Isang Dalagang Ikinahiya ang Inang Tindera ng Isda sa Loob ng 20 Taon
Hanggang Isang Tawag Mula sa Ospital ang Nagpayanig sa Kanyang Mundo sa Gitna ng Gabi
At Ang Naghihintay sa Kanya sa Likod ng Pintuan… ang Tuluyang Bumiyak sa Kanyang Puso

Ako si Luzviminda Santos.

Isang nag-iisang ina na nakatira sa isang makitid na eskinita malapit sa Quezon City, kung saan ang mga kalawangin na bubong ay kumakalansing tuwing umuulan.

Ang anak kong si Angela Santos, mula pa pagkabata ay maganda, matalino… at palaging nahihiya sa akin.

— “Yung mga nanay ng kaklase ko nagtatrabaho sa opisina, naka-blazer at high heels.”
— “Ikaw… lagi kang amoy isda galing palengke!”

Noong elementarya pa lang si Angela, ayaw na niya akong sumundo sa paaralan.

Isang beses, palihim akong tumayo sa malayo para panoorin siyang umuwi.

Lumabas siya kasama ang mga kaibigan, masayang nagkukuwentuhan.

Pero nang magtagpo ang aming mga mata…

Biglang nawala ang ngiti niya.

Tumalikod siya, kunwaring hindi ako kilala, at mabilis na naglakad palayo.

Kinagabihan, ibinagsak niya ang bag sa mesa.

— “Ma, puwede bang huwag ka nang pumunta sa school ko?”
— “Tinatanong nila kung ano trabaho mo… hindi ko alam sasabihin ko!”

Natigilan ako.

Ang mga kamay ko… amoy isda pa, hindi pa nahuhugasan.

…

Hindi ko alam kung kailan nagsimulang kamuhian ako ng sarili kong anak.

Siguro noong iniwan kami ng tatay niya.

O noong napilitan akong iwan ang pananahi at magbenta ng isda para mapag-aral siya.

O baka… dahil hindi ako sapat kumpara sa ibang ina.

Lumipas ang mga taon.

Nakapasa si Angela sa isang malaking unibersidad sa Makati.

Ibinenta ko halos lahat ng natitira kong alahas para sa matrikula niya.

Noong dinala ko siya sa lungsod, may dala akong tuyong pagkain.

Nang makita niya iyon, napasimangot siya.

— “Ma, may supermarket dito, may GrabFood. Wala nang kumakain ng ganyang probinsya food.”

Ngumiti lang ako. Tahimik na itinabi ang dala ko.

Gabing iyon, sa sahig ako natulog.

Si Angela nasa kama, abala sa cellphone.

Walang tanong.
Walang pasasalamat.

Pagkalipas ng tatlong taon.

May trabaho na siya sa isang malaking kumpanya.

Nagsimula siyang mag-post sa social media.

Mga larawan sa mamahaling café.
Magagandang damit.
Kasama ang mga “high-class” na kaibigan.

Pero sa lahat ng iyon…

Wala ako.

Kahit isa.

Inisip ko… basta masaya siya, sapat na iyon.

Kahit galit siya sa akin.

Basta maayos ang buhay niya.

Hanggang sa isang araw…

Dinala niya ang nobyo niya para ipakilala.

Isang lalaking nagtatrabaho sa bangko sa Bonifacio Global City.

Maganda ang pamilya nito.

Nag-effort akong magluto ng pinakamasarap kong kaya.

Pero si Angela…

Nanatiling malamig.

Nang tanungin siya ng nobyo:

— “Ano pong trabaho ninyo?”

Ngumiti si Angela nang pilit.

— “Maliit na negosyo lang po… wala pong mahalaga.”

Walang mahalaga.

Apat na salita… pero parang kutsilyo sa dibdib ko.

Pagkatapos ng hapunan, narinig kong nag-uusap sila sa balkonahe.

— “Ayokong malaman ng iba na tindera ng isda ang nanay ko.”
— “Pinaghirapan kong takasan ang pinanggalingan ko.”

Nakatayo ako sa likod ng pinto.

Hindi ako lumabas.

Hindi ako umiyak.

Pero… may namatay sa loob ko.

Gabing iyon, nagdesisyon ako.

Aalis ako.

Hindi na ako magiging pabigat sa kanya.

Pero bago iyon…

Pumunta muna ako sa ospital.

Tumingin ang doktor sa akin, mabigat ang boses.

— “Ms. Santos… lumabas na po ang resulta.”

— “Ang tumor ninyo… kumalat na. Stage 4.”

Umupo lang ako.

Walang luha.

Walang tanong.

Tumango lang.

Isa lang ang tinanong ko:

— “Kung hindi ako magpagamot… gaano pa katagal?”

Tahimik siya sandali.

— “Siguro… tatlong buwan.”

Tatlong buwan.

Iyon na lang ang natitira.

Gabing iyon, umuwi ako.

Wala pa si Angela.

Umupo ako mag-isa.

Tiningnan ang maliit naming kwarto.

Sa mesa… may isang imported na tsokolate.

Naalala ko…

Noong bata pa si Angela, iyak siya nang iyak dahil wala siyang tsokolate gaya ng iba.

Nangako ako… na balang araw, bibilhan ko siya.

Pero nang nagkaroon na ako ng pera…

Hindi na niya iyon kailangan.

Binuksan ko ang kahon.

Pero isinara ko ulit.

“Para kay Angela.”

Kumuha ako ng papel at ballpen.

Nagsimulang magsulat.

“Angela, kapag nabasa mo ito…”

Sa kalagitnaan…

Huminto ako.

Nanginginig ang kamay.

Malabo ang mata.

May narinig akong susi sa labas.

Dumating na siya.

Mabilis kong tiniklop ang sulat.

Itinago sa bulsa.

Bumukas ang pinto.

Pumasok si Angela—gaya ng dati.

Maganda. Maayos. Malayo sa akin.

Pero ngayon…

Tinitigan ko siya nang matagal.

Parang…

Huling beses ko na siyang makikita.

At bigla—

Tumunog ang cellphone niya.

Isang unknown number.

Sumimangot siya, sinagot ang tawag.

— “Hello?”

Sa kabilang linya, isang lalaking boses:

— “Kayo po ba ang kamag-anak ni Luzviminda Santos?”

Tumingin siya sa akin.

— “Oo. Bakit?”

Naging seryoso ang tono ng lalaki:

— “Tumatawag po kami mula sa ospital—”

Hindi pa siya nakaka-react…

Napabangon ako bigla.

Kumakabog ang dibdib ko.

Nagpatuloy ang boses:

— “Ang resulta po ng pagsusuri niya… kritikal. Kailangan po ng pamilya para pumirma agad—”

Natigilan si Angela.

Nabitawan ang cellphone.

Bumagsak sa sahig.

At ako…

Nakatayo lang.

Nakatitig sa anak ko.

Nanginginig ang labi.

At sa unang pagkakataon…

Nakita ko sa mga mata niya—

Hindi galit.

Hindi hiya.

Kundi…

Takot.

Angela didn’t move.

Parang tumigil ang oras sa pagitan namin.

Ang tunog ng cellphone na patuloy na nagsasalita sa sahig… parang napakalayo.

— “Hello? Hello? Nandiyan pa po ba kayo?”

Wala siyang sagot.

Dahan-dahan siyang lumuhod, pinulot ang cellphone.

Nanginginig ang kamay niya.

— “A-ano pong sabi ninyo…?”

— “Kailangan po naming makausap ang pamilya agad. Ang kondisyon niya ay kritikal. May kailangan pong pirmahan para sa susunod na hakbang ng gamutan.”

Hindi ko alam kung bakit… pero sa sandaling iyon, gusto kong sabihing huwag na.

Huwag nang gumastos.

Huwag na akong iligtas.

Huwag na akong maging pabigat sa kanya.

Pero hindi ako makapagsalita.

Tinitigan ko lang siya.

At sa unang pagkakataon…

Nakita ko kung paano siya unti-unting nababasag.

— “N-nasaan po siya?” tanong niya, halos pabulong.

— “Nasa ward po siya kanina, pero umalis po siya. Mukhang hindi na po bumalik matapos malaman ang resulta.”

Namutla si Angela.

— “Umalis…?”

Napatingin siya sa akin.

Direkta.

Matagal.

Parang ngayon lang niya ako nakita.

— “Ma…?” bulong niya.

Tumigil ang paghinga ko.

Matagal ko nang hinintay na marinig niya ang salitang iyon… na may ganitong lambing.

Pero ngayon… huli na.

—

Kinabukasan, bumalik kami sa ospital.

Hindi ako alam kung paano… pero parang hinila ako ng kung anong puwersa papunta roon.

Siguro… dahil gusto kong makita kung ano ang gagawin ng anak ko.

Sumugod si Angela sa nurse station.

— “Excuse me! Yung pasyente na si Luzviminda Santos—”

Pinutol siya ng nurse.

— “Ah, kayo po ba ang anak?”

Tumango si Angela, nanginginig pa rin.

Inabot ng nurse ang isang envelope.

— “May iniwan po siyang sulat para sa inyo.”

Napahinto siya.

Parang natakot.

Pero tinanggap niya pa rin.

—

Sa waiting area, dahan-dahan niyang binuksan ang sobre.

Nakatayo ako sa tabi niya.

Pinapanood ang bawat galaw.

Ang bawat paghinga.

—

“Angela,

Kung nababasa mo ito… ibig sabihin, hindi ko na kinaya hintayin ka.

Pasensya ka na kung umalis ako nang hindi nagpapaalam.

Ayokong maging pabigat sa’yo.

Narinig ko ang lahat ng sinabi mo…

At tama ka.

Hindi ako naging sapat na ina.

Hindi kita nabigyan ng mga bagay na meron ang iba.

Hindi kita naipagmamalaki sa harap ng mga kaibigan mo.

Pero anak…

Ginawa ko ang lahat ng kaya ko.

Lahat.

Kung may isang bagay lang akong hihilingin…

Sana… huwag mong kamuhian ang sarili mo dahil sa pinanggalingan mo.

At sana… kahit minsan… naisip mong minahal kita nang buong buhay ko.

Nasa drawer ang tsokolate na gusto mo dati.

Hindi ko pa rin nakakain.

Hintayin kita.

— Ma”

—

Hindi na natuloy ang pagbabasa ni Angela.

Nabasa ang papel sa mga luha.

Nanginginig ang balikat niya.

—

— “Hindi… hindi…” paulit-ulit niyang bulong.

Bigla siyang tumayo.

— “Nasaan siya?! Nasaan ang nanay ko?!”

Napaatras ang nurse.

— “Hindi po namin alam kung saan siya pumunta. Umalis po siya kagabi.”

—

Tumakbo si Angela palabas ng ospital.

Walang lingon.

Walang pakialam sa paligid.

Sumakay siya ng taxi.

— “Sa terminal! Bilisan mo!”

—

Sinundan ko siya.

Hindi ko alam kung paano… pero parang nakadikit ako sa kanya.

—

Sa biyahe, tahimik siya.

Pero ang mga kamay niya… mahigpit na nakahawak sa sulat.

—

Pagdating sa probinsya, bumaba siya ng sasakyan nang hindi naghihintay ng sukli.

Tumakbo siya sa maliit naming bahay.

Yung bahay na matagal na niyang iniwasan.

—

Binuksan niya ang pinto.

Walang tao.

Tahimik.

Masyadong tahimik.

—

— “Ma…?” mahina niyang tawag.

Walang sumagot.

—

Pumasok siya.

Isa-isa niyang tiningnan ang bawat sulok.

Hanggang sa makarating siya sa mesa.

—

Nandoon pa rin ang kahon ng tsokolate.

Hindi pa nabubuksan.

—

Dahan-dahan niyang hinawakan iyon.

Binuksan.

At doon…

Hindi niya napigilan.

Napaupo siya sa sahig.

Umiiyak.

—

— “Ma… gusto ko lang naman… maging proud ka sa’kin…”

— “Bakit hindi mo sinabi… na nahihirapan ka…?”

— “Bakit hindi mo sinabi… na may sakit ka…?”

—

Gusto kong sagutin.

Gusto kong yakapin siya.

Gusto kong sabihing…

Hindi mo kasalanan.

Pero wala na akong magawa.

—

Biglang may kumatok sa pinto.

Isang matandang kapitbahay.

— “Angela?”

Nagulat siya.

— “Tita… nakita niyo po ba si Mama?”

Tumango ang matanda.

— “Kagabi, nakita ko siya. Naglalakad papunta sa lumang tulay.”

Napatayo si Angela.

— “Tulay…?”

—

Hindi na siya naghintay.

Tumakbo siya ulit.

—

Pagdating sa tulay…

Halos madilim na.

Tahimik ang paligid.

Tanging ilog lang ang maririnig.

—

At doon…

Sa gilid ng tulay…

May isang pamilyar na pigura.

Nakaupo.

Mahina.

—

Ako.

—

Napahinto si Angela.

Parang hindi makapaniwala.

— “Ma…?”

Dahan-dahan siyang lumapit.

—

Sa unang pagkakataon…

Ako ang umatras.

Hindi dahil ayaw ko siya.

Kundi dahil natatakot ako.

Baka… kapag lumapit siya…

Bigla na lang akong mawala.

—

Pero hindi siya tumigil.

Tumakbo siya.

Yumakap.

Mahigpit.

—

At sa sandaling iyon…

May init akong naramdaman.

Isang bagay na matagal ko nang hindi naramdaman.

—

— “Ma… wag ka umalis…” umiiyak niyang sabi.

— “Sorry… sorry po…”

— “Hindi ko alam… hindi ko alam na ganito…”

— “Hindi kita iiwan… kahit ano pa mangyari…”

—

Unti-unti…

Parang may bumabalik.

May humihila sa akin.

—

At sa hindi ko maipaliwanag na paraan…

Biglang bumigat ang katawan ko.

—

Huminga ako.

Masakit.

Pero totoo.

—

— “Ma…?” gulat niyang bulong.

—

Binuksan ko ang mata ko.

Mahina.

Pero buhay.

—

— “Angela…” bulong ko.

—

Mas lalo siyang umiyak.

—

Dinala niya ako sa ospital.

Agad-agad.

Walang pag-aalinlangan.

—

— “Gamutin niyo siya! Kahit magkano!”

— “Pipirma ako! Ako ang pamilya niya!”

—

At sa unang pagkakataon…

Hindi ko naramdaman na pabigat ako.

—

Lumipas ang mga buwan.

Mahaba ang gamutan.

Masakit.

Nakakapagod.

Pero hindi ako nag-iisa.

—

Araw-araw…

Nandoon si Angela.

—

— “Ma, kumain ka muna.”
— “Ma, inom ng gamot.”
— “Ma, dito lang ako.”

—

Isang gabi, habang nakahiga ako…

Hinawakan niya ang kamay ko.

Mahigpit.

—

— “Ma…”

— “Pwede ba… magsimula ulit tayo?”

—

Ngumiti ako.

Mahina.

—

— “Oo naman, anak…”

— “Matagal na kitang hinihintay.”

—

At sa pagkakataong iyon…

Hindi na kami mag-ina na nahihiya sa isa’t isa.

Kundi…

Isang ina at anak…

Na sa wakas…

Natagpuan ang isa’t isa.