PINILI NG ASAWA KONG ILIGTAS ANG KAPATID NIYANG AMPON—HABANG AKO’Y INILIBING NANG BUHAY SA ILALIM NG DAM
PINILI NG ASAWA KONG ILIGTAS ANG KAPATID NIYANG AMPON—HABANG AKO’Y INILIBING NANG BUHAY SA ILALIM NG DAM
Bahagi 1
Sa mundo ng pinakamayayamang pamilya sa kabisera, walang nangangahas na kalabanin si Andres Monteverde.
Pagmamay-ari ng kanilang angkan ang mga pantalan, bangko, at daan-daang barkong bumibiyahe sa buong kapuluan.
At sa tabi ni Andres ay palaging naroon si Sofia—ang kapatid niyang ampon na itinuturing niyang pinakamamahal na prinsesa.
Isang sikat na streamer si Sofia.
Mahilig siyang pumasok sa mga ipinagbabawal na lugar at gumawa ng mapanganib na “survival challenge” para sa milyon-milyon niyang tagasubaybay.
Nagsunog siya ng bodega para sa isang video.
Si Andres ang nagbayad ng danyos.
Nagmotorsiklo siya sa gitna ng isang mataong palengke.
Ginamit ni Andres ang pera at koneksiyon niya upang patahimikin ang iskandalo.
Sa loob ng walong taon, si Sofia ang gumagawa ng gulo.
At si Andres ang laging naglilinis ng kalat.
Hanggang sa araw na binuksan niya ang spillway ng dam sa isla kung saan ako ipinanganak.
Sinabi ni Sofia na isa lamang iyong “maliit na eksperimento” upang subukan ang flood-warning system.
Hindi raw niya alam na nasa ilalim ako ng dam, sinusuri ang lumang lagusan.
O baka naman…
Alam na alam niya.
Sa loob lamang ng ilang segundo, rumagasa ang tubig papasok sa lagusan.
Dahil sa lakas ng agos, sumara nang husto ang bakal na pinto. Namatay ang mga ilaw. Nakulong ako sa ilalim ng lupa habang unti-unting umaakyat ang malamig na tubig mula sa aking bukung-bukong hanggang sa aking dibdib.
Nang matagpuan ako ng rescue team, kulay-ube na ang aking mga labi.
Halos hindi na rin tumitibok ang puso ko.
Nailabas nila ako habang papalapit ang isang napakalakas na bagyo.
Ngunit nang magising ako sa maliit na klinika, ito ang unang sinabi sa akin ni Andres:
“Huwag mo nang palakihin ang nangyari.”
Naglapag siya ng dokumento sa harapan ko.
“Gusto lang gumawa ni Sofia ng bagong content. Hindi niya alam na naroon ka sa lagusan.”
Tiningnan ko ang kamay niyang may hawak na bolpen.
“Binura niya ang pangalan ko sa listahan ng mga inspektor.”
Bahagyang natigilan si Andres.
Ngunit isang segundo lamang iyon.
“Baka nagkamali ang empleyado.”
“Pati ang mga security camera, pinatay.”
“Nagkataon lang.”
“Hindi rin tumunog ang alarma sa baryo.”
Lantad na sa kanyang mga mata ang pagkainis.
“Mara, buhay ka pa.”
“Huwag mo akong piliting mamili sa pagitan ninyo ni Sofia.”
Napatawa ako.
Matagal na siyang nakapili.
Biglang pumasok ang kanyang assistant.
“Sir Andres, na-trap si Miss Sofia sa isang yate! Masyadong malakas ang alon. Hindi makalapit ang helicopter!”
Agad na tumayo si Andres.
Nagmamadali niyang pinirmahan ang dokumentong nagsasabing hindi namin pananagutin si Sofia. Pagkatapos ay ibinagsak niya ang bolpen sa mesa.
“Kailangan kong iligtas ang kapatid ko.”
Hinawakan ko ang kanyang pulsuhan.
“Paano ang mga tao sa baryo?”
Sa labas ng bintana, halos matakpan na ng ulan ang buong mundo.
Kapag patuloy na tumaas ang tubig sa reservoir, tuluyang bibigay ang dam.
Mahigit tatlong libong tao sa paanan ng bundok ang hindi pa naililikas.
Isa-isa niyang inalis ang mga daliri ko sa kanyang kamay.
“Ang mga engineer na ang bahala roon.”
“Mag-isa si Sofia.”
Tumalikod siya at umalis.
Hindi man lang niya napansin na may isa pang papel na nakasingit sa dokumentong pinirmahan niya.
Isa iyong utos upang gibain ang buong pamayanan sa ibaba ng dam, sa ngalan ng “paglilimita sa pananagutan” ng kanilang kompanya.
Ibig sabihin, kapag bumigay ang dam, ituturing ng kompanya ang mga makaliligtas bilang mga ilegal na naninirahan sa lupang pag-aari ng Monteverde Group.
Tiningnan ko ang pirma ng aking asawa.
Ang pusong ilang taon nang sugatan ay biglang natahimik.
Tinawagan ko ang pari sa baryo.
“Patunugin ninyo ang kampana ng simbahan.”
“Sabihin ninyo sa lahat na pumunta sa paaralan sa ibabaw ng burol.”
Sandaling natahimik ang pari.
“Paano ka, Mara?”
Tiningnan ko ang plano ng dam.
Upang mapigilan ang sakuna, kailangang may bumaba sa auxiliary control room at mano-manong isara ang spillway.
Ngunit may malalaking bitak na ang lagusang iyon.
Kapag pumasok ako roon, maaaring hindi na ako makalabas.
“Pipigilan ko ang tubig.”
Hinubad ko ang singsing sa kasal at ipinatong iyon sa dokumentong pinirmahan ni Andres.
Pagkatapos ay lumabas ako sa gitna ng bagyo.
Pagdating ko sa dam, umaapaw na ang tubig sa kalsada.
Sunod-sunod na umalingawngaw ang kampana ng simbahan sa gitna ng malakas na hangin.
Ang matatanda, mga bata, at pamilyang nakatira sa tabing-ilog ay nagsiksikan sa mga jeepney at trak patungo sa paaralan sa burol.
Kakabukas ko pa lamang ng pinto ng control room nang tumunog ang aking telepono.
Si Sofia iyon.
Lumabas sa screen ang kanyang mukhang tuyo at maayos.
Wala siya sa isang yate.
Nasa marangyang silid siya ni Andres sa pribadong pantalan.
“Ate Mara, napakatanga mo talaga.”
Ngumiti si Sofia.
“Kapag sinabi kong nasa panganib ako, iiwan ni Kuya Andres ang lahat para puntahan ako.”
“Niloko mo siya?”
“Hindi lang iyon.”
Itinaas niya ang isang tablet.
Nasa screen ang control system ng dam.
“Kailangan ng kompanya ang lupa sa ilalim ng bundok para sa bagong pantalan. Pero ayaw umalis ng mga tagaroon.”
Matamis ang kanyang boses, ngunit nakapanghihilakbot ang bawat salita.
“Kapag inanod ng baha ang lahat, mawawala na rin ang problema.”
Mahigpit kong hinawakan ang telepono.
“Mahigit tatlong libong buhay ang pinag-uusapan natin.”
Tumawa si Sofia.
“Huwag kang mag-alala.”
“May inihanda na akong salarin.”
Biglang naging pula ang lahat ng warning lights sa control room.
Sa pangunahing monitor, lumitaw ang pangalan ng account na nagbukas sa system:
MARA MONTEVERDE.
Ginagamit niya ang pagkakakilanlan ko upang buksan ang lahat ng spillway.
Biglang bumukas ang pinto sa aking likuran.
Pumasok si Andres kasama ang mga pulis.
Mahigpit na nakakapit si Sofia sa kanyang braso habang umiiyak.
“Kuya, nalaman ni Ate Mara ang plano tungkol sa pagbili ng lupa kaya nagwala siya.”
“Gusto niyang sirain ang dam at ako ang sisihin!”
Tiningnan ni Andres ang pangalang nasa monitor.
Pagkatapos ay tumingin siya sa akin.
Napakalamig ng kanyang mga mata.
“Dakpin ninyo siya.”
Agad na pinilipit ng dalawang pulis ang aking mga braso.
Nagpumiglas ako.
“Andres, siya ang nagbubukas ng mga spillway!”
Lumapit siya at hinablot ang access card na nakasabit sa leeg ko.
“Hanggang ngayon, gusto mo pa ring saktan si Sofia?”
Mula sa ilalim ng dam, isang nakakabinging pagsabog ang umalingawngaw.
Nagtago si Sofia sa likod ni Andres.
Ngunit nakita kong pinindot ng kanyang daliri ang screen ng telepono niya.
Ganap na bumukas ang huling spillway.
Sa surveillance monitor, isang napakalaking pader ng tubig ang rumaragasa patungo sa paaralan kung saan sumilong ang libo-libong tao.
Lumapit si Sofia sa aking tainga at bumulong:
“Kapag namatay silang lahat…”
“Sa tingin mo, sino ang paniniwalaan ni Kuya Andres—ikaw o ako?”
Hindi iyon narinig ni Andres.
Malamig lamang siyang nag-utos:
“Posasan ninyo siya.”
Nang magsara ang posas sa aking mga pulsuhan, biglang may lumitaw na maliit na pigura sa monitor.
Isang batang babae ang nakatayo sa gitna ng binabahang bakuran ng paaralan.
Anak ko iyon.
Ang batang limang taon nang pinaniniwalaan ni Andres na patay na.
Bahagi 2
“Lila!”
Halos mapunit ang lalamunan ko sa pagsigaw.
Nakatayo ang anak ko sa gitna ng bakuran, basang-basa at walang sapin sa paa. Sa likuran niya, nag-uunahan ang mga guro na ipasok ang huling grupo ng mga bata sa gusali.
Ngunit hindi gumagalaw si Lila.
Hawak niya ang pulang payong na ibinigay ko sa kanya bago ko siya ipinagtago limang taon na ang nakalipas.
Biglang lumingon si Andres sa akin.
“Ano ang sinabi mo?”
“Anak ko siya!”
Itinaas ko ang mga kamay kong nakaposas at itinuro ang monitor.
“Buhay ang anak natin, Andres! At kung hindi mo ako pakakawalan ngayon, mamamatay siya kasama ng buong baryo!”
Namuti ang mukha niya.
Limang taon na ang nakalipas, sinabi ng mga doktor na namatay ang aming sanggol sa sunog sa pribadong ospital ng mga Monteverde.
Ngunit bago ako mawalan ng malay noong gabing iyon, nakita kong inilabas ng nars ang anak ko sa likurang pinto.
Kalaunan, natuklasan kong may nag-utos na ideklarang patay si Lila.
Si Sofia.
Natatakot siyang kapag nagkaroon kami ng anak, hindi na siya magiging pinakamahalagang tao sa buhay ni Andres.
Iniligtas ng nars si Lila at ipinagkatiwala sa pari ng baryo. Itinago ko ang katotohanan dahil hindi ko pa kayang patunayan ang ginawa ni Sofia.
At dahil alam kong hindi ako paniniwalaan ni Andres.
Gaya ng hindi niya paniniwala sa akin ngayon.
“Sinungaling siya!” sigaw ni Sofia. “Kuya, patay na ang batang iyon!”
Napalingon si Andres sa kanya.
“Paano mo nalaman na babae ang anak namin?”
Napatigil si Sofia.
Hindi kailanman inanunsiyo ang kasarian ng aming anak. Maging sa death certificate, “Baby Monteverde” lamang ang nakasulat.
Nawala ang kulay sa mukha niya.
Sinamantala ko ang sandaling iyon.
“Sa ilalim ng emergency console may pulang switch. Kapag pinindot iyon, mapuputol ang remote access.”
Lumapit si Andres sa console.
Agad siyang hinarangan ni Sofia.
“Huwag! Kapag pinindot mo iyan, sasabog ang control system!”
“Umalis ka sa harapan ko.”
Sa unang pagkakataon, walang lambing sa boses ni Andres.
Pinindot niya ang switch.
Namatay ang tablet ni Sofia.
Kasabay niyon, awtomatikong nag-lock ang tatlo sa apat na spillway.
Ngunit nanatiling bukas ang huling gate.
“Nasira ang manual gear,” sabi ng engineer. “Kailangang isara mula sa lagusan.”
Umalingawngaw ang alarma.
Tatlong minuto na lamang bago umabot ang baha sa paaralan.
Inagaw ko ang susi ng posas mula sa pulis at tumakbo patungo sa pinto.
Hinawakan ako ni Andres.
“Ako ang pupunta.”
“Hindi mo alam ang mekanismo.”
“Sabihin mo sa akin.”
“Kapag nagkamali ka, pareho tayong mamamatay.”
Tumingin siya sa monitor kung saan nakatayo pa rin si Lila.
Pagkatapos ay lumuhod siya sa harapan ko.
Hindi bilang pinuno ng isang imperyo.
Hindi bilang lalaking palaging tama.
Kundi bilang isang amang ngayon lang nalaman na buhay ang anak niya.
“Kung ganoon, huwag kang magkamali.”
Magkasama kaming tumakbo papasok sa nagbibitak na lagusan.
Sa aming likuran, biglang dinukot ni Sofia ang baril ng isang pulis.
“Kapag hindi na ako ang pinakamahalaga sa iyo…”
Itinutok niya iyon kay Andres.
“Walang sinuman ang dapat mong mahalin!”
Pumutok ang baril.
At bumagsak si Andres sa aking harapan.
Bahagi 3
“Andres!”
Nasalo ko siya bago tumama ang ulo niya sa sahig.
Dumadaloy ang dugo mula sa kanyang balikat, ngunit gising pa siya.
Sa kabilang dulo ng control room, dalawang pulis ang sabay na sumugod kay Sofia. Mabilis siyang napabagsak, at gumulong ang baril palayo sa kanyang kamay.
Nawala ang maamong mukha niyang ipinakita sa lahat sa loob ng maraming taon.
Sumisigaw siya.
Nagmumura.
Nagbabanta na sisirain niya kaming lahat.
“Akin si Kuya Andres!”
“Bago pa dumating si Mara, akin na siya!”
Pinilit ni Andres na bumangon.
“Dalhin ninyo siya.”
“Kuya!” hagulgol ni Sofia. “Hindi mo ako kayang ipakulong! Ako ang kapatid mo!”
Tumingin si Andres sa kanya na para bang ngayon lamang niya nakita ang tunay nitong mukha.
“Ang kapatid ko ay ang batang iniligtas ng pamilya ko mula sa kalye.”
“Hindi ang babaeng nagtangkang pumatay ng libo-libong tao.”
Kinaladkad ng mga pulis si Sofia palabas.
Ngunit wala kaming oras upang panoorin siya.
Isang minuto at apatnapung segundo na lamang ang nasa monitor.
“Sige,” hingal ni Andres. “Pumunta na tayo.”
“May tama ka.”
“Sa balikat lang.”
Hinubad niya ang sinturon at itinali iyon sa sugat upang pigilan ang pagdurugo.
“Ang anak natin ay nasa labas, Mara.”
“Hindi ako mananatili rito habang nasa panganib siya.”
Pumasok kami sa lagusan.
Hanggang tuhod na agad ang tubig. Sa bawat hakbang, lalo itong lumalakas. Naglalaglagan ang maliliit na tipak ng kongkreto mula sa kisame.
Pagdating namin sa manual chamber, nakita kong baluktot ang bakal na gear.
Hindi ito kayang paikutin ng isang tao.
“Kailangan nating sabay,” sabi ko.
Hinawakan namin ang magkabilang dulo ng lever.
“Tatlo.”
Umungol ang metal.
“Dalawa.”
Lalong lumakas ang tubig.
“Isa!”
Sabay naming itinulak ang lever.
Hindi ito gumalaw.
Sa monitor sa dingding, tatlumpung segundo na lamang ang natitira.
Naalala ko ang mukha ni Lila.
Ang una niyang paglakad.
Ang una niyang tawag sa akin ng “Mama.”
Ang lahat ng kaarawang ipinagdiwang namin nang palihim habang iniisip ng sarili niyang ama na wala na siya.
Hindi maaaring doon magtapos ang lahat.
Sumigaw ako at ibinigay ang natitira kong lakas.
Sa tabi ko, dumugo muli ang sugat ni Andres. Ngunit hindi siya bumitaw.
Unti-unting gumalaw ang lever.
Dalawampung segundo.
Bumagsak ang bahagi ng kisame at tinamaan ang aking binti.
Napahiyaw ako.
“Mara!”
“Huwag kang bibitaw!”
Sampung segundo.
Umabot sa aming baywang ang tubig.
Limang segundo.
Tuluyan naming naitulak ang lever pababa.
Isang napakalakas na tunog ng bakal ang yumanig sa lagusan.
Sa monitor, nakita naming dahan-dahang nagsara ang huling spillway.
Huminto ang countdown sa isang segundo.
Ngunit hindi huminto ang tubig sa loob ng lagusan.
“Umalis na tayo!” sigaw ni Andres.
Sinubukan kong tumayo, ngunit naipit ang binti ko sa ilalim ng bumagsak na kongkreto.
“Mauna ka na,” sabi ko.
Hindi siya sumagot.
Lumuhod siya at sinubukang iangat ang mabigat na tipak.
“Andres, bumibigay na ang lagusan!”
“Limang taon akong nabuhay na iniisip na wala na ang anak ko.”
Namumula ang kanyang mga mata habang pinipilit niyang itulak ang kongkreto.
“Hindi ko hahayaang lumaki siyang wala naman ang kanyang ina.”
Nabiyak ang pader sa aming likuran.
Rumagasa ang mas malakas na tubig.
Sa huling pagkakataon, sabay naming itinulak ang tipak ng kongkreto. Nakawala ang binti ko.
Inakay niya ako patungo sa hagdan.
Ilang metro na lamang ang layo namin sa pinto nang tuluyang bumigay ang bahagi ng lagusan.
Tinulak ako ni Andres paitaas.
Naramdaman kong nawala ang kamay niya sa baywang ko.
“Andres!”
Lumubog siya sa rumaragasang tubig.
Hindi ako nag-isip.
Bumalik ako.
Sa ilalim ng putik at nagkalat na bakal, nakita ko ang kanyang kamay. Hinila ko siya habang patuloy na bumabagsak ang mga bato sa paligid namin.
May ibang mga kamay na biglang humawak sa akin.
Dumating ang rescue team.
Sabay nila kaming hinila palabas bago tuluyang gumuho ang lagusan.
Pagmulat ko, nasa gymnasium ako ng paaralan.
Nakahiga sa mga banig ang mga pamilyang nailigtas. May mga batang umiiyak, matatandang nagdarasal, at mga boluntaryong namimigay ng pagkain.
Ngunit buhay silang lahat.
Hindi umabot ang rumaragasang tubig sa pangunahing gusali.
“Mama!”
Tumakbo si Lila patungo sa akin.
Mahigpit ko siyang niyakap.
Sa loob ng limang taon, palihim lamang kaming nagkikita. Tinatawag niya akong Tita Mara kapag may ibang tao.
Ngayon, malaya na niya akong matawag na Mama.
“Akala ko hindi ka na babalik,” umiiyak niyang sabi.
“Babalik ako sa iyo,” bulong ko. “Kahit saan pa ako dalhin ng tubig.”
Nang iangat ko ang mukha, nakita kong gising na si Andres sa kabilang higaan.
Nakatitig siya kay Lila.
Hindi siya lumapit.
Hindi niya ipinilit ang sarili niya.
Tahimik lamang siyang umiyak.
Si Lila ang unang nagtanong.
“Ikaw ba ang papa ko?”
Napatakip si Andres sa bibig.
Tumango siya, ngunit hindi makapagsalita.
Lumapit si Lila at inilagay sa tabi niya ang pulang payong.
“Puwede mo itong hiramin hanggang gumaling ka.”
Doon tuluyang humagulgol ang lalaking minsang inakala kong walang pusong kayang masaktan.
Ngunit hindi nabubura ng isang luha ang walong taon ng pagkukulang.
Makalipas ang bagyo, lumabas ang buong katotohanan.
Narekober ng mga imbestigador ang mga file mula sa tablet ni Sofia.
Nandoon ang utos niyang burahin ang pangalan ko sa inspection list, patayin ang mga camera, sirain ang alarma, at gamitin ang account ko upang buksan ang mga spillway.
Nakita rin ang mga mensahe niya sa isang tiwaling opisyal ng kompanya tungkol sa sapilitang pagkuha sa lupain.
Pinakamabigat sa lahat ang lumang rekord mula sa ospital.
Si Sofia ang nagbayad sa isang empleyado upang ideklarang patay ang anak namin at sunugin ang storage room kung saan nakatago ang orihinal na birth records.
Nahaharap siya sa habambuhay na pagkakakulong dahil sa tangkang pagpatay, terorismo, pandaraya, at pagsira sa kritikal na imprastraktura.
Ang mga opisyal na tumulong sa kanya ay isa-isang naaresto.
Hindi ginamit ni Andres ang kanyang pera upang iligtas siya.
Sa halip, ibinigay niya sa mga awtoridad ang lahat ng rekord ng kompanya—pati ang mga ebidensiyang maaaring magpabagsak sa sarili niyang pangalan.
Nagbitiw siya bilang presidente ng Monteverde Group.
Ibinenta niya ang pribadong yate, dalawang mansiyon, at malaking bahagi ng kanyang mga sapi upang bayaran ang pagpapatayo ng mga bagong bahay, klinika, kalsada, at mas matibay na dam.
Inilipat din niya sa mga residente ang legal na pagmamay-ari ng lupang matagal nang tinitirhan ng kanilang mga pamilya.
Isang umaga, inilapag niya sa harapan ko ang pirmadong divorce papers.
“Hindi ako hihingi ng kapatawaran,” sabi niya. “Wala akong karapatang hingin iyon.”
Tahimik kong tiningnan ang mga papeles.
“Mahal kita noon,” pagpapatuloy niya. “Pero pinili kong hindi ka pakinggan. At sa bawat pagkakataong pinagtanggol ko si Sofia, tinuruan ko siyang isipin na wala siyang pananagutan.”
Tumingin siya kay Lila, na naglalaro sa ilalim ng puno.
“Hindi ko mababawi ang mga taon na nawala sa atin.”
“Pero kung pahihintulutan mo, gusto kong maging ama niya. Kahit hindi mo na ako maging asawa.”
Pinirmahan ko ang diborsiyo.
Hindi dahil galit pa rin ako.
Kundi dahil sa wakas, natutuhan kong hindi sapat ang pagmamahal kung wala itong tiwala at paggalang.
Hindi kami agad naging isang pamilya.
Kinailangan muna ni Andres na kilalanin si Lila nang dahan-dahan.
Dumadalo siya sa mga pulong sa paaralan.
Tinutulungan niya itong gumawa ng science project.
Naghihintay siya sa labas kapag ayaw pa nitong makipag-usap.
Hindi niya binibili ang pagmamahal ng anak namin.
Pinaghihirapan niya iyon.
Lumipas ang tatlong taon.
Sa dating bakanteng lupain sa tabi ng paaralan, itinayo ang bagong community engineering center. Libre roong tinuturuan ang mga kabataan tungkol sa disaster preparedness, renewable energy, at ligtas na paggawa ng imprastraktura.
Ako ang namamahala rito.
Si Lila naman ang pinakamasipag na “assistant” ko.
Sa araw ng pagbubukas, tumunog muli ang kampana ng simbahan.
Ngunit hindi na iyon babala ng paparating na sakuna.
Hudyat iyon ng pagdiriwang.
Lumapit sa akin si Andres, hawak ang dati kong singsing sa kasal.
Hindi niya iyon inalok agad.
“Hindi ko hinihinging ibalik natin ang dati,” sabi niya.
“Mali ang dati.”
“Kung papayag ka, gusto kong magsimula tayo sa isang bagay na bago. Walang kasinungalingan. Walang bulag na pagtatanggol. At walang taong mas mataas sa katotohanan.”
Tiningnan ko ang lalaking nasa harapan ko.
Hindi na siya ang makapangyarihang Andres Monteverde na sanay masunod.
Isa na lamang siyang ama na natutong makinig.
Isang lalaking tinanggap ang kaparusahan ng kanyang mga pagkakamali at piniling magbago kahit walang kasiguruhan na patatawarin ko siya.
Hindi ko kinuha ang lumang singsing.
Sa halip, iniabot ko ang aking kamay.
“Hindi natin kailangan ang lumang singsing.”
“Kung magsisimula tayo, magsisimula tayo bilang Mara at Andres.”
“Hindi bilang Ginoo at Ginang Monteverde.”
Ngumiti siya habang nangingilid ang mga luha.
Sa likuran namin, tumakbo si Lila at hinawakan ang aming mga kamay.
“Pwede bang kumain muna tayo bago kayo umiyak?”
Napatawa ako.
Pati si Andres ay natawa.
Sa unang pagkakataon, walang bagyong paparating.
Walang alarmang tumutunog.
Walang lihim na kailangang itago.
Sa ibaba ng bagong dam, payapang dumadaloy ang tubig.
At habang magkasabay kaming naglakad pauwi, naunawaan kong ang masayang wakas ay hindi nangangahulugang nakakalimutan natin ang sakit.
Ibig sabihin lamang nito, hindi na natin hinahayaang ang sakit ang magpasya kung paano tayo mabubuhay.
Minsan, kailangang gumuho muna ang mundong kinasanayan natin…
Upang maitayo natin ang tahanang tunay na karapat-dapat sa atin.
