa akin.
“Opo. Mahal ang manok.”
Napailing ako.
Tumawa si Mama.
“Hindi manok ang mahal. Tiwala.”
Iyon lang ang pagkakataong pinayagan kong maging dramatic si Mama.
Dahil totoo naman.
Sampung manok ang ipinadala niya.
Isa ang kinain ko agad.
Siyam ang kinuha nang walang pahintulot.
Pero ang pinakamahalagang naibalik sa akin ay hindi yung limang manok na umuwi sa freezer.
Iyon ay ang karapatan kong hindi matahimik dahil lang ayaw kong may mapahiya.
At mula nang matutunan naming lahat iyon, hindi na kailangang may mawalan muna bago kami matutong magtanong.
