Bahay na Hindi Na Ako Kayang Ikulong
Part 4: Ang Bahay na Hindi Na Ako Kayang Ikulong
Pag-akyat namin sa apartment, ramdam ko agad ang bigat ng hangin sa loob.
Hindi pa man ako nakakapasok nang buo, nakita ko na si Aling Lourdes sa sala. Nakaupo siya sa sofa, hawak ang rosaryo, pero ang tingin niya sa akin ay hindi dasal ang laman. Galit iyon. Galit ng taong sanay masunod, ngayon ay hindi alam kung paano haharap sa taong hindi na yumuyuko.
Si Mang Renato ay nasa dining table, tahimik na umiinom ng kape. Si Carla naman ay naroon din, nakasuot ng maayos na damit, hawak ang bag sa kandungan. Hindi na niya hinintay ang umaga. Dumating siya nang mas maaga kaysa sa sinabi niya sa mensahe.
Nang makita niya ako, agad siyang tumayo.
“Ate Ana, mabuti dumating ka. Kailangan talaga nating ayusin ito.”
Sa likod ko, pumasok si Liza. Hindi siya nagsalita, pero ang presensya niya ay sapat na para ipaalala sa akin na hindi na ako nag-iisa.
Si Marco ay sumunod sa amin, isinara ang pinto, at tumayo sa gitna ng sala.
“Ana,” sabi niya, “umupo ka muna. Pag-usapan natin nang maayos.”
Tiningnan ko ang buong paligid.
Tatlong taon akong naglinis ng sahig na ito. Nagluto sa kusinang iyon. Nagbayad ng bahagi ng upa, kuryente, tubig, internet. Bumili ng kurtina. Bumili ng rice cooker. Bumili ng mga plato na ngayon ay ginagamit ng lahat.
Pero sa sandaling iyon, wala akong naramdamang tahanan.
Parang isa lang itong kuwartong inupahan ng isang lumang bersyon ko—isang babaeng laging nag-aadjust, laging umiintindi, laging natatakot na sabihing masakit na.
“Hindi ako uupo,” sabi ko. “Kukunin ko lang ang mga dokumento at ilang gamit ko.”
Agad na nagtaas ng boses si Aling Lourdes.
“Kaya mo pala talagang gawin ito? Sa isang maliit na bagay, sisirain mo ang pamilya?”
Tiningnan ko siya.
“Hindi maliit ang pagnanakaw.”
Namula ang mukha niya.
“Walang nagnakaw!”
Ibinukas ko ang cellphone ko at ipinakita ang litrato ng mensahe ni Carla.
Sumulyap si Carla rito, at biglang nag-iba ang mukha niya.
“Ate, hindi naman ganoon ang ibig kong sabihin.”
“Talaga?” tanong ko. “Ano ang ibig sabihin ng ‘nakuha mo na ba ang sobre’?”
“Concern lang ako. Akala ko ibibigay ni Ma.”
“Hindi kay Ma ang sobre.”
“Pero asawa ka ni Kuya! Pamilya tayo!”
“Kapag pamilya, nagpapaalam. Kapag pamilya, hindi nagtatangka magbukas ng kandado sa hatinggabi.”
Sandaling walang nagsalita.
Si Mang Renato ang unang bumasag ng katahimikan.
“Ana, bata pa kayo. Huwag kayong padala sa emosyon. Noong panahon namin, ang babae, kahit nahihirapan, nananatili sa asawa.”
Huminga ako nang malalim.
“Siguro po iyon ang problema sa panahon ninyo. Maraming babae ang nanatili kahit nauubos na sila.”
Kumunot ang noo niya, pero hindi na siya nakasagot.
Lumapit si Marco.
“Please, Ana. Huwag sa harap nila.”
Doon ako napalingon sa kanya.
“Sa harap nila nangyari ang lahat. Sa harap nila akong pinahiya. Sa harap nila kinuha ang mga gamit ko. Sa harap nila akong tinawag na madamot. Bakit ngayon, noong ako na ang nagsasalita, biglang kailangan pribado?”
Nakita kong napayuko siya.
May parte sa akin na dati, sa ganitong mukha niya, lalambot na. Aakalain kong baka mahal niya ako. Baka nahihirapan lang siya. Baka hindi niya alam kung paano pumili.
Pero noong gabing nagpanggap siyang tulog habang binubuksan ng nanay niya ang maleta ko, may namatay sa loob ko.
Hindi galit.
Pag-asa.
Dumiretso ako sa kuwarto.
Sumunod si Liza.
Binuksan ko ang cabinet, kinuha ang envelope ng mga dokumento, ilang damit, laptop, charger, at isang maliit na kahong naglalaman ng mga resibo at papeles sa bangko.
Habang nag-aayos ako, pumasok si Marco.
“Ana, puwede ba tayong mag-usap nang kami lang?”
Tumingin ako kay Liza.
“Okay lang,” sabi niya. “Nandito lang ako sa pinto.”
Hindi siya lumayo.
Tumayo si Marco sa may gilid ng kama.
Matagal siyang hindi nagsalita.
Pagkatapos, mahina niyang sinabi:
“Hindi ko alam na aabot tayo sa ganito.”
“Hindi mo alam, o ayaw mong makita?”
Napapikit siya.
“Alam kong minsan sobra si Mama.”
“Minsan?”
“Ana, nanay ko siya.”
“At ako ang asawa mo.”
“Alam ko.”
“Hindi mo alam. Kasi kung alam mo, hindi mo ako hahayaang magmukhang kontrabida sa sarili kong pera, sariling gamit, sariling sakit.”
Wala siyang naisagot.
Dumiretso ako sa drawer at kinuha ang passport ko.
Bigla siyang nagsalita.
“Mahal pa rin kita.”
Natigil ang kamay ko.
May panahon na ang salitang iyon ang pinakagusto kong marinig mula sa kanya. Noong unang taon namin, kapag nahihirapan ako sa bahay na ito, iniisip ko, basta mahal niya ako, kakayanin ko.
Pero natutunan ko na ang pagmamahal na hindi marunong tumindig ay nagiging isa pang anyo ng pananakit.
Tumingin ako sa kanya.
“Hindi sapat ang mahal mo ako kung lagi mo naman akong iniiwan mag-isa.”
Namula ang mata niya.
“Ikaw ang pinili kong pakasalan.”
“Pero hindi mo ako pinili araw-araw.”
Tumulo ang luha niya, pero hindi ako lumapit.
Hindi dahil wala na akong puso.
Kundi dahil sa wakas, may natira na akong awa para sa sarili ko.
Paglabas namin ng kuwarto, hawak ko na ang dalawang bag. Ang maleta ko ay nasa kamay ni Liza. Ang apartment ay mas tahimik ngayon. Si Carla ay nakaupo na ulit, pero wala na ang tapang sa mukha niya.
Bago ako makalabas, nagsalita siya.
“Ate, pasensya na.”
Huminto ako.
Tiningnan ko siya.
“Pasensya dahil nahuli ka, o pasensya dahil mali ka?”
Namula siya.
“Pareho.”
“Hindi mo kailangang humingi ng tawad sa akin kung bukas, uulitin mo lang sa ibang tao.”
Tumango siya, pero hindi ako sigurado kung naintindihan niya.
Si Aling Lourdes naman ay nanatiling nakapamewang.
“Kapag umalis ka, sasabihin ng mga tao na hindi ka marunong makisama.”
Napangiti ako.
“Sabihin ninyo sa kanila ang buong kuwento.”
Hindi siya kumibo.
“Hindi ninyo kaya, di ba?” dagdag ko. “Kasi alam ninyong kapag sinabi ninyo ang totoo, hindi ako ang mapapahiya.”
Tuluyan siyang natahimik.
Lumabas ako ng apartment.
Habang naghihintay ng elevator, tumayo si Marco sa pinto.
“Ana, saan ka pupunta?”
“Sa lugar na hindi kailangang ikandado ang pagkain ng nanay ko.”
Bumukas ang elevator.
Pumasok kami ni Liza.
Bago tuluyang magsara ang pinto, nakita ko si Marco na nakatayo roon, parang batang naiwan sa ulan. May parte sa akin na nasaktan. Tatlong taon ang hindi basta-basta nabubura.
Pero may mas malaking parte sa akin ang nakahinga.
Kinagabihan, lumipat ako sa isang maliit na studio unit na tinulungan akong hanapin ni Liza. Hindi iyon maganda tulad ng mga nakikita sa social media. May bitak ang pintura sa isang sulok. Maliit ang bintana. Kapag binuksan ang gripo, minsan inuubo ang tubo bago lumabas ang tubig.
Pero nang ipasok ko ang maleta ko sa loob, naramdaman ko ang kakaibang katahimikan.
Katahimikang hindi takot.
Inilabas ko ang mga pagkain ni Mama. Inayos ko ang dried mango sa isang lalagyan. Ang daing sa freezer. Ang rice cakes sa mesa. Ang mga garapon ng minatamis na niyog sa maliit na estante.
Pagkatapos, isinabit ko ang lumang burdadong panyo sa likod ng upuan.
Naupo ako sa sahig at tumawag kay Mama sa video.
Pagkakita niya sa paligid ko, nagulat siya.
“Anak, bahay mo iyan?”
“Uupahan ko pa lang po. Maliit lang.”
Matagal niya akong tiningnan.
Pagkatapos, ngumiti siya.
“Maganda.”
Napatingin ako sa bitak sa dingding.
“Ma, hindi siya maganda.”
“Maganda siya dahil payapa ang mukha mo.”
Doon ako napaiyak ulit.
Pero ibang iyak na iyon.
Hindi iyak ng babaeng nawalan.
Iyak iyon ng babaeng nakalabas.
Lumipas ang mga araw.
Hindi madaling magsimula muli. May mga gabing nagigising ako at hinahanap ang ingay ng lumang bahay. May mga umagang natatakot akong baka mali ang ginawa ko. May mga sandaling naiisip ko si Marco at ang mga panahong mabuti siya sa akin.
Pero tuwing bubuksan ko ang maliit kong refrigerator at nakikita kong naroon pa rin ang pagkaing iniwan ko, walang bawas, walang kumuha, walang kailangang ipaglaban, naaalala ko ang sarili ko.
Unti-unti, dumami ang sideline ko. Maganda ang feedback ng unang kliyente, kaya nirekomenda nila ako sa iba. Nagsimula akong kumita nang higit pa sa regular kong trabaho. Nakapagpa-checkup ako. Nabili ko ang gamot ko nang hindi humihingi ng permiso kanino man.
Isang hapon, pag-uwi ko mula sa klinika, nakita ko si Marco sa labas ng building.
Payat siya nang kaunti. May hawak siyang paper bag.
Hindi ako nagulat. Siguro matagal ko nang alam na darating ang araw na ito.
“Ana,” sabi niya.
“Bakit ka nandito?”
“Gusto kitang kausapin.”
Tahimik ko siyang tiningnan.
Inabot niya ang paper bag.
“Nagdala ako ng mga gamit mo na naiwan.”
Hindi ko agad kinuha.
“May iba pa?”
Napayuko siya.
“Pumunta kami sa counselor.”
Hindi ako nagsalita.
“Ako lang muna,” dagdag niya. “Hindi si Mama. Ako. Kasi… tama ka. Hindi kita pinili araw-araw.”
Ramdam kong kumirot ang dibdib ko.
Pero hindi na iyon ang dating kirot na kayang magpabalik sa akin sa kulungan.
“Marco, mabuti kung ginagawa mo iyan. Pero hindi ibig sabihin noon babalik ako.”
Tumango siya, parang inaasahan na niya.
“Alam ko.”
Matagal kaming nakatayo roon.
Pagkatapos, sinabi niya:
“Pasensya na. Hindi para pilitin kang bumalik. Gusto ko lang sabihin nang harap-harapan. Pinabayaan kita.”
Sa unang pagkakataon, ang sorry niya ay hindi kasunod ng “pero”.
Tinanggap ko ang paper bag.
“Salamat sa pagdala.”
Tumango siya.
Bago siya umalis, lumingon siya.
“Mag-iingat ka.”
“Sana ikaw rin.”
Pagpasok ko sa unit, inilapag ko ang paper bag sa mesa. Sa loob, naroon ang ilang libro, isang lumang scarf, at isang maliit na frame ng wedding photo namin.
Matagal ko iyong tinitigan.
Pagkatapos, itinago ko sa drawer.
Hindi dahil gusto kong kalimutan.
Kundi dahil handa na akong mabuhay nang hindi araw-araw tinitingnan ang dating ako.
Kinagabihan, tumawag si Mama.
“Anak,” sabi niya, “nakabili ako ng magandang isda kanina. Gagawan kita ulit ng daing kapag may pera ako sa padala.”
Napangiti ako.
“Huwag na po muna, Ma. Ako naman ang magpapadala sa inyo.”
Tumawa siya.
“Mayaman ka na ba?”
“Hindi pa. Pero hindi na rin po ako pulubi sa sariling buhay.”
Sa kabilang linya, tahimik siya sandali.
Pagkatapos, mahina niyang sinabi:
“Iyan ang anak ko.”
Noong gabing iyon, kumain ako ng rice cake na gawa ni Mama, uminom ng mainit na tsaa, at binuksan ang laptop para sa bagong proyekto.
Sa labas, umuulan.
Sa loob ng maliit kong unit, walang sumisigaw. Walang kumukuha. Walang nagbubukas ng kandado.
At sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon, natulog akong hindi natatakot na may mawawala paggising ko.