Hindi ako sumigaw nang harangan niya ang araw ko.
Hindi ako nakipag-away nang tawagin niyang duwag ang tatay ko.
Hindi rin ako lumaban nang sabihin niyang tatlong henerasyon na raw kaming talunan.

Umuwi lang ako.

Kinabukasan, nagpagawa ako ng isang drying room.

Ako si Elias Manalo, dating iskolar sa Maynila, pero pinili kong bumalik sa San Isidro, Nueva Ecija para magtanim ng kabute. Noong una, halos buong baryo ang tumawa sa akin.

“College graduate, uuwi para mag-amoy lupa?”

“Kung kikita ang kabute, matagal na tayong mayaman.”

Hindi ako sumagot.

Unang taon, nalugi ako. Mali ang nabili kong mushroom bags, halos ₱180,000 ang natapon.

Ikalawang taon, tumubo ang kabute pero walang bumili. Dinala ko sa palengke, binarat ako hanggang halos wala nang tubo.

Ikatlong taon, natutunan ko ang sikreto.

Tamang init. Tamang hangin. Tamang liwanag. Tamang tiyaga.

Noong ikaapat na taon, nakakuha ako ng kontrata sa isang grocery supplier sa Cabanatuan. Hindi na barya ang kita. Nakapagpagawa ako ng tatlong maliit na greenhouse, nakakuha ng dalawang helper, at sa unang pagkakataon, nakita kong ngumiti ulit ang tatay ko.

Araw-araw, hawak ang baston, iniikot niya ang farm.

“Anak ko ang nagtayo niyan,” pagmamalaki niya sa kapitbahay.

Doon nagsimula ang galit ni Mang Nestor Villarama.

Magkadikit ang lupa namin. Isang pilapil lang ang pagitan. Isang araw, nagtanim siya ng dalawang hanay ng matataas na punong kawayan sa mismong gilid ng mushroom house ko.

Hindi normal na tanim.

Dikit-dikit. Siksikan. Parang pader.

Paglipas ng ilang buwan, halos wala nang hangin at liwanag na pumapasok sa silangang bahagi ng farm ko. Ang kabute, buhay pa ang ugat, pero ayaw lumabas. Tatlong greenhouse ang halos hindi na namunga.

Nagbitbit ako ng dalawang bote ng alak at pumunta sa bahay niya.

“Nestor, baka puwedeng iusog mo kahit dalawang metro lang,” mahinahon kong sabi. “Natatakpan kasi ang liwanag ng kabute ko.”

Nakaupo siya sa bangkito, kumakain ng tuyo at kanin. Hindi man lang niya tiningnan ang dala ko.

“Lupa ko ’yan,” sabi niya. “Kasalanan bang magtanim ako sa sarili kong lupa?”

“Hindi kasalanan. Pero alam mong sinasadya mong takpan ang farm ko.”

Doon siya tumayo.

“Kung mahina ang kabute mo, problema mo ’yon. Huwag mong isisi sa kawayan ko.”

Pinuntahan ko ang barangay. Wala raw silang magagawa.

Pinuntahan ko ang municipal agriculture office. Legal daw, dahil nasa loob ng lupa niya.

Pinuntahan ko pati DENR extension office. Hindi raw sakop ang away sa liwanag ng pananim.

Nang malaman ni Mang Nestor, hinintay niya ako sa tabi ng mga kawayan niya, may sigarilyo sa bibig.

“O, Elias,” sabi niya habang nakangisi. “Sabi ko na sa’yo. Kahit pulis, walang magagawa. Ano ngayon ang kaya mong gawin?”

Hindi ako sumagot.

Lumapit siya, halos idikit ang usok sa mukha ko.

“Lolo mo dati yumuko sa akin. Tatay mo rin. Ikaw? Ikaw din.”

Pag-uwi ko, nakita ko si Tatay sa pintuan. Alam niya na agad ang nangyari.

“Nangyari na rin ’yan sa lolo mo,” mahina niyang sabi. “Nagbitbit din siya ng alak. Umuwi rin siyang bitbit pa rin ang alak.”

Napatingin ako sa kanya.

“Ano’ng ibig mong sabihin?”

Pero hindi sumagot si Tatay.

Sa halip, tumingin lang siya sa hanay ng kawayan, parang may sugat na matagal na niyang kinikimkim.

“Anak,” sabi niya, “minsan may mga taong hindi mo matatalo sa pakikipag-usap.”

Nang gabing iyon, habang nag-aani ako ng halos wala nang laman na mushroom bags, narinig ko ang boses ni Mang Nestor sa kabilang greenhouse niya.

Kasama niya ang anak niyang si Jun.

“Tay,” tanong ni Jun, “bakit ba galit na galit kayo sa mga Manalo? Ano bang ginawa nila sa atin?”

Tumawa si Mang Nestor.

“Gusto mong malaman?”

Natigil ang kamay ko.

Sumilip ako mula sa dilim.

Narinig kong humigop siya ng sigarilyo bago magsalita.

“Dahil ang lupang kinatatayuan ng farm ng Elias na ’yan… dapat sa atin ’yon.”

…

“Dapat sa atin ’yon,” ulit ni Mang Nestor, mas mababa ang boses. “Kung hindi lang matigas ang ulo ng lolo niyang si Amando, matagal na sanang akin ang buong silangang bahagi ng lupang ’yan.”

Para akong binuhusan ng malamig na tubig.

Hindi ako gumalaw.

“Pero Tay,” sabi ni Jun, “hindi ba may titulo sila?”

“Titulo?” Tumawa si Mang Nestor. “Anak, hindi lahat ng titulo malinis. Noon, may utang sa akin ang pamilya nila. Malaki. Pero bago ko mapasakamay ang lupa, nakahanap ng paraan ang matandang Amando. Nagbayad. Sa huling araw. Pinahiya ako sa harap ng buong barangay.”

Tumahimik si Jun.

“Kaya mula noon,” sabi ni Mang Nestor, “sinumpa ko. Hangga’t may Villarama sa lupaing ito, walang Manalo ang aasenso nang hindi ko pinapadapa.”

Kinabukasan, hindi ako nagtungo sa barangay.

Hindi rin ako nagtungo sa korte.

Nagpagawa ako ng drying room.

Pinagtawanan ako ng mga tao.

“Wala nang kabute, magpapatuyo pa?”

“Nasiraan na yata ng bait si Elias.”

Pero may natutunan ako sa apat na taong pagkatalo: kapag kinuha sa’yo ang isang daan, gumawa ka ng ibang daan.

Dahil sa kawayan ni Mang Nestor, hindi na sapat ang liwanag para sa fresh mushroom production. Pero ang drying room, iba ang kailangan.

Init.

Kontroladong hangin.

Patuyong proseso.

At ang pinakamasakit para kay Mang Nestor?

Ang kawayan niya mismo ang naging panangga ko laban sa matinding hangin at alikabok.

Ginamit ko ang natitirang ani, pati kabuteng hindi pasado sa grocery, para gumawa ng dried shiitake at mushroom chips.

Nag-aral ako gabi-gabi. Nagpadala ng samples sa restaurants sa Manila. Gumawa ng simpleng packaging. Nilagyan ko ng pangalan:

“Liwanag Farm Dried Mushrooms.”

Unang buwan, maliit lang ang order.

Ikalawang buwan, isang vegan restaurant ang kumuha.

Ikatlong buwan, isang hotel supplier ang tumawag.

Sa ikaapat na buwan, mas malaki na ang kita ng tuyong kabute kaysa dati kong fresh mushrooms.

Hindi agad naniwala ang baryo.

Pero nang dumating ang delivery van tuwing Martes at Biyernes, nanahimik sila.

Si Mang Nestor, hindi.

Isang hapon, nakita ko siyang nakatayo sa gilid ng lupa niya, nakatitig sa drying room ko. Wala na ang dating ngisi. Parang may kinakain siyang pait na hindi niya mailuwa.

“Elias!” sigaw niya. “Nakakasira ng ani ko ang init ng makina mo!”

Lumapit ako sa pilapil.

“Lupa ko ’to, Mang Nestor,” mahinahon kong sabi. “Kasalanan bang magpatuyo ako sa sarili kong lupa?”

Namutla siya.

Narinig niya ang sarili niyang salita mula sa bibig ko.

Pero hindi pa doon natapos.

Dumating ang tag-ulan. Dahil masyadong siksik ang kawayan niya, hindi nakahinga ang lupa. Naging pugad ng peste. Kumalat ang amag sa nursery niya. Nalanta ang mga pananim niyang inilagay sa likod.

Lumapit siya sa barangay, nagreklamo tungkol sa drainage.

Ang sabi ng kapitan:

“Mang Nestor, kayo rin po ang nagtanim nang sobrang dikit sa ranhiyo. Sinabihan na kayo noon ng mga tao. Hindi po namin masasabi kay Elias na alisin ang drying room niya kung nasa lupa niya.”

Noong gabing iyon, pumunta siya sa bahay namin.

Wala siyang dalang alak.

Wala rin siyang yabang.

Nakaupo si Tatay sa bintana nang marinig namin ang boses niya.

“Elias… puwede ba tayong mag-usap?”

Lumabas ako.

Nasa harap siya ng gate, basa ang tsinelas sa putik. Sa unang pagkakataon, hindi niya ako tinawag na bata.

“Puputulin ko ang isang hanay ng kawayan,” sabi niya. “Pero tulungan mo naman akong ayusin ang lupa ko. Kumakalat na ang peste.”

Tumingin ako sa kanya nang matagal.

Sa isip ko, bumalik lahat.

Ang pagtawa niya.

Ang usok sa mukha ko.

Ang sinabi niya tungkol sa lolo at tatay ko.

Lumabas si Tatay, mabagal, hawak ang baston.

“Nestor,” sabi niya.

Napatingin si Mang Nestor sa kanya. Biglang nawala ang tapang niya.

“Matagal mo nang bitbit ang galit na hindi naman sa’yo nanalo,” sabi ni Tatay. “Hindi ninakaw ng ama ko ang lupa. Binayaran niya ang utang. Ang hindi mo matanggap, hindi mo siya napaluhod.”

Nanginginig ang panga ni Mang Nestor.

“Akala mo ba kami lang ang ginapos ng galit mo?” tanong ni Tatay. “Ikaw rin. Pati anak mo.”

Sa likod ni Mang Nestor, nandoon si Jun, tahimik na nakikinig.

“Tay,” sabi ni Jun, halos pabulong. “Tama na.”

Doon unang yumuko si Mang Nestor.

Hindi siya umiyak nang malakas.

Pero nakita ko ang isang matandang lalaking biglang lumiit sa sariling kasalanan.

Kinabukasan, pinutol niya ang unang hanay ng kawayan.

Hindi kami naging magkaibigan agad. Hindi ganoon kadali ang sugat.

Pero nagsimula kaming mag-usap nang hindi nagsisigawan.

Tinulungan ko si Jun gumawa ng composting plan para sa lupa nila. Tinuruan ko siyang magpatubo ng kabute gamit ang tamang bentilasyon.

Si Mang Nestor, bihira pa ring magsalita.

Pero isang umaga, habang naglalagay ako ng bagong mushroom bags, iniwan niya sa gate namin ang isang sako ng dayami.

Walang sulat.

Walang paliwanag.

Tanging si Tatay ang ngumiti.

“Minsan,” sabi niya, “ang pinakamabigat na sorry, hindi naririnig. Nakikita.”

Lumipas ang isang taon.

Ang Liwanag Farm ay naging supplier ng dried mushrooms sa tatlong probinsya. Ang dating pader ng kawayan ay naging bakod na may sapat na pagitan. May hangin na ulit. May araw na ulit.

At sa unang pagkakataon, kapag iniikot ni Tatay ang farm, hindi na sugat ang nakikita niya sa hangganan ng lupa namin.

Kundi aral.

May mga taong tatakpan ang liwanag mo dahil hindi nila kayang makita kang umaangat. Pero tandaan mo: ang tunay na liwanag, hindi laging nanggagaling sa araw. Minsan, nanggagaling ito sa tahimik na tapang ng taong piniling bumangon kaysa gumanti.