Sa Dulo Ng Ulan, May Araw Pa Rin
Bahagi 3: Sa Dulo Ng Ulan, May Araw Pa Rin
Lumipat ako sa isang maliit na bayan malapit sa dagat.
Hindi ito sikat, hindi rin marangya. Sa umaga, maririnig ang huni ng mga ibon at kaluskos ng dahon ng niyog. Sa hapon, nangangamoy asin ang hangin. Sa gabi, tahimik ang paligid maliban sa alon at paminsan-minsang tawanan ng mga kapitbahay.
Doon ako nagsimulang huminga muli.
Sa unang buwan, halos wala akong ginawa kundi matulog, kumain, maglakad sa dalampasigan, at umiyak kapag biglang sumasakit ang dibdib ko.
May mga gabing nagigising ako na parang hinahanap ng kamay ko ang tiyan kong dati’y may buhay. Kapag naaalala kong wala na siya, tahimik akong bumabangon, nagtitimpla ng mainit na gatas, at nauupo sa balkonahe hanggang sumikat ang araw.
Hindi mabilis ang paggaling.
May mga araw na akala ko okay na ako, tapos bigla na lang akong mawawasak dahil sa iyak ng bata sa palengke, o sa makita kong may ina na hawak ang kamay ng anak niya.
Pero unti-unti, natutunan kong hindi pala kailangang kalimutan ang sakit para mabuhay.
Minsan, kailangan lang tanggapin na may bahagi ng puso mong magiging tahimik na libingan ng isang pangarap.
At kahit ganoon, may natitirang puwang para sa liwanag.
Si Rafael ay hindi na nangulit.
Tulad ng hiningi ko, hindi niya ako hinabol. Hindi siya nagpakita sa bahay ko. Hindi siya tumawag nang paulit-ulit.
Pero minsan sa isang linggo, may dumarating na sulat.
Hindi mahahabang paliwanag.
Hindi rin pagsusumamo.
Sa unang sulat, isang pangungusap lang ang laman:
Ngayong araw, tinanggal ko si Bianca sa lahat ng proyekto at koneksyon sa kompanya. Hindi ito para ipakita sa’yo. Ito ay dahil matagal ko na dapat ginawa.
Sa ikalawang linggo:
Nagsimula akong magpatingin sa therapist. Akala ko dati, sapat na ang hindi ako nananakit. Ngayon ko lang naiintindihan na ang pananahimik at pagpapabaya ay ibang anyo rin ng pananakit.
Sa ikatlong linggo:
Dinalaw ko ang lugar kung saan ka nadulas. Humingi ako ng kopya ng CCTV. Pinanood ko ang sarili kong umalis habang naiwan ka sa ulan. Hindi ko alam kung paano ko nagawang maging ganoon kalupit. Pero hindi na ako tatakas sa katotohanang iyon.
Hindi ako sumagot sa kahit isa.
Inilalagay ko lang ang mga sulat sa isang kahon sa ilalim ng mesa.
Hindi ko binubuksan agad ang iba. Minsan, isang linggo bago ko basahin. Minsan, binabasa ko sa gabi kapag tahimik ang buong bahay.
Sa bawat sulat, hindi niya ako hinihinging bumalik.
At marahil iyon ang unang bagay na tama niyang ginawa.
Makalipas ang tatlong buwan, nakatanggap ako ng balita tungkol kay Bianca.
Si Mika ang tumawag.
“Lia, nakita ko sa balita. May kaso siya.”
“Anong kaso?”
“Forgery. Slander. At may kinalaman din sa corporate fraud. Mukhang matagal na pala siyang gumagawa ng pekeng documents para makapasok sa mga proyekto.”
Hindi ako nagsalita agad.
“Rafael filed the complaint,” dagdag ni Mika. “Hindi siya umatras kahit nakiusap ang pamilya ni Bianca.”
Pagkababa ko ng tawag, naupo ako sa balkonahe at tumingin sa dagat.
Dati, ang akala ko, kapag naparusahan si Bianca, gagaan ang dibdib ko.
Pero hindi pala ganoon.
Wala akong saya.
Wala rin akong awa.
Ang naramdaman ko lang ay katahimikan.
Siguro iyon ang totoong simula ng paglaya—kapag ang taong minsang sumira sa’yo ay wala nang kapangyarihang pag-alabin ang galit mo.
Dumaan ang kalahating taon.
Nagbukas ako ng maliit na flower shop malapit sa kanto. Hindi kalakihan, pero sapat para abalahin ang mga kamay ko at bigyan ng kulay ang mga araw ko.
Tuwing umaga, inaayos ko ang mga bulaklak sa harap ng tindahan. May sampaguita, gumamela, orchids, at kung anu-anong bulaklak na mabango kapag bagong dilig. Natutunan kong ngumiti sa mga customer. Natutunan kong makipagbiruan sa mga batang bumibili ng tig-iisang pirasong bulaklak para sa kanilang guro.
Isang hapon, habang inaayos ko ang mga puting bulaklak, may pumasok na lalaking naka-sombrero at simpleng polo.
Hindi ko siya agad nakilala.
Pero nang itaas niya ang tingin, tumigil ang kamay ko.
Si Rafael.
Mas payat siya kaysa dati. Wala na ang dating yabang sa tindig niya. Ang suot niya ay simple lang, walang mamahaling relo, walang malamig na ekspresyon. Sa kanyang mga mata, may pagod, may takot, at may pag-iingat.
“Hindi ako pumunta para guluhin ka,” agad niyang sabi. “May binili lang akong bulaklak.”
Tumingin ako sa kanya. “Para kanino?”
“Para sa anak natin.”
Nanigas ang mga daliri ko.
Dahan-dahan niyang inilapag ang isang maliit na kahon sa counter. Sa loob noon ay isang pares ng maliliit na puting sapatos ng sanggol.
“Binili ko ito noong nalaman kong buntis ka,” sabi niya. “Pero hindi ko naibigay. Hindi ko alam kung may karapatan pa akong itago ito.”
Tumitig ako sa sapatos.
Sa loob ng maraming buwan, iniiwasan kong isipin kung magiging lalaki ba o babae ang anak namin. Kung kanino niya mamamana ang mata. Kung paano siya tatawa. Kung tatawagin ba niya akong Mama sa malambing na boses.
Akala ko, ubos na ang luha ko.
Pero nang makita ko ang sapatos, muling nanakit ang dibdib ko.
“Bakit ngayon mo dinala?” tanong ko.
“Dahil kahapon ang araw na dapat sana… ipinanganak siya.”
Napapikit ako.
Hindi ko alam na naalala niya.
“Pumunta ako sa simbahan kaninang umaga,” patuloy niya. “Hindi ako humingi na ibalik ka sa akin. Humingi lang ako ng tawad sa kanya. Sa anak natin. Sa batang hindi ko man lang naipaglaban.”
Tahimik kaming pareho.
Sa labas, may batang tumatakbo habang hawak ang sorbetes. May matandang babae na tumatawad sa presyo ng bulaklak. Normal ang mundo. Patuloy itong umiikot kahit may dalawang taong nakatayo sa loob ng tindahan, kaharap ang multo ng isang buhay na hindi natuloy.
“Rafael,” sabi ko, “hindi ko alam kung kaya kitang patawarin nang buo.”
Tumango siya agad. “Alam ko.”
“Hindi ko rin alam kung kaya ko pang bumalik sa dati.”
“Hindi ko hinihinging bumalik tayo sa dati.” Huminga siya nang malalim. “Kasi mali rin ang dati. Kung may pagkakataon man, gusto kong magsimula sa bago. Kahit mabagal. Kahit hindi bilang asawa mo sa una. Kahit bilang taong natutong rumespeto sa hangganan mo.”
Tiningnan ko siya nang matagal.
Sa unang pagkakataon, hindi ko nakita ang lalaking pinilit kong mahalin sa kabila ng sakit. Nakita ko ang isang taong nasira rin ng sarili niyang pagkakamali, at sinusubukang buuin ang sarili hindi para magmukhang kawawa, kundi para maging mas mabuting tao.
Hindi ibig sabihin noon ay tapos na ang sakit.
Pero marahil, may mga sugat na hindi kailangang manatiling bukas habambuhay.
Kinuha ko ang mga puting bulaklak at inayos sa isang maliit na bouquet.
“Sumama ka,” sabi ko.
Nagulat siya. “Saan?”
“Sa dagat.”
Naglakad kami nang magkatabi, may pagitan pa rin. Dati, ayaw ko ng ganoong pagitan. Ngayon, iyon ang nagpapanatag sa akin.
Pagdating sa dalampasigan, lumuhod ako sa buhangin. Inilapag ko ang puting bulaklak at ang maliit na sapatos sa tabi ng alon.
Tahimik na tumayo si Rafael sa likod ko.
“Hindi ko siya nakilala,” bulong ko. “Pero minahal ko siya.”
Lumuhod si Rafael sa tabi ko, luha ang tahimik na umaagos sa mukha niya.
“Ako rin,” sabi niya. “Minahal ko siya. Huli na, mali, kulang… pero minahal ko siya.”
Sa unang pagkakataon, hindi ako lumayo nang umiyak siya.
Hindi ko siya niyakap.
Pero hindi rin ako umatras.
Hinayaan ko lang kaming dalawa na umiyak para sa anak naming hindi na namin mahahawakan kailanman.
Matapos ang araw na iyon, hindi kami agad nagkabalikan.
Maraming buwan pa ang lumipas.
Dumaan kami sa tahimik na pagkakaibigan. Sa maingat na pag-uusap. Sa mga hapunang walang pilitan. Sa mga araw na umaalis siya kapag sinabi kong kailangan ko ng espasyo. Sa mga sandaling natutunan niyang makinig nang hindi ipinagtatanggol ang sarili.
Nagpatuloy siya sa therapy.
Ako rin.
Hindi naging madali.
May mga pagkakataong bigla akong nagagalit kahit wala siyang ginagawa. May mga gabing sinasabi kong hindi ko kaya, at tahimik lang siyang tumatango. Hindi niya ako sinisisi. Hindi niya ako minamadali. Hindi niya ginagamit ang pagsisisi niya para itali ako.
At marahil, doon nagsimulang muling tumubo ang tiwala.
Hindi tulad ng dati na biglang apoy.
Ngayon, parang halaman.
Mabagal.
Marupok.
Pero buhay.
Isang taon matapos akong lumipat sa bayang iyon, dumating ang unang araw ng tag-init.
Maaga akong nagbukas ng tindahan. Pagdating ko, may nakasabit na maliit na papel sa pinto.
May iniwan akong almusal sa tabi. Huwag kalimutang kumain. — Rafael
Napangiti ako nang hindi ko namamalayan.
Sa mesa, may mainit na pandesal, kape, at isang maliit na paso ng halaman na may puting bulaklak.
Sa ilalim nito, may isa pang sulat.
Hindi ko alam kung may karapatan pa akong pangarapin ang buhay kasama ka. Pero kung isang araw papayag ka, gusto kong mahalin ka sa paraang dapat noon pa. Hindi bilang kapalit ng nawala sa atin, kundi bilang panibagong simula.
Matagal kong tiningnan ang sulat.
Pagkatapos, kinuha ko ang telepono ko.
Sa unang pagkakataon matapos ang napakatagal na panahon, ako ang unang nagpadala ng mensahe.
Libre ka ba ngayong gabi?
Ilang segundo lang, sumagot siya agad.
Oo. Kahit anong oras.
Napangiti ako.
Hapunan tayo. Tayong dalawa lang.
Hindi ko nakita ang mukha niya nang mabasa iyon, pero sigurado akong matagal siyang natigilan.
Dahil makalipas ang halos isang minuto, saka lang dumating ang sagot niya.
Tayong dalawa lang. Pangako.
Nang gabing iyon, nagkita kami sa isang maliit na restoran sa tabi ng dagat.
Walang ibang babae.
Walang lihim.
Walang malamig na dahilan.
Umupo siya sa tapat ko, maingat na inilapag ang menu, at tumingin sa akin na tila ako ang pinakamahalagang taong nasa mundo niya.
Noon ko naisip na ang happy ending pala, hindi laging nangangahulugang bumalik sa dating pagmamahal.
Minsan, ito ay ang pagkakaroon ng lakas na umalis.
Pagkatapos, kung karapat-dapat na talaga ang taong naiwan, ang pagkakaroon ng tapang na buksan muli ang pinto.
Hindi para kalimutan ang ulan.
Kundi para tanggapin na pagkatapos ng pinakamadilim na gabi, may araw pa ring sisikat.
At sa pagkakataong ito, habang nakaupo kami sa ilalim ng malumanay na ilaw, narinig kong sinabi ni Rafael ang mga salitang noon ko pa hinihintay, ngunit ngayon lang naging totoo:
“Lia, simula ngayon, pipiliin kita. Araw-araw. Kahit kailan, hindi na kita iiwan sa ulan.”
Tiningnan ko siya.
Hindi ko agad sinabi na mahal ko pa rin siya.
Hindi pa.
Pero inabot ko ang kamay niya sa ibabaw ng mesa.
At sa paraan ng paghawak niya sa akin—banayad, maingat, puno ng pangakong hindi minamadali—alam kong sa pagkakataong ito, hindi na ako nag-iisa.
Sa labas, humupa na ang ulan.
At sa malayo, sa ibabaw ng dagat, unti-unting lumitaw ang unang liwanag ng umaga.