nang tumunog ang recording ni andrea sa sala, doon ko nalaman na hindi lang condo ang plano nilang nakawin kundi pati ang buhay ko
bahagi 3: nang tumunog ang recording ni andrea sa sala, doon ko nalaman na hindi lang condo ang plano nilang nakawin kundi pati ang buhay ko
“Kapag napirmahan na ni Marco ang transfer, aalisin na natin si Lara. Pagkatapos, ibebenta natin ang condo. Hatiin natin ang pera bago malaman ng asawa ko.”
Sandaling tumigil ang mundo.
Walang nagsalita.
Ang boses ni Andrea mula sa cellphone ng kapatid niya ay umalingawngaw sa sala, tumama sa dingding, sa wedding photo naming wala na sa pader, sa sofa na ako ang bumili, sa mesa na regalo ni Mama, sa lahat ng bagay na akala ko dati ay bahagi ng tahanan.
Tumingin ako kay Andrea.
Nawala ang yabang sa mukha niya.
Ang babaeng kanina lang ay nakangiti, nakataas ang baba, suot ang kuwintas ni Mama na parang tropeo, ngayon ay parang nabuhusan ng malamig na tubig.
Si Marco naman, namutla.
Hindi basta gulat.
Takot.
Iyon ang unang beses na nakita kong natakot siya.
Hindi noong hiningi ko ang pera.
Hindi noong inilabas ko ang kasunduan.
Hindi noong sinabi kong may recording ako.
Ngayon lang.
Dahil ang recording na iyon ay hindi galing sa akin.
Galing sa loob ng kampo nila.
Tiningnan ni Marco ang lalaking nasa pinto.
“Daniel, ano’ng ginagawa mo rito?”
Si Daniel, ang kapatid ni Andrea, ay hindi sumagot agad. Nakapako ang mga mata niya kay Marco, puno ng galit at pagkasuklam.
“Dapat ako ang nagtatanong niyan,” mabigat niyang sabi. “Ano’ng ginagawa mo sa kapatid ko?”
Napahawak si Andrea sa braso ni Marco.
“Kuya, huwag kang makialam.”
Napatingin ako sa kanya.
Kuya.
Kapatid nga niya.
Pero may kakaiba sa tono niya. Hindi iyon tono ng isang kapatid na nahuling may kalokohan. Iyon ay tono ng taong takot na mabunyag ang mas malalim pa.
Lumapit ang abogado ko, si Attorney Villanueva, at kalmadong sinabi:
“Mas mabuting walang lalapit sa dokumento. Lahat ng nangyayari ngayon ay maaaring gamitin bilang ebidensiya.”
Napatingin sa kanya si Marco.
“Abogado mo siya?” tanong niya sa akin, nanginginig ang boses sa pigil na galit.
“Hindi mo ba sinabi kanina na may abogado ka rin?” sagot ko. “Akala ko normal lang iyon.”
Namilog ang mga mata niya.
Noon ko naramdaman na may maliit na piraso ng lakas na bumabalik sa akin.
Sa loob ng limang taon, siya ang laging may kontrol.
Siya ang may hawak ng titulo.
Siya ang may hawak ng loan.
Siya ang may hawak ng mga papeles.
Siya ang nagsasabi kung ano ang legal, ano ang hindi, ano ang kaya kong ipaglaban, ano ang wala akong karapatan.
Pero ngayong gabing iyon, sa unang pagkakataon, hindi na ako ang nakatayo sa dilim.
Siya na.
Pinindot ni Daniel ang cellphone niya at muling pinatugtog ang recording.
Boses ni Andrea.
Malinaw.
Matalas.
Walang pag-aalinlangan.
“Hindi maghahabol si Lara. Mahina ang loob niyan. Kapag tinakot ni Marco ng kaso, tatahimik iyan. Ang mahalaga, mailipat muna ang condo sa pangalan ko.”
Sumunod ang boses ni Marco.
“Sigurado kang hindi malalaman ng asawa mo?”
Asawa.
Isang salitang bumagsak sa sala na parang kutsilyo.
Napatingin ako kay Andrea.
“May asawa ka?” tanong ko.
Hindi siya sumagot.
Si Daniel ang sumagot para sa kanya.
“May asawa siya. Nasa ibang bansa. Nagpapadala buwan-buwan. Akala niya nagtatrabaho nang maayos si Andrea dito para sa baby nila.”
Para sa baby nila.
Napahawak ako sa gilid ng mesa.
“Anong ibig sabihin?”
Tumingin si Daniel kay Andrea, halos nanginginig sa galit.
“Sabihin mo. O ako ang magsasabi.”
“Andrea,” mariing sabi ni Marco, “ano’ng sinasabi niya?”
Doon ko nakita ang unang bitak sa alyansa nila.
Si Marco, na kanina lang ay kampanteng kampante, ngayon ay nakatingin kay Andrea na parang hindi rin niya ito lubusang kilala.
Dahan-dahang umatras si Andrea.
“Kuya, hindi ito ang lugar—”
“Hindi ito ang lugar?” putol ni Daniel. “Nang suotin mo ang kuwintas ng nanay ng babaeng niloko ninyo, lugar iyon? Nang pumasok ka sa kwarto niya at pinagtawanan mo siya, lugar iyon? Nang balakin ninyong ibenta ang condo at hatiin ang pera, lugar iyon?”
Nanginginig ang labi ni Andrea.
At sa kabila ng lahat, napansin ko pa rin ang kuwintas ni Mama sa leeg niya. Ang maliit na gintong pendant na laging nakadikit sa balat ni Mama noong bata pa ako. Ang pendant na hinahawakan niya kapag nagdarasal. Ang pendant na sinabi niyang proteksiyon daw para sa anak niyang babae.
Ngayon, nakasabit sa leeg ng babaeng tumawag sa sarili niyang may-ari ng bahay ko.
Hindi ko na napigilan.
Lumapit ako kay Andrea.
“Hubarin mo.”
Awtomatiko niyang hinawakan ang kuwintas.
“Ano?”
“Sabi ko, hubarin mo ang kuwintas ng nanay ko.”
Umirap siya, sinusubukang ibalik ang tapang.
“Bigay ito ni Marco.”
Tumawa ako nang mahina.
“Kung ganoon, magnanakaw kayong dalawa.”
“Lara,” babala ni Marco.
Hindi ko siya tiningnan.
Kay Andrea lang ako nakatingin.
“Hubarin mo.”
Hindi niya ginawa.
Sa halip, ngumisi siya, mahina pero sapat para makita ko.
“Patay na naman ang nanay mo, di ba? Bakit ka pa masyadong attached?”
May mga salitang hindi dapat binibitawan.
May mga insultong hindi na kayang bawiin kahit ilang beses ka pang humingi ng tawad.
At nang sabihin niya iyon, narinig kong napabuntong-hininga si Attorney Villanueva sa likod ko, si Daniel ay napaawang ang bibig, at si Marco mismo ay napatingin kay Andrea na para bang kahit siya ay nagulat sa tindi ng kawalan ng hiya nito.
Ako?
Hindi ako sumigaw.
Hindi ko siya sinampal.
Dahan-dahan kong inilabas ang cellphone ko, binuksan ang camera, at itinutok sa kanya.
“Ulitin mo.”
Napaatras siya.
“Ano?”
“Ulitin mo ang sinabi mo tungkol sa nanay ko.”
Hindi siya nakapagsalita.
“Bakit?” tanong ko. “Akala ko matapang ka?”
Tinanggal ni Daniel ang kamay ni Andrea sa pendant.
“Hubarin mo,” utos niya sa kapatid niya. “Ngayon na.”
“Kuya!”
“Hubarin mo!”
Sa wakas, nanginginig na hinubad ni Andrea ang kuwintas at inihagis sa mesa.
Hindi niya iniabot.
Inihagis niya.
Parang basurang gusto niyang mawala sa kamay niya.
Pinulot ko iyon.
Mainit pa ang pendant mula sa balat niya.
Naramdaman kong kumirot ang dibdib ko.
Parang kahit si Mama, ginamit nila, hinamak nila, ninakawan nila.
Ipinasok ko ang kuwintas sa bulsa ko at hinarap si Marco.
“Nasaan ang singsing at hikaw?”
Kumurap siya.
“Hindi ko alam.”
“Marco.”
“Hindi ko alam!”
Pero hindi na ako naniniwala sa kahit anong lumalabas sa bibig niya.
Si Daniel ang nagsalita.
“Nasa pawnshop.”
Napalingon ako.
“Ano?”
Tumingin siya kay Andrea.
“Sinanla niya noong isang linggo. Akala niya hindi ko malalaman. Nakita ko ang resibo sa bag niya.”
Napahawak ako sa mesa.
Ang singsing ni Mama.
Ang hikaw na dapat sana’y ipamana ko sa magiging anak ko.
Isinanla.
Habang kami ni Mama ay ginawang gatasan, habang ako ay nagbabayad ng bahay na ipapamigay pala sa ibang babae, pati alaala ng ina ko ay ipinagbili.
“Magkano?” tanong ko, halos pabulong.
Hindi sumagot si Andrea.
“Magkano?” ulit ko.
Si Daniel ang sumagot.
“Dalawampu’t dalawang libo.”
Napapikit ako.
Dalawampu’t dalawang libo.
Ang singsing na isinusuot ni Mama sa loob ng tatlumpung taon.
Ang hikaw na binili ni Papa para sa kanya noong unang sweldo niya.
Dalawampu’t dalawang libo.
May kung anong nabasag sa loob ko.
Pero hindi iyon ang lakas ko.
Ang nabasag ay ang huling hibla ng awa.
Bumaling ako kay Attorney Villanueva.
“Attorney, ituloy natin lahat.”
Tumango siya.
“Trespass, theft, fraudulent conveyance, possible collusion, property claim, recovery of funds, moral damages. At kung mapapatunayang may intensiyon silang ilipat ang ari-arian para takasan ang claim mo, may laban tayo.”
Napatingin si Marco sa abogado.
“Hindi ninyo puwedeng gawin iyan. Nasa pangalan ko ang condo.”
Kalmado si Attorney Villanueva.
“Pero may kasunduan kayong nilagdaan. May video. May transfer records. May pattern of monthly payments. May admission sa tawag. At ngayon, may recording pa na nagpapakita ng posibleng planong ilipat, ibenta, at hatiin ang proceeds.”
Dahan-dahang tumingin sa akin si Marco.
Sa mukha niya, nag-aagawan ang galit at takot.
“Lara,” sabi niya, pilit pinapalambot ang boses. “Huwag tayong umabot dito. Mag-usap tayo nang tayong dalawa lang.”
Napangiti ako nang walang saya.
“Ganiyan ka palagi. Kapag nasa ibabaw ka, legal ang lahat. Kapag may ebidensiya na ako, bigla kang gustong mag-usap.”
“Mag-asawa tayo.”
“Hindi mo naalala iyan noong ipinasok mo siya sa kwarto ko.”
Hindi siya nakasagot.
Si Andrea naman, biglang humawak sa tiyan niya.
“Marco, masakit ang tiyan ko.”
Nataranta si Marco.
“Andrea?”
Napaatras si Daniel.
“Huwag mo na namang gamitin ang bata.”
Napalingon si Marco sa kanya.
“Ano’ng ibig sabihin mo?”
Namula ang mga mata ni Daniel.
“Marco, hindi sa iyo ang bata.”
Ang sala ay muling nilamon ng katahimikan.
Para akong nakarinig ng kulog sa loob ng bahay.
Si Marco ay hindi gumalaw.
Andrea froze. Ang kamay niya ay nanatili sa tiyan niya, pero ang mukha niya ay nawalan ng kulay.
“Daniel,” mahina niyang sabi, “tumigil ka.”
Pero huli na.
Napalingon si Marco sa kanya.
“Ano ang sinabi niya?”
“Wala,” mabilis na sagot ni Andrea. “Galit lang siya. Gusto niya akong siraan.”
Tinawanan siya ni Daniel, pero walang saya sa tawa.
“Siraan? Ako? Ikaw ang nagsabi sa akin, Andrea. Ikaw ang umiyak sa akin dalawang buwan ago dahil hindi mo alam kung sino ang ama. Ang asawa mo ba sa abroad, si Marco, o iyong isa pa?”
“Ikaw!” sigaw ni Andrea. “Manahimik ka!”
Napatakip ako ng bibig.
Si Marco naman ay parang sinampal sa harap naming lahat.
“Isa pa?” tanong niya, mababa ang boses.
Hindi sumagot si Andrea.
Pero ang katahimikan niya ay sapat na.
Doon ko naintindihan kung bakit sinabi sa recording:
“Hatiin natin ang pera bago malaman ng asawa ko.”
Hindi lang pala ako ang niloloko nila.
Niloloko rin ni Andrea ang asawa niya.
Niloloko niya si Marco.
At si Marco, sa sobrang tiwala niyang mas matalino siya sa lahat, hindi niya alam na ginagamit din pala siya.
Dahan-dahang tumawa si Marco.
Isang maikling tawa.
Basag.
Mapanganib.
“Hindi sa akin ang bata?”
“Marco, makinig ka muna—”
“Hindi sa akin ang bata?” sigaw niya.
Napaatras ako.
Lumapit agad si Attorney Villanueva sa harap ko, parang inilalagay ako sa ligtas na distansiya.
Si Daniel naman ay humarang kay Andrea.
Pero si Andrea, sa halip na mahiya o magsisi, biglang sumigaw:
“Eh ano ngayon? Akala mo ba ikaw lang ang marunong gumamit ng tao?”
Natigilan kaming lahat.
Tumingin siya kay Marco, namumula ang mata, pero hindi dahil sa luha. Galit iyon. Galit ng taong nahuli pero ayaw pa ring bumaba.
“Ginamit mo si Lara para bayaran ang bahay mo. Ginamit mo ako para maitago ang bahay bago kayo maghiwalay. Tapos magagalit ka kung ginamit din kita?”
Hindi ko alam kung anong mas masakit.
Ang marinig na inamin niyang ginamit nila ako.
O ang makita si Marco na hindi man lang agad itinanggi.
Sumandal ako sa mesa para hindi matumba.
Si Marco, nanginginig ang panga, ay humakbang palapit kay Andrea.
“Sinabi mong sa akin ang bata.”
“Sinabi mo ring mahal mo ako,” sagot ni Andrea. “Pero kaya mo lang naman ako pinatulan dahil kailangan mo ng pangalan na paglilipatan ng condo.”
“Minahal kita.”
“Hindi. Kailangan mo ako.”
Napahawak ako sa dibdib ko.
Sa gitna ng sala, sa mismong lugar kung saan dati kaming nagdiwang ng unang anibersaryo namin, naglalaglagan ang mga maskara nilang dalawa.
At bawat maskarang bumabagsak, may dugong tumatama sa akin.
Dahil kahit sila ang naglolokohan, ako ang ninakawan.
Ako ang ginamit.
Ako ang halos mawalan ng lahat.
Tumunog ang cellphone ni Andrea.
Hindi niya pinansin.
Tumunog ulit.
At ulit.
Napatingin si Daniel sa screen.
“Si Rafael.”
“Asawa niya?” tanong ko.
Tumango si Daniel.
Napahawak si Andrea sa phone, pero inagaw iyon ni Daniel.
“Kuya, ibalik mo!”
Sinagot ni Daniel ang tawag at inilagay sa loudspeaker.
Isang boses-lalaki ang narinig.
“Andrea? Nasaan ka? Bakit tumatawag ang kapatid mo sa akin? Ano ang sinasabi niyang may problema sa condo?”
Walang sumagot.
“Andrea?”
Huminga nang malalim si Daniel.
“Rafael, nandito kami sa condo ni Lara. Kailangan mong marinig ang lahat.”
“Andrea,” sabi ng lalaki, biglang nagbago ang tono, “ano ito?”
Sumigaw si Andrea:
“Kuya, ibaba mo iyan!”
Pero hindi siya pinakinggan ni Daniel.
Pinatugtog niyang muli ang recording.
Sa pangalawang pagkakataon, umalingawngaw sa sala ang boses ni Andrea:
“Kapag napirmahan na ni Marco ang transfer, aalisin na natin si Lara. Pagkatapos, ibebenta natin ang condo. Hatiin natin ang pera bago malaman ng asawa ko.”
Sa kabilang linya, katahimikan.
Mahabang katahimikan.
Pagkatapos, ang boses ni Rafael ay lumabas na mababa, nanginginig, halos hindi makilala.
“Andrea… anong ibig sabihin nito?”
Hindi sumagot si Andrea.
“Buntis ka,” sabi ni Rafael. “Sinabi mong anak ko iyon.”
Tinakpan ni Andrea ang mukha niya.
“Rafael, makinig ka—”
“Anak ko ba?”
Walang sagot.
“Anak ko ba?” ulit ng lalaki.
Si Marco ay nakatayo lang, parang estatwa.
Doon ko nakita ang kabuuan ng gulo.
Isang asawa sa abroad na nagpapadala ng pera.
Isang kabit na buntis, hindi sigurado kung sino ang ama.
Isang asawa kong gumamit sa akin, ginamit din pala siya.
Isang condo na pinaghirapan ko, ginawa nilang premyo sa laro nila.
At ako, ako ang dapat sana’y tahimik na umalis dala ang limampung libong piso at hiya.
Hindi na.
“Attorney,” sabi ko, “puwede ba nating tawagan ang pulis?”
Sumagot siya agad.
“Oo. Lalo na dahil pumasok si Andrea sa unit mo at may nawawalang personal property.”
“Bahay ko ito!” sigaw ni Andrea.
“Sa papel, maaaring nakapangalan sa iyo,” sagot ng abogado. “Pero kung ang transfer ay bahagi ng panloloko at may theft na nangyari sa loob, ibang usapan na iyon.”
Biglang dinampot ni Andrea ang brown envelope sa mesa.
Mabilis ang kamay niya.
Pero mas mabilis si Daniel.
Hinawakan niya ang pulso ng kapatid niya.
“Bitawan mo.”
“Kuya, kakampi mo ba sila o ako?”
“Hindi ako kakampi ng magnanakaw.”
Umiyak siya.
Sa wakas, umiyak siya.
Pero hindi pa rin ako naawa.
Dahil kahit ang iyak niya, parang para lamang sa sarili niya.
Hindi para sa ginawa niya.
Hindi para sa ninakaw niya.
Hindi para sa nanay kong pati alaala ay nilapastangan niya.
Si Marco naman ay biglang lumapit sa akin.
“Lara, pakinggan mo ako.”
“Lumayo ka.”
“Hindi ko alam na may asawa pa siya.”
“Pero alam mong may asawa ka.”
Tumigil siya.
Parang isang sampal ang sagot ko.
“Ako ang asawa mo, Marco. Ako ang babaeng pinangakuan mo. Ako ang nagbayad. Ako ang naniwala. Kaya huwag mong gamitin ang kasinungalingan niya para linisin ang kasinungalingan mo.”
Napayuko siya.
Sa unang pagkakataon, wala siyang maisagot.
Tumunog ang elevator sa hallway.
May mga yabag.
Dalawang security guard ang lumitaw sa pinto, kasunod ang building administrator na mukhang kinakabahan.
“Ma’am Lara?” tanong nito. “May report po ng shouting at broken glass.”
Bago ako makasagot, sumingit si Andrea.
“Good. Paalisin ninyo siya. Unit ko ito. Nakapangalan sa akin.”
Inangat niya ang baba niya, parang muling nahanap ang lakas.
Inilabas niya ang kopya ng transfer document mula sa bag.
“Ako ang owner. Siya ang dapat umalis.”
Napatingin sa akin ang administrator.
Makalipas ang ilang segundo, tumingin siya sa papeles, pagkatapos kay Andrea.
“Ma’am, kayo po ba si Andrea Reyes?”
“Oo.”
“May kailangan po kayong malaman.”
Biglang kumunot ang noo ni Andrea.
“Ano?”
Tumingin ang administrator kay Marco, pagkatapos sa akin.
“Kanina pong hapon, may dumating na notice mula sa bank. May pending mortgage issue po ang unit. Hindi pa pala fully settled ang loan, at may irregularity sa transfer clearance.”
Nanigas si Marco.
“Ano’ng sinasabi mo?”
Inabot ng administrator ang isang sobre.
“Kailangan po kayong pumunta sa bank bukas. Ayon sa notice, may dalawang missed payments at may discrepancy sa declared transfer value. Na-flag po ang transfer.”
Napalingon ako kay Marco.
Dalawang missed payments?
Hindi niya binayaran?
Ako pala ang nagpapadala buwan-buwan sa kanya, pero hindi niya binayaran ang hulog?
Kinilabutan ako.
“Marco,” sabi ko, “nasaan ang pera ko?”
Hindi siya tumingin sa akin.
“Marco,” ulit ko, mas mariin, “buwan-buwan akong nagpapadala sa iyo. Saan mo dinala ang pera?”
Biglang tumawa si Andrea.
Mapait.
“Tanungin mo siya kung sino ang nagbayad ng hospital bills ko.”
Lumingon si Marco sa kanya.
“Andrea, tumahimik ka.”
“Bakit? Ngayon ka mahihiya?” sigaw niya. “Sabihin mo sa asawa mo. Sabihin mo sa kanya na ang perang ipinapadala niya para sa condo, ginamit mo para sa akin. Para sa checkups ko. Para sa condo dues ko. Para sa shopping ko. Para sa travel natin.”
Parang may humampas sa tenga ko.
Ang bawat buwan na akala ko ay binabayaran ko ang bahay namin…
Ginamit niya para sa kanya.
Para sa babaeng nagsuot ng pantulog ko.
Para sa babaeng nagsanla ng alahas ng nanay ko.
Para sa babaeng ngayon ay umiiyak dahil nahuli, hindi dahil nagsisisi.
Kinuha ko ang mesa para hindi ako matumba.
“Lara,” sabi ni Marco, desperado na, “maipapaliwanag ko.”
“Hindi,” sagot ko. “Wala ka nang ipapaliwanag.”
Tumingin ako sa administrator.
“May CCTV ba sa hallway noong pumasok siya rito?”
“Opo, ma’am.”
“Tingnan ninyo. Gusto ko ng kopya.”
Tumango ito.
Tumingin ako kay Attorney Villanueva.
“Gusto kong bawiin ang unit. Gusto kong bawiin ang pera. Gusto kong makulong kung sino ang dapat makulong.”
Tumango siya.
“Gagawin natin.”
Pero bago pa matapos ang salita niya, biglang sumigaw si Andrea.
“Akin ang condo! Akin iyan!”
Tinulak niya si Daniel, dinampot ang isang piraso ng basag na salamin mula sa sahig, at itinutok sa akin.
Nagsigawan ang lahat.
“Ma’am!”
“Andrea!”
“Bitawan mo iyan!”
Pero hindi ako gumalaw.
Nakatitig lang ako sa kanya.
Nakasuot pa rin siya ng damit na halatang pinili para ipakita ang tiyan niya. Nanginginig ang kamay niyang may hawak na bubog. Sa mga mata niya, wala na ang arte, wala na ang pang-aakit, wala na ang yabang.
Ang natira na lang ay desperasyon.
“Hindi mo ako sisirain,” sabi niya sa akin, nanginginig ang boses. “Hindi mo kukunin ang bahay na ito sa anak ko.”
Dahan-dahan akong nagsalita.
“Hindi bahay ng anak mo ang kinuha ko. Bahay ko ang ninakaw mo.”
Tumulo ang luha niya.
“Wala kang anak. Hindi mo maiintindihan.”
Para akong sinaksak.
Hindi niya alam.
Hindi niya alam na dalawang taon akong nagpagamot nang tahimik dahil gusto kong magkaanak kami ni Marco.
Hindi niya alam na may isang maliit na kahon sa drawer ko na puno ng negative pregnancy tests.
Hindi niya alam na ilang gabi akong umiiyak sa banyo habang sinasabi ni Marco, “Huwag na nating pilitin.”
Hindi niya alam.
Pero si Marco, alam niya.
At nang tumingin ako sa kanya, umiwas siya ng tingin.
Doon ko naintindihan.
Baka kaya ganoon kadali para sa kanya na itapon ako.
Dahil sa isip niya, wala akong “maibibigay.”
At si Andrea, kahit hindi niya alam kung sino ang ama ng bata, may hawak siyang sandatang hindi ko maibigay kay Marco.
Isang anak.
Napangiti ako nang masakit.
“Andrea,” sabi ko, “hindi ko kasalanan ang bata sa tiyan mo. Pero kasalanan mo ang pagnanakaw.”
Mas hinigpitan niya ang hawak sa bubog.
“Lumayas ka.”
“Hindi.”
“Lumayas ka!”
“Hindi.”
Bigla siyang sumugod.
Mabilis ang lahat.
Sumigaw si Daniel.
Hinawakan ako ni Attorney Villanueva para hilahin palayo.
Pero bago pa ako tuluyang makaiwas, naramdaman ko ang matalim na hapdi sa braso ko.
Mainit.
Basang-basa.
Dugo.
Napatigil ang lahat.
Tumulo ang dugo mula sa braso ko papunta sa sahig ng sala.
Sa sahig na ako ang nagbayad.
Sa bahay na gusto nilang agawin.
Tumingin ako kay Andrea.
Nabitawan niya ang bubog.
Si Marco naman ay nakatitig sa sugat ko, parang ngayon lang niya naalala na tao ako.
Na nasasaktan ako.
Na dumudugo ako.
Tumunog ang sirena sa labas ng building.
May pulis na paparating.
Hinawakan ko ang sugat ko, pero hindi ko inalis ang tingin kay Marco.
“Ngayon,” sabi ko, halos pabulong pero narinig ng lahat, “hindi na ito tungkol sa annulment.”
Bago pa siya makapagsalita, tumunog ang cellphone ko.
Isang unknown number.
Sinagot ko, naka-loudspeaker.
Isang boses-lalaki ang narinig.
“Lara Santos?”
“Oo.”
“Ako ang legal officer ng bangko. Kailangan naming kumpirmahin ang isang bagay. May nakarating sa amin na kasulatan na nagsasabing ang down payment ng unit ay mula sa pamilya ninyo, at may kasunduan kay Marco Santos na idagdag kayo sa titulo.”
Napatingin ako kay Marco.
Namuti ang mukha niya.
Nagpatuloy ang lalaki sa kabilang linya:
“May isa pa po kaming natuklasan. Bago nailipat ang unit kay Andrea Reyes, may sinubmit na authorization letter na may pirma ninyo.”
Nanlamig ang buong katawan ko.
“Wala akong pinirmahan.”
Tahimik ang lahat.
Sumunod na sinabi ng lalaki ang nagpabagsak sa huling piraso ng katahimikan sa sala.
“Kung ganoon, ma’am, posible pong pineke ang pirma ninyo.”
Dahan-dahan kong ibinaba ang kamay kong duguan.
Tumingin ako kay Marco.
Tumingin ako kay Andrea.
At doon, mula sa pinto, nagsalita ang isa sa mga pulis na kararating lang:
“Sino sa inyo ang may hawak ng original authorization letter?”
Hindi gumalaw si Marco.
Hindi huminga si Andrea.
Pero si Daniel, dahan-dahang tumingin sa bag ng kapatid niya.
Sa loob ng bag, nakausli ang isang folder.
At sa ibabaw ng folder, kitang-kita ang pangalan ko.
Lara Santos.
Peke ang pirma.
At nasa kamay ni Andrea ang ebidensiya.