TINAWAG NIYA AKONG “PAMANGKIN” SA HARAP NG BUONG BARANGAY: LABINLIMANG TAON MATAPOS KONG PALAYAIN ANG TIYUHIN KONG IKINADENA SA TABI NG BABUYAN, BUMALIK SIYA NA MAY DALANG KATOTOHANANG NAGPATAHIMIK SA PAMILYA NAMIN
May mga sikretong gustong ibaon ng buong barangay sa putik.
Ang sa amin, ikinadena sa puno ng sampalok sa tabi ng babuyan.
Pitong taong gulang lang ako nang palayain ko siya.
Labinlimang taon ang lumipas, bumalik siya sakay ng sunod-sunod na itim na SUV.
At ang unang salitang sinabi niya sa akin ay nagpahulog sa sigarilyo ng tatay ko.
“Pamangkin.”
Mahina ang boses niya, pero sapat para tumigil ang buong bakuran.
Ako si Nico Villarama, anak ni Ernesto Villarama, panganay sa pamilyang minsang kinatatakutan sa Barangay San Isidro, Laguna.
Noong pitong taong gulang ako, ang buong barangay ay may iisang pakiusap sa Diyos: sana mawala na si Tiyo Mateo.
Si Tiyo Mateo ang bunso ng tatay ko. Sabi ni Lolo Resty, nasiraan daw siya ng bait. Kaya isang tag-ulan, kinadena siya sa puno ng sampalok sa likod ng bahay namin, ilang hakbang lang mula sa kulungan ng baboy.
Mabaho roon. Palaging maputik. Kapag umuulan, umaapaw ang kanal at naghahalo ang tubig-baboy, putik, at basura.
Doon natutulog si Tiyo Mateo.
Isang dulo ng kadena, nakakabit sa bukong-bukong niya. Ang kabilang dulo, nakapulupot sa puno. Malaki ang kandado, halos singlaki ng kamao ko noon.
“May sakit siya,” sabi ni Lolo.
Pero si Tatay, hindi iyon ang tawag.
“Hindi siya may sakit,” lagi niyang sinasabi. “Kahihiyan siya.”
Tuwing may dadaan sa harap ng bahay namin, lumilingon sila sa likod. May bumubulong. May tumatawa. May dumudura sa lupa.
“Buhay pa pala ang baliw na ‘yan?”
“Dapat diyan mawala na.”
“Baka isang araw makawala at manakit ng tao.”
Naririnig lahat iyon ni Tiyo Mateo.
Pero hindi siya sumasagot.
Nakaupo lang siya sa ilalim ng sampalok, marumi ang damit, magulo ang buhok, payat ang mukha. Minsan nakatingin siya sa langit nang matagal. Minsan naman nakatitig lang siya sa paa niyang may kadena.
Hindi siya nakakatakot sa akin.
Malungkot lang.
Unang beses ko siyang dinalhan ng pagkain, inutusan ako ni Nanay Lina na magtapon ng tira sa babuyan. May kalahating pandesal sa kusina. Itinago ko iyon sa bulsa ko.
Lumapit ako sa kanya nang patago.
“Tiyo,” bulong ko. “Kain ka.”
Hindi siya gumalaw.
Akala ko hindi niya ako narinig. Pero nang tatalikod na ako, bigla niyang kinuha ang pandesal.
Hinati niya iyon sa dalawa.
Ang kalahati, isinubo niya. Ang kalahati, iniabot niya sa akin.
“Kumain ka rin,” paos niyang sabi.
Napatitig ako.
Iyon ang unang beses kong narinig ang boses niya.
Umiling ako. “Hindi po ako gutom.”
Tinitigan niya ako nang matagal. Tapos ngumiti siya.
Napakaliit na ngiti.
Parang takot siyang may makakita.
Mula noon, araw-araw na akong bumabalik. Minsan pandesal. Minsan kamote. Minsan lugaw na palihim na ibinibigay ni Nanay.
Bago ako lumabas, lagi niyang sinasabi, “Nico, huwag mong ipapaalam sa tatay mo.”
Hindi ko maintindihan noon.
Kung gutom ang tao, bakit bawal pakainin?
Hanggang isang hapon, nahuli ako ni Tatay.
Kagagaling niya lang sa bukid. Basang-basa ang tsinelas niya sa putik. Nakita niya akong nakaupo malapit kay Tiyo Mateo, may hawak na tinapay.
Hindi pa ako nakakatayo nang hilahin niya ako sa kuwelyo.
Bumagsak ang tinapay sa putik.
“Sino’ng nagsabi sa’yo na pakainin ‘yan?” sigaw niya.
“Gutom po siya,” sagot ko.
Doon niya ako sinampal.
Umingay ang tenga ko. Lumabo ang paningin ko.
Tumayo si Tiyo Mateo. Kumalansing ang kadena.
Napalingon si Tatay at kumuha ng kahoy.
“Gagalaw ka pa?” banta niya.
Nanigas si Tiyo. Nakasara ang kamao niya. Pero pagkatapos ng ilang segundo, binuka niya iyon at dahan-dahang umupo ulit.
“Pakinggan mo ako, Nico,” sabi ni Tatay habang nakatitig sa akin. “Hindi mo siya tiyuhin. Disgrasya siya. Kapag nakawala ‘yan at may ginawa, ikaw ang mananagot.”
Tahimik akong umiyak nang gabing iyon.
Habang nilalagyan ni Nanay ng malamig na bimpo ang pisngi ko, tinanong ko siya, “Masama po ba talaga si Tiyo Mateo?”
Nanahimik siya nang matagal.
Pagkatapos, halos bulong niyang sinabi, “Noon, siya ang pinakamatalino sa buong barangay.”
Napaupo ako.
“Talaga po?”
Bigla niyang tinakpan ang bibig ko. Namutla siya nang marinig ang yabag ni Tatay sa labas.
“Kalilimutan mo ang sinabi ko,” pakiusap niya. “Huwag mo nang itanong kahit kanino.”
Pero hindi ko nakalimutan.
Nang gabing iyon, sumilip ako sa maliit na siwang ng bintana.
May buwan sa likod ng ulap. Nakaupo si Tiyo Mateo sa putik. Gamit ang daliri, may sinusulat siya sa lupa.
Hindi ko mabasa.
Pero nakita ko si Tatay sa di kalayuan.
May hawak siyang pala.
At nakatitig siya sa kamay ni Tiyo Mateo na parang may gustong pigilan.
Noong mismong gabi ng ikapitong kaarawan ko, hindi ako makatulog.
Walang handa. Walang kandila. Isang tasang mainit na lugaw lang mula kay Nanay.
Pero sa likod ng bahay, naririnig ko ang mahinang kalansing ng kadena.
Tumayo ako. Kinuha ko ang batong ginagamit ni Lolo sa pagsira ng niyog. Lumabas ako nang nakapaa, habang tulog ang buong bahay.
“Tiyo,” bulong ko.
Dahan-dahan siyang tumingin sa akin.
Nanginginig ang kamay ko habang hinahampas ang kandado. Isa. Dalawa. Tatlo.
Sa ikaapat na tama, bumigay ang lumang bakal.
Nalaglag ang kadena sa lupa.
Matagal siyang hindi gumalaw.
“Takbo na po,” sabi ko habang umiiyak. “Bago sila magising.”
Tiningnan niya ako. Inabot ang ulo ko, parang gusto niya akong yakapin, pero hindi niya ginawa.
“Babalikan kita,” bulong niya.
Tapos tumakbo siya sa dilim.
Hindi na siya lumingon.
Kinaumagahan, natuklasan nila ang sirang kandado.
Sa harap ng mga kapitbahay, sinampal ako ni Tatay hanggang matumba ako sa putik.
“Kapag may nasaktan dahil sa kanya,” sigaw niya, “buhay mo ang ipambabayad ko!”
Labinlimang taon kong dinala ang sumpang iyon.
Tinawag akong pasaway. Tanga. Anak na walang utang na loob.
Naging katawa-tawa ako sa barangay.
Hanggang isang tanghali, habang nag-aayos ako ng sirang tricycle sa harap ng bahay, may pumasok na convoy sa makitid naming kalsada.
Anim na itim na SUV.
May mga lalaking naka-barong. May dalang folder. May kasamang abogado.
Tumigil ang unang sasakyan sa harap namin.
Bumaba ang isang lalaking maayos ang tindig, may pilak sa buhok, suot ang simpleng puting barong.
Hindi ko agad siya nakilala.
Pero nang tumingin siya sa akin, nakita ko ang parehong mga mata.
Malalim.
Malungkot.
Hindi galit.
“Pamangkin,” sabi niya.
Nahulog ang sigarilyo ni Tatay.
Si Lolo Resty, na nakaupo sa bangko, biglang kumapit sa dibdib niya.
Ngunit hindi kay Tatay tumingin si Tiyo Mateo.
Tumuro siya sa lumang puno ng sampalok sa likod ng bahay.
At sinabi niya ang pangungusap na nagpatahimik sa buong angkan namin:
“Buksan ninyo ang ilalim niyan.”
PARTE2
“Buksan ninyo ang ilalim niyan.”
Akala ko mali ang narinig ko.
Ang buong barangay ay biglang nagtipon sa tapat ng bahay namin. Parang bumalik ang eksenang labinlimang taon na ang nakaraan, pero ngayon walang tumatawa. Walang dumudura. Walang bumubulong ng “baliw.”
Lahat ay nakatingin kay Tiyo Mateo.
Si Tatay ang unang nakabawi.
“Ano’ng pinagsasabi mo?” matigas niyang tanong. “Labinlimang taon kang nawala, tapos babalik ka rito para manggulo?”
Hindi sumagot agad si Tiyo.
Tumingin siya sa akin. Sa pisngi ko. Sa kamay kong may langis ng tricycle. Sa lumang bahay naming halos pareho pa rin ng itsura mula noon.
“Nico,” sabi niya, “may utang ako sa’yo.”
Napalunok ako.
“Wala po kayong utang sa akin.”
Umiling siya.
“Kung hindi mo ako pinakawalan noong gabing iyon, matagal na akong patay.”
Tumayo si Nanay Lina sa may pintuan. Payat na siya ngayon, mas maputla, pero nang marinig niya iyon, napahawak siya sa haligi.
Tatay naman, namula ang mukha.
“Drama lang ‘yan,” singhal niya. “Baliw ka noon. Baliw ka pa rin ngayon.”
Doon lumapit ang isang lalaking naka-itim na pantalon at barong. Ipinakita niya ang ID niya.
“Attorney Samuel Reyes po. Kasama kami ni Ginoong Mateo Villarama bilang legal counsel.”
May ibang nagbulungan.
Attorney?
Ginoo?
Hindi na “baliw”?
Humakbang si Tiyo Mateo papunta sa puno ng sampalok. Matanda na ang puno, pero buhay pa rin. Doon siya ikinadena noon. Doon siya umupo sa ulan, sa putik, sa amoy ng babuyan.
Sa ilalim ng ugat nito, may maliit na tipak ng semento na tinubuan na ng lumot.
Itinuro niya iyon.
“Diyan.”
Ayaw gumalaw ng mga tao. Kaya ang isa sa mga lalaking kasama niya ang kumuha ng maso at pala mula sa sasakyan.
“Walang maghuhukay dito!” sigaw ni Tatay.
Pero bago siya makalapit, nagsalita si Tiyo.
“Kuya Ernesto, kung wala kang tinatago, bakit ka natatakot?”
Tumigil si Tatay.
Ang tahimik na iyon ang unang bitak.
Nagsimula ang paghukay.
Bawat bagsak ng maso sa semento, parang tumatama sa dibdib ko. Nakatayo ako sa tabi ni Nanay, pero ramdam ko ang panginginig niya.
“Ma,” bulong ko, “alam mo ba ito?”
Hindi siya sumagot.
Tumulo lang ang luha niya.
Ilang minuto pa, tumama ang pala sa isang bagay na metal.
Klang.
Lahat napaurong.
Inangat ng lalaki ang isang lumang lata ng biskwit, balot ng makapal na plastik. Kinakalawang na ang gilid, pero buo pa rin ang takip.
Iniabot iyon kay Tiyo Mateo.
Hindi niya agad binuksan.
Tiningnan muna niya si Lolo Resty.
Ang matandang minsang nag-utos na ikadena siya ay nakaupo pa rin sa bangko, nanginginig ang mga kamay. Wala na ang tapang sa mukha niya.
“Pa,” sabi ni Tiyo Mateo, “labinlimang taon kong inisip kung bakit ninyo ginawa iyon. Pero ang totoo, alam ko na noon pa.”
Binuksan niya ang lata.
Sa loob, may mga lumang papel na nakabalot sa plastik. May litrato. May maliit na kuwaderno. May sobre na kulay kayumanggi.
Kinuha ni Attorney Reyes ang mga dokumento at isa-isang inilatag sa ibabaw ng mesa sa bakuran.
“Para sa kaalaman ng lahat,” sabi ng abogado, “ang mga dokumentong ito ay orihinal na kopya ng scholarship grant, land title transfer objection, at sulat mula sa dating municipal assessor ng San Pablo.”
Wala akong maintindihan sa unang sandali.
Pero nang marinig ko ang susunod, tila nanlamig ang buong katawan ko.
“Si Mateo Villarama po ay hindi basta nawala noon. Noong dalawampu’t tatlong taong gulang siya, nakapasa siya sa full scholarship sa Maynila. Engineering. Siya ang unang taga-barangay na dapat makakapag-aral doon.”
Napatingin ang mga kapitbahay sa isa’t isa.
Naalala ko ang sinabi ni Nanay noon.
Siya ang pinakamatalino sa buong barangay.
“Pero bago siya umalis,” patuloy ng abogado, “natuklasan niyang may pekeng dokumento sa lupang minana dapat nila mula sa kanilang ina.”
Naging matalim ang tingin ni Tiyo Mateo kay Tatay.
“Ang lupa sa likod ng palengke,” sabi niya, “hindi kay Kuya Ernesto dapat napunta. Hati dapat kaming tatlo. Ako, si Kuya Ernesto, at si Ate Milagros.”
Napasinghap ang isang matandang babae sa gilid. “Yung lupa na ginawang terminal?”
Tumango ang abogado.
“Ang lupa pong iyon ngayon ay inuupahan ng isang transport company. Labinlimang taon nang kumikita.”
Tumingin ako kay Tatay.
Iyon pala ang perang laging sinasabi niyang “pinaghirapan” niya.
Iyon pala ang dahilan kung bakit kahit mahirap kami sa bahay, may pera siya sa sabong, alak, at utang na loob ng mga opisyal sa barangay.
“Sinubukan kong magsumbong noon,” sabi ni Tiyo Mateo. “Pero bago ako makaalis papuntang Maynila, ikinulong nila ako.”
“Sinungaling!” sigaw ni Tatay.
Pero nanginginig na ang boses niya.
Kinuha ni Tiyo ang maliit na kuwaderno sa lata.
“Ito ang diary ko. Araw-araw kong isinulat kung ano ang nangyayari. Kung sino ang nagdala ng gamot na nagpahilo sa akin. Kung sino ang nagsabing baliw ako. Kung sino ang pumirma para hindi ako maipasuri ng totoong doktor.”
Napahawak si Nanay sa bibig niya.
“Mateo…” mahina niyang sabi.
Bumaling si Tiyo sa kanya. Lumambot ang mukha niya.
“Ate Lina, hindi kita sinisisi. Alam kong tinulungan mo akong mabuhay. Yung lugaw. Yung tubig. Yung bimpo kapag nilalagnat ako.”
Umiiyak na si Nanay.
“Patawad,” sabi niya. “Duwag ako noon.”
“Hindi,” sagot ni Tiyo. “Takot ka. Magkaiba iyon.”
Tahimik ang buong bakuran.
Pagkatapos, inilabas ng abogado ang huling sobre.
“May isa pa pong dahilan kung bakit bumalik si Ginoong Mateo ngayon.”
Tiningnan ako ni Tiyo.
Hindi ko alam kung bakit biglang bumilis ang tibok ng puso ko.
“Pagkatapos kong makatakas noong gabing iyon,” sabi niya, “nakarating ako sa bayan. Tatlong araw akong natulog sa terminal. Isang driver ang nagdala sa akin sa simbahan. Doon ako natulungan ng isang pari. Naipagamot ako. Napatunayang wala akong sira sa ulo.”
Huminga siya nang malalim.
“Nagtrabaho ako sa Maynila. Nag-aral sa gabi. Nagtayo ng maliit na repair shop. Lumaki iyon. Naging construction supply. Ngayon, may kumpanya na ako.”
Kaya pala ang convoy.
Kaya pala ang abogado.
Kaya pala ang damit niyang maayos, ang tindig niyang hindi na kayang yurakan ng kahit sino.
“Pero kahit saan ako makarating,” dagdag niya, “hindi ko nakalimutan ang batang nagbigay sa akin ng kalahating pandesal.”
Hindi ko napigilang mapayuko.
Labinlimang taon akong pinahiya dahil sa ginawa kong iyon.
Ngayon, iyon pala ang bagay na nagligtas ng buhay niya.
“Bumalik ako hindi para maghiganti lang,” sabi ni Tiyo. “Bumalik ako para itama ang nakaw. At para kunin ang dapat matagal nang nailigtas.”
Humakbang si Tatay.
“Ano naman ang kukunin mo rito?” hamon niya. “Wala kang anak. Wala kang pamilya rito.”
Doon tumigas ang mukha ni Tiyo.
“May pamilya ako.”
Tumingin siya sa akin.
“Si Nico.”
Parang may sumabog sa tenga ko.
Hindi ako nakagalaw.
Si Tatay ang unang tumawa, pero pilit at basag ang tunog.
“Ano’ng kalokohan ‘yan? Anak ko si Nico.”
Hindi sumagot si Tiyo. Sa halip, tumingin siya kay Nanay.
Si Nanay Lina ay halos hindi makahinga sa pag-iyak.
“Ma?” nanginginig kong tanong.
Lumingon siya sa akin.
“Nico,” sabi niya, “anak kita. Hinding-hindi magbabago iyon.”
“Pero…” Hindi ko matapos ang tanong.
Napaupo siya sa bangko, parang naubos ang lakas.
“Noong gabing bago nila ikinadena si Mateo,” sabi ni Nanay, “pinakiusapan niya akong itago ang kuwaderno at mga papel niya. Sabi niya, kung may mangyari sa kanya, ibigay ko sa taong mapagkakatiwalaan.”
Tumingin siya kay Tatay.
“Nalaman ni Ernesto. Pinagbantaan niya ako. Sinabi niyang kung magsasalita ako, pati ako ikukulong niya sa hiya. Buntis ako noon.”
Nanlamig ang mga daliri ko.
“Buntis?” bulong ko.
Tumango siya, umiiyak.
“Akala ng lahat anak ka ni Ernesto. Pinanindigan niya iyon dahil ayaw niyang mapahiya ang pamilya. Pero alam niya. Alam naming lahat.”
Unti-unti kong naintindihan kung bakit galit na galit si Tatay sa akin.
Hindi lang dahil pinalaya ko si Tiyo.
Kundi dahil ang batang nagpalaya sa kanya ay anak pala niya.
Hindi pamangkin.
Anak.
Napaatras ako.
Tumingin ako kay Tiyo Mateo.
Puno ng luha ang mga mata niya, pero hindi niya ako pinilit lapitan.
“Hindi kita babawiin kay Nanay mo,” sabi niya. “Hindi ako bumalik para guluhin ang puso mo. Bumalik ako para sabihin ang totoo. Para hindi ka na mabuhay sa sumpa ng kasinungalingan nila.”
Nanginginig ang tuhod ko.
Labinlimang taon kong tinawag na Tatay ang lalaking nanakit sa akin dahil sa awa ko.
Labinlimang taon kong hinahanap ang dahilan kung bakit pakiramdam ko hindi ako kabilang sa sariling bahay.
Naroon pala ang sagot, nakabaon sa ilalim ng puno.
Si Tatay, o si Ernesto, ay biglang sumigaw.
“Walang maniniwala sa inyo! Papel lang ‘yan!”
Kinuha ni Attorney Reyes ang isa pang folder mula sa bag.
“May DNA test result po kami. Ginawa sa legal process, gamit ang personal effects ni Ginoong Mateo at sample na boluntaryong ibinigay noon ni Ginang Lina para sa medical record ni Nico. Handa kaming isumite ito sa korte.”
Hindi ko alam kung kailan kinuha ni Nanay iyon. Hindi ko na tinanong.
Ang alam ko lang, habang binabasa ng abogado ang resulta, unti-unting nawala ang kulay sa mukha ni Ernesto.
“Probability of paternity: 99.99%.”
Walang huminga.
Si Lolo Resty ay napayuko.
Ang mga kapitbahay na dating dumudura sa tabi ng babuyan, ngayon ay walang maiangat na mukha.
Lumapit si Tiyo Mateo kay Ernesto.
“Hindi na kita ikakadena,” sabi niya. “Hindi ako magiging katulad ninyo.”
Akala ko iyon na ang katapusan.
Pero idinagdag niya, “Pero haharap ka sa korte. Ikaw, si Papa, at lahat ng pumirma sa pekeng dokumento. Ibabalik ninyo ang lupa. Ibabalik ninyo ang renta. At hihingi kayo ng tawad kay Lina, kay Nico, at sa batang ako na iniwan ninyo sa putik.”
Lumuhod si Lolo Resty.
Sa unang pagkakataon sa buhay ko, nakita kong umiyak ang matandang kinatatakutan ng lahat.
“Mateo,” hikbi niya, “anak…”
Umiling si Tiyo.
“Noong kinadena ninyo ako sa tabi ng babuyan, doon natapos ang pagiging anak ko sa inyo.”
Masakit pakinggan iyon.
Pero totoo.
May mga sugat na hindi gumagaling sa simpleng “patawad.”
May mga taong kailangang managot bago sila patawarin.
Kinabukasan, nagsampa ng kaso ang abogado ni Tiyo Mateo. Kumalat ang balita hindi lang sa barangay, kundi hanggang bayan. Ang lupa sa likod ng palengke ay pinasailalim sa legal hold. Ang mga lumang opisyal na tumulong sa pekeng papeles ay isa-isang ipinatawag.
Si Ernesto, ang lalaking kinatatakutan ko buong buhay ko, ay nawalan ng tapang nang mawala ang perang pinagyayabang niya.
Si Lolo Resty naman, hindi na muling umupo sa bangko sa harap ng bahay. Nasa loob na lang siya, tahimik, parang siya naman ang ikinadena ng sarili niyang konsensya.
Ako at si Nanay ay umalis sa bahay na iyon.
Hindi kami dinala ni Tiyo Mateo sa mansyon. Wala siyang ipinakitang yabang. Isang maliit na bahay sa bayan ang inayos niya para sa amin. Malinis. Tahimik. May bakuran na may tanim na calamansi.
Noong unang gabi namin doon, hindi ako makatulog.
Lumabas ako at nakita kong nakaupo si Tiyo Mateo sa hagdan, hawak ang isang pandesal.
Hinati niya iyon sa dalawa.
Iniabot niya sa akin ang kalahati.
Tulad noong bata pa ako.
Ngumiti ako, pero nangingilid ang luha.
“Kayo pala ang tatay ko,” sabi ko.
Matagal siyang hindi sumagot.
Pagkatapos, mahina niyang sinabi, “Kung papayag ka, gusto kong matutunan kung paano maging tatay mo mula ngayon.”
Doon ako tuluyang umiyak.
Hindi dahil nawala ang dati kong pamilya.
Kundi dahil sa unang pagkakataon, may isang taong hindi ako sinisi sa kabutihan ko.
Pagkalipas ng ilang buwan, nagsimula akong mag-aral ulit. Tinulungan ako ni Tiyo Mateo, pero hindi niya ako tinuring na utang na loob. Lagi niyang sinasabi, “Hindi tulong ang ibigay sa anak ang pagkakataong dapat sa kanya.”
Si Nanay, unti-unting natutong tumawa nang hindi muna lumilingon sa pinto.
At ako, tuwing dumadaan sa lumang bahay sa Barangay San Isidro, hindi na ako nanginginig.
Ang puno ng sampalok ay nandoon pa rin.
Pero wala na ang kadena.
Minsan, may mga batang naglalaro sa paligid nito. Hindi nila alam ang nangyari roon. Hindi nila alam na minsan, may isang taong tinawag na baliw dahil may katotohanang gustong patahimikin.
Pero alam ko.
At habang buhay kong aalalahanin.
Dahil minsan, ang batang tinatawag na pasaway ang tanging may lakas ng loob gumawa ng tama.
Mensahe: Huwag nating husgahan ang taong ipinapahiya ng marami. Minsan, ang tinatawag ng lipunan na “baliw,” “salot,” o “kahihiyan” ay siya palang biktima ng kasinungalingan. At ang maliit na kabutihang ibinigay mo ngayon, maaaring maging liwanag na magliligtas sa isang buhay balang araw.
