Hindi ako umuwi agad kinabukasan.

Hindi dahil galit ako.

Kundi dahil sa isang boses ng babae na narinig ko sa tawag ng asawa ko, habang ang sabi niya sa akin, “Pusa lang ‘yon, mahal.”

Pusang marunong magsalita ng Tagalog.

Pusang nagsabing, “Meow~ ang galing ng magic mo, Aki!”

At ang mas nakakatawa?

Si Akio Mendoza, asawa ko, ay halos mamatay sa allergy kapag may dumaan lang na pusang may balahibo sa gilid ng kalsada.

Ako si Isla Ferrer-Mendoza, tatlong taon nang kasal kay Akio. Galing ako noon sa bahay ng mga magulang ko sa Lipa, Batangas, dahil pista sa amin at ilang araw akong nag-stay roon. Bago matulog, tinawagan ko siya.

Nakangiti pa ako noong una.

“Kamusta sa bahay?” tanong ko.

Hindi pa siya nakakasagot nang marinig ko ang malambing na boses sa likod.

“Meow~ ang galing ng magic mo!”

Nanlamig ang kamay ko.

“Akio,” sabi ko, pilit na kalmado. “Sino kasama mo?”

Tumawa siya nang pilit. “Wala. May maliit na pusa lang na nakapasok sa condo. Ang cute.”

“Pusa?”

“Oo. Hayaan mo na, ilalabas ko rin.”

Napatingin ako sa bintana. Tahimik ang gabi sa Batangas, pero sa loob ko, may nabasag.

“Kung cute naman pala,” sabi ko, “alagaan mo na.”

Pagkatapos noon, pinatay ko ang tawag.

Binuksan ko ang app ng bus reservation. May ticket ako pabalik ng BGC kinabukasan ng umaga. Kinansela ko iyon.

Hindi ako babalik para magmakaawa.

Babalik ako kapag handa na akong tapusin ang palabas.

Ilang minuto lang ang lumipas, umilaw ang phone ko.

Notification mula sa home camera namin.

“Motion detected in living room.”

Binuksan ko agad.

Nag-freeze ang screen ng dalawang segundo. Paglinaw ng video, nakita ko si Akio sa sofa namin. Nakasuot siya ng pambahay na gray shirt, hawak ang baso na ako ang bumili sa Greenhills noong unang anniversary namin.

Sa harap niya, may babaeng nakatayo.

Maputi, maliit ang mukha, mahaba ang buhok, at may suot na headband na may tenga ng pusa.

Ngumiti siya.

“Aki, kanina ba narinig niya ako?”

Hindi ako huminga.

Tumayo si Akio. Tumingin siya diretso sa camera.

Pagkatapos, umalog ang imahe.

Itim.

Lumabas ang mensahe:

“Device turned off by administrator.”

Matagal akong nakatitig sa screen.

May kumatok sa pinto. “Isla, anak, kakain ka pa ba ng suman?” boses iyon ni Mama.

“Later po, Ma.”

Sa mesa ko, may maliit na supot ng herbs at bulaklak na binigay niya sa akin kanina. Sabi niya, dalhin ko raw pauwi kay Akio para pampaswerte at pangtaboy sa malas.

Kinuha ko iyon.

Tiningnan.

Tapos itinago ko sa drawer.

May mga bagay palang hindi kayang itaboy ng dasal, pabango, o tradisyon.

Minsan, kailangang ikaw mismo ang magtaboy.

Nag-vibrate ulit ang phone ko.

Message ni Akio.

“Mahina signal kanina.”

“Huwag kang mag-isip ng kung ano-ano.”

“Si Kaye ‘yon. Bagong intern sa project team. Napuyat sa trabaho, dumaan lang para magdala ng files.”

Napangiti ako nang walang saya.

Ang condo namin nasa BGC.

Ang office niya nasa Ortigas.

Ang bahay raw ni Kaye nasa Quezon City.

Ang galing talaga ng “dumaan lang.”

Sumunod pa siyang nag-message.

“Bata pa siya, Isla. Hindi safe kung mag-isa siyang mag-Grab nang late. Pinaupo ko lang sandali.”

“Susunduin kita bukas. Mag-usap tayo.”

Hindi ako sumagot.

Tumawag siya. Nakalagay pa rin sa screen: “Aki.”

Ganoon ko siya sinave noong mag-boyfriend pa lang kami. Sabi niya noon, “Kahit mag-away tayo, huwag mong papalitan ‘yan ha.”

Tinanggihan ko ang tawag.

Binuksan ko ang contacts.

Pinalitan ko ang pangalan niya.

“Akio Mendoza.”

Parang maliit lang na bagay. Pero sa gabing iyon, pakiramdam ko unang tahi iyon sa sugat ko.

May dumating na MMS mula sa unknown number.

Larawan.

Si Kaye, nakaupo sa dining table namin.

Sa harap niya, dalawang pirasong suman sa plato.

Sa kamay niya, hawak niya ang chopsticks ko, iyong may nakaukit na “I.”

Caption niya:

“Ate Isla, sabi ni Aki hindi ka mahilig sa matamis na suman. Sayang naman kung walang gagamit, di ba?”

Hindi ako umiyak.

Binuksan ko ang cloud storage namin at dinownload ang video bago pinatay ang camera.

Pinalitan ko ang file name.

“Gabi ng Pista.”

Tapos in-upload ko sa private folder.

Eksaktong alas-dose y tres ng gabi, may notification mula sa family album namin.

“Akio Mendoza uploaded a new photo.”

Binuksan ko.

Si Kaye, nakahawak sa cat-ear headband, nakangiti na parang batang nanalo sa palaro.

Caption:

“Pusang gala sa gabi ng pista. Magic works.”

Ang album na iyon ang pangalan:

“Bahay Namin ni Isla.”

Kinabukasan, si Mama ang unang nakapansin na hindi ako okay.

“Anak, anong oras susunduin ni Akio?”

Hinalo ko ang lugaw sa mangkok. “Busy po siya, Ma.”

Alas-otso beynte, nagpadala siya ng location.

Nasa baba na siya ng bahay.

“Baba ka na, mahal.”

Bitbit ko ang bag ko. Gusto akong ihatid ni Mama, pero pinigilan ko siya.

“Hindi na po. Babalik din ako agad.”

Pagbaba ko, nakasandal si Akio sa kotse. Gwapo pa rin siya, malinis, maamo ang ngiti. Ang lalaking minahal ko dati. Ang lalaking ngayon ay parang stranger na kabisado ko pa rin ang mukha.

“Hindi ka nakatulog?” tanong niya, sabay abot sa bag ko.

Iniwas ko ang kamay niya.

“Okay lang.”

Natigilan siya.

“Isla, misunderstanding lang talaga kagabi.”

Mahina ang boses niya, parang siya pa ang pagod.

“Si Kaye bagong graduate. Natapos kami past ten. Nahiya akong pauwiin siyang mag-isa.”

“Tapos bakit may number niya ako?” tanong ko.

“May contact list sa team.”

“Bakit nasa family album natin siya?”

“Ginamit niya phone ko para mag-send ng file. Siguro napindot lang.”

“Bakit mo pinatay ang camera?”

Doon siya natahimik.

Sa gilid ng pinto ng kotse, may maliit na sticker.

Pink na paw print.

Hindi akin.

Mabilis niyang tinanggal iyon at pinisil sa palad.

“Trip lang niya.”

“Alam kong magagalit ka kapag nakita mo. Kaya ko pinatay. Hindi para itago. Para hindi ka masaktan.”

Napatawa ako.

Ang sakit pala, kapag ang dahilan ng panloloko ay “para hindi ka masaktan.”

Binuksan niya ang passenger door.

Nandoon ang puting canvas bag. May keychain na cat ears.

Dinampot niya agad at itinapon sa likod.

“Naiwan niya.”

“Akala ko hinatid mo siya pauwi?”

“Oo. Naiwan lang.”

Umupo ako sa passenger seat. May matamis na amoy sa loob ng kotse. Hindi pabango ko.

Sa tabi ng seatbelt, may naipit na maikling hibla ng buhok.

Kinuha ko iyon gamit tissue.

Nakita ni Akio. Gumalaw ang panga niya.

“Isla, ano ‘yang ginagawa mo?”

“Dumi,” sabi ko.

Hindi siya nagsalita.

Sa gitna ng biyahe, tumunog ang phone niya.

Nakalagay sa screen:

“Muní Kaye.”

Muní. Pusa.

Pinatay niya.

Tumawag ulit.

Tumingin siya sa akin. “I-speaker ko.”

Boses ni Kaye ang bumuhos sa kotse.

“Aki, naiwan ko ba sa car mo access card ko? Pati USB ng proposal wala rin. Ten o’clock presentation na.”

“Hahanapin ko,” sagot ni Akio.

“Ate Isla nandiyan ba?” mahina niyang tanong. “Naku, baka galit na naman siya. Sorry po, Ate. Hindi ko talaga alam na bawal pala gamitin gamit niyo. Kasi si Aki naman, lagi niya akong pinapagamit ng kahit ano.”

Lagi niya akong pinapagamit ng kahit ano.

Tumingin ako sa singsing ko.

Sa loob noon, may ukit:

“Para lang sa’yo.”

Ang account niya, kotse niya, bahay namin, plato namin, album namin, oras namin, lahat pala puwedeng ipagamit sa iba.

Pagdating sa office nila sa Ortigas, sinalubong ako ng receptionist.

“Good morning, Mrs. Mendoza.”

Lumabas si Kaye mula sa conference room.

Hawak niya ang tumbler ko.

Nang makita niya ako, itinago niya iyon sa likod.

“Ate Isla, nandito rin po kayo?”

Mahinang sabi ni Akio, “Kaye, prepare ka na.”

Tumango siya. “Aki, sa tabi mo ako uupo ha? Para mabilis tayo mag-usap.”

“Sige.”

Pumikit ako sandali.

Nang magsara ang glass door ng conference room, nakita ko ang mga nameplate sa mesa.

Sa tabi ng chair ni Akio, nakalagay:

“Kaye Villamor.”

At sa ilalim ng makapal na folder, natabunan ang nameplate ko.

“Isla Ferrer-Mendoza.”

Kalahati na lang ng pangalan ko ang nakikita.

“Isla.”

Noon ko narinig ang boses ng chairman mula sa loob.

“Bakit nasa ilalim ang pangalan ng legal consultant natin?”

At nakita kong namutla si Akio.

PARTE2

Nagbukas ang pinto ng conference room.

Lumabas si Mr. Rafael Sison, chairman ng Sison Development Group, ang pinakamalaking kliyente ng kompanya ni Akio.

Hindi siya tumingin kay Akio agad.

Sa akin siya unang yumuko nang bahagya.

“Attorney Ferrer, akala ko hindi ka darating.”

Biglang nanigas ang buong hallway.

Si Kaye ang unang napakurap.

“A-attorney?” bulong niya.

Ngumiti ako nang malamig. “Dapat hindi ako pupunta. Pero mukhang kailangan.”

Lumapit si Mr. Sison sa akin. “Ang proposal na ipi-present nila ngayon ay dumaan sa legal review mo?”

Tiningnan ko si Akio.

Hindi siya makatingin nang diretso.

“Hindi,” sagot ko. “Wala akong nareceive na final draft.”

Kumalat ang katahimikan.

Si Kaye, hawak pa rin ang tumbler ko, biglang nagsalita.

“Sir, minor edits lang po iyon. Si Aki naman po ang nag-approve.”

Tumaas ang kilay ni Mr. Sison. “Aki?”

Namula siya.

Akio agad na sumingit. “Sir, internal nickname lang po. Pasensiya na.”

Kinuha ko mula sa bag ko ang tablet. Binuksan ko ang private folder.

“Since nandito na rin ako, may gusto akong linawin bago kayo pirma sa kahit anong document.”

Nanlaki ang mata ni Akio.

“Isla,” mahina niyang sabi. “Huwag dito.”

Pero huli na.

Nakita ni Mr. Sison ang file name sa screen:

“Gabi ng Pista.”

Hindi ko pa pinapatugtog.

Hindi ko kailangang magmadali.

Tiningnan ko muna si Kaye.

“Miss Villamor, kaninong account ang ginamit mo kagabi sa family album?”

Napa-atras siya. “Hindi ko po sinasadya.”

“At kaninong chopsticks ang ginamit mo?”

“Ate, ang OA naman po kung chopsticks lang.”

Tumawa ang isang project manager, pero agad ding tumigil nang tumingin ako sa kanya.

“Chopsticks lang,” sabi ko. “Tumbler lang. Seat lang. Account lang. Camera lang. Asawa lang.”

Namula si Kaye.

Akio lumapit sa akin at hinawakan ang braso ko. “Tama na.”

Doon ko hinila ang kamay ko palayo.

“Tatlong taon tayong kasal, Akio. At ngayon ko lang naintindihan kung bakit ayaw mong i-announce sa buong company na ako ang legal consultant ng project mo.”

Napalingon si Mr. Sison kay Akio. “You told us Attorney Ferrer was unavailable.”

Hindi kumibo si Akio.

Tumunog ang phone ko.

Message mula sa unknown number.

Isang screenshot.

Group chat ng team nila.

Message ni Kaye kagabi:

“Don’t worry, guys. Soon, ako na ang tunay na Mrs. Mendoza.”

At reply ni Akio:

“Stop joking. Baka mabasa ni Isla.”

Naramdaman kong kumulo ang dugo ko, pero ngumiti ako.

Inangat ko ang phone.

“Mr. Sison,” sabi ko. “Before this meeting continues, may conflict of interest po tayo.”

Akio biglang namutla.

Dahil ang susunod kong binuksan ay hindi video.

Kundi kontratang may pirma niya.

At sa huling pahina, isang clause na ako lang ang nakakaalam kung gaano kabigat.

…

“Attorney Ferrer,” seryosong sabi ni Mr. Sison, “what clause?”

Dahan-dahan kong inilapag ang tablet sa mesa.

Sa screen, malinaw ang pangalan ng proyekto: North Harbor Residences. Isang multi-billion peso development sa Manila na halos isang taon nang pinagpapaguran ng team ni Akio.

Pero hindi alam ng lahat ang isang bagay.

Bago pa man mapunta ang project sa firm nila, ako ang unang kinuha ni Mr. Sison bilang independent legal consultant. Ako ang gumawa ng due diligence. Ako ang naglagay ng conflict clause.

Kung may executive, consultant, o project lead na magtatago ng material information, magpapasa ng unrevised document, o gagamit ng unauthorized representative sa negotiation, puwedeng i-freeze ang buong deal.

At ang mas masakit para kay Akio?

Siya mismo ang pumirma sa clause na iyon.

“Hindi mo binasa?” tanong ko sa kanya.

Hindi siya sumagot.

Kaye tumawa nang pilit. “Sir, personal issue lang po ito. Baka naman nadadala lang si Attorney kasi nagseselos siya.”

Tumingin ako sa kanya.

“Miss Villamor, kung selos lang ito, hindi ka sana ang may hawak ng revised pricing sheet na hindi dumaan sa legal review.”

Naputla siya.

Kinuha ni Mr. Sison ang folder sa mesa. Binuklat niya. Mabilis na nagbago ang mukha niya.

“Who authorized this?”

Tahimik.

Sa gilid, may isang senior associate na nanginginig ang kamay.

“Sir,” mahina niyang sabi, “si Miss Kaye po ang nagpadala kagabi. Sabi niya approved na ni Sir Akio.”

“Akio?” tanong ni Mr. Sison.

Pinisil ni Akio ang tulay ng ilong niya. “Sir, it was a draft.”

“A draft being presented to my board?”

Walang nakasagot.

Narinig ko ang mahinang singhap ni Kaye. Ang babaeng kagabi ay nakangiting parang may ari ng bahay ko, ngayon ay nanginginig sa ilalim ng fluorescent light ng conference room.

Pero hindi ko siya kinaawaan.

Hindi dahil babae siya.

Kundi dahil alam niya ang ginagawa niya.

Binuksan ko ang next file. Screenshot ng family album. Timestamp. CCTV record. Message niya tungkol sa chopsticks. Group chat screenshot.

Hindi ko pinatugtog ang video sa harap ng lahat. Hindi ko kailangan ipahiya ang sarili kong kasal para lang mapatunayan na may mali.

Sapat na ang ebidensiya.

“Akio,” sabi ko, “ang problema natin hindi lang dahil may babae sa bahay natin. Ang problema, dinala mo siya sa loob ng lahat ng bagay na dapat may hangganan.”

Tumingin siya sa akin, at sa unang pagkakataon, nakita ko ang takot.

“Isla, nagkamali ako.”

Kaye agad na sumingit. “Aki, bakit parang ako lang may kasalanan? Ikaw nagsabi na hindi na kayo okay. Ikaw nagsabi na parang boarder na lang siya sa buhay mo.”

Parang may humampas sa dibdib ko, pero nanatili akong nakatayo.

Akio napalingon sa kanya. “Kaye, tumahimik ka.”

“Bakit? Natatakot ka na ngayon?” Nangingilid ang luha niya, pero mas galit siya kaysa nasasaktan. “Ikaw nagbigay ng access card. Ikaw nag-login ng account mo sa phone ko. Ikaw nagsabing wala siyang pakialam sa office. Ikaw nagsabing ako ang mas nakakaintindi sa’yo!”

Doon na nagiba ang maskara.

Hindi ko na kailangan magtanong kung hanggang saan sila umabot. Minsan, hindi mo kailangan makita ang apoy para malaman mong abo na ang bahay.

Tumayo si Mr. Sison.

“Meeting suspended. Mr. Mendoza, you are removed from this presentation pending internal review. Miss Villamor, HR will escort you.”

Kaye napaupo.

“Sir, internship ko po ito. Hindi puwedeng…”

“Exactly,” malamig niyang sagot. “Intern ka. Pero gumamit ka ng access, files, and client materials without authority.”

Lumapit si Akio sa akin nang magsimulang magsilabasan ang tao.

“Isla, please. Huwag mong gawing ganito. Pag-usapan natin sa bahay.”

Napangiti ako.

“Aling bahay?”

Natigilan siya.

“Yung bahay na pinapasok mo siya? Yung dining table na pinakainan mo sa kanya? Yung album na ginawa nating dalawa pero ginamit mong scrapbook ng kalokohan ninyo?”

“Hindi kita niloko,” mabilis niyang sabi.

Hindi ako sumagot.

Nakita niyang hindi na ako naniniwala.

Mas mahirap pala iyon kaysa galit. Kapag ubos na ang tiwala, kahit anong salita parang tunog lang.

“Isla, I swear, walang nangyari.”

“May nangyari, Akio. Pinili mo siyang protektahan habang ako ang pinagmukha mong praning. Pinatay mo ang camera hindi dahil ayaw mo akong masaktan. Pinatay mo dahil alam mong mali.”

Napayuko siya.

“Anniversary natin kahapon,” sabi ko.

Bigla siyang napatingin.

Doon ko nakita ang sagot.

Nakalimutan niya talaga.

Tatlong taon. Isang petsa. Isang araw na minsan naming ipinangakong hindi palalampasin kahit gaano kami ka-busy.

At nakalimutan niya dahil abala siya sa isang “muní” na may cat ears.

Hinubad ko ang singsing ko.

Inabot ko sa kanya.

Ayaw niyang kunin.

“Isla, please.”

“Basahin mo ang ukit,” sabi ko.

Dahan-dahan niyang kinuha. Tiningnan ang loob.

Para lang sa’yo.

Nanginig ang kamay niya.

“Hindi mo kailangang ibalik,” sabi ko. “Kailangan mo lang maalala kung gaano kabigat ang salitang ‘lang’.”

Tumalikod ako.

Sa lobby, tumawag ako kay Mama.

“Anak?” agad niyang sagot. “Okay ka lang?”

Doon unang bumigay ang boses ko.

“Ma, puwede ba akong umuwi ulit?”

Hindi siya nagtanong. Hindi siya nanghusga.

“Buksan ko na gate. May mainit pang suman.”

Sa simpleng pangungusap na iyon, naramdaman kong may tahanan pa rin pala ako.

Hindi man iyon ang condo sa BGC.

Hindi man iyon ang album na may caption na “Bahay Namin.”

Tahanan ang lugar kung saan hindi mo kailangang patunayan na karapat-dapat kang piliin.

Ilang araw matapos iyon, naglabas ng internal memo ang kompanya. Suspended si Akio habang iniimbestigahan ang breach sa client files. Tinapos ang internship ni Kaye. Hindi ko na binasa ang mahahabang message niya sa akin.

Si Akio naman, araw-araw tumawag.

Minsan may iyak.

Minsan may paliwanag.

Minsan may pangakong magbabago.

Pero ang problema sa pangako, kapag paulit-ulit na ginamit para takpan ang kasalanan, nawawala ang tunog ng katotohanan.

Nag-file ako ng legal separation.

Hindi ako nagmadali. Hindi rin ako nagdrama online. Hindi ko ipinost ang CCTV, kahit kaya kong wasakin silang dalawa sa isang click.

Pinili kong iligtas ang sarili ko, hindi ang ego ko.

Isang gabi, binuksan ko ulit ang family album.

Nandoon pa rin ang lumang pictures namin ni Akio. Unang date. Kasal. Unang lipat sa condo. Larawan ko habang nagluluto ng champorado. Larawan niyang natutulog sa sofa.

Matagal kong tiningnan.

Pagkatapos, gumawa ako ng bagong album.

Pinangalanan ko:

“Buhay Ko.”

Unang larawan: ako sa bahay nina Mama, nakaupo sa veranda, hawak ang tasa ng kape, may suman sa plato, at sa likod ko ang umagang tahimik.

Walang cat ears.

Walang kasinungalingan.

Walang taong kailangang bantayan sa camera.

Ako lang.

At sapat na iyon.

Mensahe:
Minsan, ang pinakamalakas na babae ay hindi iyong sumisigaw, gumaganti, o nagpapahiya. Siya iyong tahimik na kumukuha ng ebidensiya, tumatayo sa sarili niyang dignidad, at umaalis sa lugar kung saan ginagawa siyang opsyon. Kapag hindi ka na pinipili nang buo, piliin mo ang sarili mo nang walang tawad.