Tinawag Akong Estranghero sa Libing ng Asawa Ko, Pero Makalipas ang Tatlong Araw, Siya Mismo ang Tumawag at Umiyak Habang Ang Manugang Kong Lalaki ay Minadaling Kunin ang Bahay, Ipon, at Buong Buhay Namin
Nang tanungin ko kung saan gaganapin ang libing ng asawa ko, ngumiti lang ang manugang ko at sinabi, “Tapos na. Nailibing na siya. Ayaw naming may mga estranghero roon.”
Estranghero.
Apatnapu’t dalawang taon kong asawa si Elena, pero sa sariling libing niya, ako ang itinuring nilang hindi kabilang.
Tatlong araw pagkatapos noon, tumunog ang cellphone ko.
At nang sagutin ko, narinig ko ang boses ng babaeng akala ko’y patay na.
“Ramon,” humihikbi niyang sabi, “ano ang ginagawa nila sa buhay ko?”
Ako si Ramon Villanueva, animnapu’t tatlong taong gulang, tubong Quezon City. Hanggang sa araw na iyon, akala ko alam ko na kung ano ang tunay na sakit. Akala ko ito ay noong unang beses kong makita si Elena sa kama ng ospital, maputla, mahina, at halos hindi na maigalaw ang mga daliri habang nakahawak sa kamay ko.
Dalawang linggo siyang na-confine sa isang pribadong ospital sa Cubao. May problema siya sa puso at baga, pero paulit-ulit sinasabi ng doktor na stable siya. Hindi magaan ang lagay, pero may pag-asa.
Noong huling dinalaw ko siya, pinisil niya ang kamay ko at mahina pang nagtanong, “Ramon, nadiligan mo ba ang sampaguita sa may bintana?”
Ganoon si Elena. Kahit mahina na siya, halaman pa rin ang iniisip. Hindi insurance. Hindi bahay. Hindi pera. Buhay.
Kinabukasan, habang nakaupo ako sa maliit naming kusina sa Project 8, hawak ang malamig nang kape, tumawag si Mark Dela Cruz, asawa ng anak naming si Liza.
Si Mark ay tipo ng lalaking laging plantsado ang polo, laging kontrolado ang boses, at laging may dahilan kung bakit dapat siya ang masunod. Walo na silang taon ni Liza, pero hanggang ngayon, pakiramdam ko, hindi siya naging pamilya. Para siyang bisitang may dalang kontrata.
“Papa Ramon,” sabi niya, malamig ang tono. “Tungkol ito sa arrangements.”
“Anong arrangements?” tanong ko.
Sandali siyang tumahimik.
“Sa libing ni Mama Elena.”
Napahawak ako sa gilid ng mesa.
“Anong libing?”
“Tapos na po,” sabi niya. “Nailibing na siya kahapon sa Himlayang Pilipino. Tahimik lang. Maliit na seremonya. Immediate family lang.”
Hindi ko agad naintindihan ang sinabi niya. Parang may pumutok sa loob ng tenga ko. Tumayo ako, pero nanghina ang tuhod ko. Napatingin ako sa upuang paborito ni Elena sa tabi ng bintana. Naroon pa ang shawl niyang kulay lavender, nakasabit sa sandalan.
“Mark,” bulong ko, “asawa ko si Elena. Bakit hindi ninyo ako tinawagan?”
“Papa Ramon,” sagot niya, masyadong kalmado, “pasensya na po, pero ayaw namin ng gulo. At sa totoo lang, ayaw rin naming may mga taong hindi na niya close sa huling sandali.”
Hindi ko agad nakuha ang ibig niyang sabihin.
Hanggang sa idinagdag niya, “Ayaw namin ng strangers doon.”
Parang sinaksak ako sa dibdib.
“Stranger?” sabi ko. “Ako? Sa asawa ko?”
“Legal na si Ate Liza ang next of kin,” tuloy niya. “At ako ang nag-asikaso dahil hindi niya kaya emotionally. May mga papeles na kailangan. May desisyon na kailangang gawin. Mabilis ang pangyayari.”
“Nasaan si Liza?” tanong ko.
“Nagpapahinga.”
“Gusto ko siyang makausap.”
“Hindi ngayon.”
Doon ko naramdaman ang unang piraso ng takot sa ilalim ng galit.
“Nasaan ang puntod niya?”
“Himlayang Pilipino. Section San Lorenzo, Row 18. Simple lang. Ganoon naman gusto ni Mama Elena.”
Ganoon naman gusto ni Mama Elena.
Halos mapatawa ako sa sakit. Si Elena, na laging nagsasabing kapag siya ang nauna, gusto niyang may kantahan, may dasal, may kapitbahay, may churchmates, may mga batang dating tinuturuan niya sa public school. Lagi niyang sinasabi, “Ramon, huwag mo akong ililibing na parang sikreto.”
Pero iyon ang ginawa nila.
Ginawa nila siyang sikreto.
Hindi ko na hinintay ang iba pang sasabihin ni Mark. Kinuha ko ang susi ng lumang pickup at nagmaneho papuntang sementeryo. Habang nasa EDSA ako, parang bawat sasakyan sa paligid ko ay bahagi ng mundong nagpapatuloy, samantalang ang mundo ko ay tumigil na.
Pagdating ko sa Himlayang Pilipino, pinuntahan ko ang Section San Lorenzo. Ang araw ay mainit, pero malamig ang kamay ko. Isa-isa kong binasa ang mga pangalan sa lapida hanggang sa makita ko siya.
Elena Santos Villanueva
Mahal na Ina at Asawa
Napaluhod ako sa harap ng bagong hukay.
Sariwa pa ang lupa. May nakapatong na puting bulaklak at tatlong rosas na rosas. Paborito iyon ni Elena. Lagi niyang sinasabi na ang pulang rosas ay masyadong madrama, ang dilaw ay parang paghingi ng tawad, pero ang rosas na rosas ay parang tahimik na pagmamahal.
Hinawakan ko ang lupa.
Dapat doon ako gumuho.
Dapat doon ako umiyak hanggang wala nang natira.
Pero hindi luha ang unang dumating.
Kundi hinala.
May mali.
Hindi ko alam kung paano ipapaliwanag, pero habang nakaluhod ako, may maliit na tinig sa dibdib ko na nagsasabing hindi ito ang katapusan. Hindi ganito dapat. Hindi ganito ang amoy ng paalam. Hindi ganito katahimik ang kamatayan ng babaeng minahal ng maraming tao.
Tumayo ako at dumiretso sa opisina ng sementeryo.
“Sir,” sabi ko sa babaeng nasa counter, “ako ang asawa ni Elena Villanueva. Gusto kong makita ang burial record.”
Nagbago ang mukha niya.
“Sir, kayo po ang asawa?”
“Oo.”
Tiningnan niya ang computer. Matagal siyang hindi nagsalita.
“Sir… ang nakalagay pong authorized representative ay si Mark Dela Cruz.”
“Manugang ko.”
“At ang nagbigay po ng instruction ay daughter, si Liza Dela Cruz.”
“May death certificate ba?”
Tumitig siya sa akin, halatang kinakabahan.
“May ipinasa po. Pero photocopy lang.”
“Photocopy?”
“Opo. At sir…” Bumaba ang boses niya. “Closed casket po. Walang viewing dito. Diretso burial.”
Napahawak ako sa counter.
Closed casket.
Walang viewing.
Walang tawag sa akin.
Walang paalam.
Biglang tumunog ang cellphone ko.
Unknown number.
Muntik ko nang hindi sagutin. Pero may kung anong puwersa ang nagtulak sa daliri ko.
“Hello?”
May mahinang paghinga sa kabilang linya.
Pagkatapos, isang basag na boses. Nanginginig. Pamilyar. Imposibleng pamilyar.
“Ramon…”
Natigilan ang buong katawan ko.
“Elena?”
Umiyak siya.
“Ramon, bakit nila sinasabing patay na ako?”…
PARTE2
Hindi ako nakapagsalita.
Parang nawala ang sementeryo sa paligid ko. Wala na ang mga lapida. Wala na ang init ng araw. Wala na ang babaeng nasa counter na nakatitig sa akin na para bang may multong tumawag sa cellphone ko.
Ang tanging naroon ay ang boses ni Elena.
Mahina. Basag. Pero buhay.
“Elena,” halos pabulong kong sabi, “nasaan ka?”
May narinig akong kaluskos, tapos mahinang hikbi.
“Hindi ko alam ang pangalan ng lugar. May matandang nurse dito. Sabi niya rehabilitation center daw ito sa Antipolo. Ramon, natatakot ako. Kinuha nila ang phone ko. Itong gamit ko, hiniram ko lang sa janitress. Narinig ko silang nag-uusap kagabi. Sabi nila… sabi nila tapos na raw ang burial ko.”
Kumapit ako sa counter.
“Sinong ‘nila’?”
Tahimik.
Pagkatapos, sinabi niya ang pangalang kinatatakutan ko nang marinig.
“Si Mark.”
Doon ako tuluyang nanlamig.
“Kasama ba si Liza?”
Muling umiyak si Elena.
“Hindi ko alam. Huling kita ko kay Liza, umiiyak siya. Pumirma siya sa ilang papel. Sabi ni Mark, kailangan daw para mailipat ako sa mas magandang facility. Akala ko medical papers lang. Ramon, bakit may libing? Bakit may puntod ako?”
Hindi ko alam ang isasagot. Ang lalaki sa loob ko na apatnapu’t dalawang taon nang sinusubukang protektahan ang asawa niya ay biglang nakaramdam ng galit na hindi na kayang lunukin.
“Makinig ka sa akin,” sabi ko. “Huwag kang bababa ng tawag. Magtanong ka sa janitress kung anong address.”
Narinig kong kinausap niya ang isang babae sa malayo. May ilang segundong kaluskos. Pagkatapos bumalik siya.
“San Roque Road. Malapit daw sa lumang simbahan. Casa Esperanza Care Home.”
Kinagat ko ang labi ko.
“Pupuntahan kita ngayon.”
“Ramon,” mabilis niyang sabi, “may lalaki sa labas ng pinto. Baka nurse, baka tauhan ni Mark. Sabi nila hindi raw ako pwedeng tumanggap ng bisita. Sabi nila disoriented ako.”
“Hindi ka baliw.”
“Alam ko,” sabi niya, nanginginig ang boses. “Pero pinapaniwala nila ang lahat na baliw ako. O patay. Hindi ko na alam kung alin ang mas masahol.”
Pagkababa ng tawag, hindi ako dumiretso agad sa Antipolo. Una, tumawag ako sa matalik kong kaibigan na si Attorney Benedicto Reyes, ninong ni Liza at dating abogado sa Quezon City Hall.
Hindi ko na pinaligoy-ligoy.
“Ben, buhay si Elena.”
Akala ko tatawa siya o sasabihing nagdadalamhati lang ako. Pero nang ikuwento ko ang tawag, ang sementeryo, ang photocopy ng death certificate, at ang closed casket burial, tumahimik siya.
Pagkatapos, seryoso niyang sinabi, “Ramon, huwag kang pupunta mag-isa.”
“Hindi ako makapaghihintay.”
“Makinig ka. Kung totoo ito, hindi lang family drama ito. Posibleng falsification, illegal confinement, fraud, at attempted estate transfer. May ari-arian ba kayong nakapangalan sa inyong dalawa?”
“Bahay. Savings. Isang lupa sa Bulacan. At life insurance ni Elena.”
“Magkano?”
“Mga ₱8.5 milyon.”
Narinig kong huminga siya nang malalim.
“Doon sila pupunta.”
Labinlimang minuto pagkatapos noon, nagkita kami ni Ben sa harap ng presinto sa Anonas. May kasama siyang dalawang pulis na kilala niya, sina Police Captain Mendoza at isang babaeng investigator na si PO3 Arriola. Dala ko ang marriage certificate namin ni Elena, lumang IDs, litrato, at ang resibo ng huling hospital bill.
Bago kami umalis, tumawag si Mark.
Hindi ko sinagot.
Makalipas ang ilang segundo, nag-text siya.
Papa Ramon, nasaan kayo? Huwag na po kayong manggulo. Tapos na ang lahat. Please respect Mama Elena’s peace.
Tinitigan ko ang mensahe.
Peace?
Ang babaeng sinasabi niyang payapa ay umiiyak sa isang care home sa Antipolo.
Pagdating namin sa Casa Esperanza, mukhang tahimik ang lugar. Isang lumang dalawang palapag na bahay, may gate na kalawangin, at karatulang halos kupas na. Kung hindi mo alam ang hinahanap mo, iisipin mong ordinaryong home for the elderly lang.
Pero nang sabihin ni Captain Mendoza na may emergency check kami para sa isang pasyenteng posibleng illegally confined, biglang nag-iba ang mukha ng receptionist.
“Wala pong Elena Villanueva dito,” sabi niya agad.
Hindi pa namin nababanggit ang pangalan.
Doon pa lang, alam na namin.
Sumulyap si Ben sa akin. “Miss, hindi pa namin sinasabi kung sino ang hinahanap.”
Namula siya.
Pumasok kami. Sa ikalawang palapag, sa dulo ng hallway, narinig ko ang mahinang boses.
“Ramon?”
Hindi ako lumakad.
Tumakbo ako.
Nasa maliit na kuwarto si Elena, nakasuot ng hospital gown, mas payat kaysa huling kita ko, pero buhay. Buhay na buhay. Nang makita niya ako, humagulgol siya na parang batang matagal ikinulong sa dilim.
Niyakap ko siya nang mahigpit, pero maingat. Ang katawan niya ay nanginginig sa dibdib ko.
“Akala ko hindi mo ako mahahanap,” sabi niya.
“Hahanapin kita kahit saan,” sagot ko.
Sa ilalim ng unan niya, nakita ni PO3 Arriola ang isang folder. Nandoon ang kopya ng forged medical transfer, authorization forms na may pirma ni Liza, at isang document na nagsasabing si Elena ay “mentally unfit to make decisions.” May isa pang papel na halos magpatigil ng hininga ko.
Special Power of Attorney.
Binibigyan nito si Mark ng karapatang i-process ang insurance, i-withdraw ang ilang joint funds, at simulan ang pagbenta ng lupa namin sa Bulacan.
Peke ang pirma ni Elena.
Alam ko iyon dahil apatnapu’t dalawang taon kong pinapanood ang kamay niya habang nagsusulat siya ng grocery list, Christmas card, at birthday letter para sa akin. Ang tunay na pirma niya ay may maliit na kurba sa dulo ng “E.” Ang nasa papel, matigas at pilit.
“Hindi ako pumirma niyan,” sabi ni Elena, umiiyak. “Ramon, hindi ako pumirma.”
“Alam ko.”
Habang kinukunan ng statement si Elena, may narinig kaming komosyon sa baba.
Dumating si Mark.
Kasama si Liza.
Pagbaba namin, nakita ko ang anak ko sa pintuan, maputla, nanginginig, nakapulupot ang kamay sa bag. Si Mark naman ay galit na galit, pero pilit pa ring nakangiti.
“Papa Ramon,” sabi niya, “hindi ninyo naiintindihan. Confused si Mama Elena. Delusional siya. Kaya nga namin siya dinala rito.”
“Delusional?” tanong ni Ben. “Kaya ninyo siya idineklarang patay?”
Saglit na natigilan si Mark.
“Hindi namin siya idineklarang patay. May error lang sa paperwork.”
“May puntod siya,” sabi ko. “May lapida. May burial record. May photocopy ng death certificate.”
Lumapit si Elena mula sa hagdan, alalay ng nurse at ni PO3 Arriola.
Nang makita siya ni Liza, natakpan ng anak ko ang bibig niya.
“Ma…”
“Elena,” sabi ni Mark agad, “bumalik ka sa taas. Hindi ito makakatulong sa recovery mo.”
Tumingin sa kanya si Elena. Sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon, nakita ko sa mukha ng asawa ko ang galit na tahimik ngunit matalim.
“Recovery ko?” sabi niya. “O recovery ng pera ninyo?”
Napaatras si Mark.
Si Liza naman ay umiiyak na.
“Papa,” sabi niya sa akin. “Hindi ko alam na may libing. Sabi ni Mark… sabi niya kailangan lang mailipat si Mama dahil hindi na raw ligtas sa ospital. Sabi niya ayaw mo raw pumirma. Sabi niya kung hindi ako pipirma, baka mamatay si Mama dahil sa delay.”
Tiningnan ko ang anak ko. Galit ako, oo. Pero mas malakas ang sakit.
“Liza,” sabi ko, “bakit hindi mo ako tinawagan?”
Dumulas ang luha sa pisngi niya.
“Sinabi niyang ayaw mo na raw kay Mama. Sinabi niyang may ibang babae ka raw. Sinabi niyang kaya hindi ka na dapat kasama sa decisions.”
Parang binuhusan ako ng malamig na tubig.
“Elena,” lumingon ako sa asawa ko.
Umiling siya agad. “Hindi ako naniwala roon. Kahit anong sabihin nila. Kilala kita.”
Si Mark ay nagsimulang magtaas ng boses.
“Ginawa ko lang ang dapat gawin! Baon na kayo sa gastos! Hindi ninyo kayang alagaan siya! Ang insurance na iyon, mapupunta rin naman sa pamilya!”
“Hindi sa pamilya,” sabi ni Ben. “Sa iyo.”
Doon bumagsak ang maskara ni Mark.
Nalaman namin kinagabihan, sa tulong ng pulis at abogado, na may utang si Mark na halos ₱3 milyon mula sa failed online investment scheme. Nagsangla siya ng kotse, nangutang sa kaibigan, at gumamit ng credit cards sa pangalan ni Liza. Nang malaman niyang may malaking insurance si Elena at may lupa kaming pwedeng ibenta, gumawa siya ng plano.
Pinalabas niyang lumala ang kondisyon ni Elena, pinalipat siya sa care home gamit ang pirma ni Liza, gumawa ng pekeng death documents sa tulong ng fixer, at nagpaayos ng closed-casket burial gamit ang bangkay ng isang unclaimed patient mula sa ibang lugar.
Isang babae ang totoong nailibing doon.
Pero hindi si Elena.
Noong marinig iyon ni Elena, umiyak siya hindi lang para sa sarili niya, kundi para sa babaeng walang pamilyang naghanap.
“Hindi dapat ganoon ang kahit sinong tao,” sabi niya. “Kahit wala siyang pera. Kahit wala siyang pangalan sa tabi niya.”
Si Mark ay inaresto hindi dahil sumigaw kami, kundi dahil sa ebidensya. Forged documents. False declaration. Illegal confinement. Attempted fraud. At habang dinadala siya palabas, tumingin siya kay Liza at sumigaw, “Ginawa ko ito para sa atin!”
Pero si Liza, sa unang pagkakataon, hindi na yumuko.
“Hindi,” sabi niya. “Ginawa mo ito para sa sarili mo.”
Matagal bago gumaling ang pamilya namin.
Hindi sapat ang isang sorry para burahin ang araw na tinawag akong stranger sa libing ng asawa ko. Hindi sapat ang pag-iyak ni Liza para maibalik agad ang tiwalang nasira. Pero anak ko siya. At nakita ko sa mukha niya ang babaeng lumaki sa bahay namin, hindi ang asawang kinontrol ng isang mapanlinlang na lalaki.
Si Elena ang unang nagpatawad nang kaunti.
Hindi buo. Hindi madali.
Pero isang gabi, habang nakaupo kami sa kusina, bumalik siya sa paborito niyang upuan sa tabi ng bintana. Payat pa siya, mahina pa, pero nakabalot sa lavender shawl niya. Si Liza naman ay nasa lababo, naghuhugas ng tasa, tahimik na umiiyak.
“Elena,” sabi ko, “sigurado ka bang gusto mo siyang manatili muna rito?”
Hinawakan ng asawa ko ang kamay ko.
“Hindi si Mark ang anak natin,” sabi niya. “Si Liza. At kung may isang taong kailangang matutong hindi na matakot, siya iyon.”
Kinabukasan, bumalik kami sa sementeryo.
Hindi para kay Elena.
Kundi para sa babaeng nailibing sa pangalan niya.
Sa tulong ni Attorney Ben, sinimulan ang proseso para malaman ang tunay niyang pagkakakilanlan. Nagdala si Elena ng rosas na rosas at inilagay sa tabi ng lapida.
“Hindi ikaw ang dapat narito,” bulong ko.
Sumagot si Elena, “Pero ngayon, hindi na siya mag-iisa.”
Ilang buwan ang lumipas bago tuluyang naayos ang lahat. Nabawi namin ang kontrol sa bahay, na-freeze ang accounts na tinangkang galawin ni Mark, at napawalang-bisa ang lahat ng pekeng dokumento. Si Liza ay nagsampa ng kaso at humiwalay sa kanya. Hindi naging madali ang mga gabi niya. May guilt na hindi natutulog. Pero araw-araw, natututo siyang tumayo nang hindi hawak ang kamay ng taong sumira sa kanya.
At kami ni Elena?
Bumalik kami sa simpleng buhay.
Tuwing umaga, nagkakape kami sa kusina. Siya pa rin ang nakaupo sa tabi ng bintana. Ako pa rin ang nagdidilig ng sampaguita, kahit lagi niyang sinasabing sobra ang tubig ko. Minsan, pinagtatawanan namin iyon. Minsan, bigla na lang kaming tatahimik dahil naaalala namin kung gaano kami kalapit mawala sa isa’t isa.
Isang araw, tinanong niya ako, “Ramon, noong nakita mo ang puntod ko, ano ang naramdaman mo?”
Matagal bago ako sumagot.
“Parang ninakaw nila ang paalam ko,” sabi ko. “Pero mas masakit pala ang malaman na ninakaw nila ang buhay mo habang humihinga ka pa.”
Hinawakan niya ang kamay ko.
“Hindi nila nakuha,” sabi niya. “Dahil hinanap mo ako.”
Totoo iyon.
Minsan, ang pagmamahal ay hindi lang yakap, bulaklak, o matatamis na salita. Minsan, ang pagmamahal ay ang hindi pagtanggap sa kasinungalingan kahit buong mundo na ang nagsasabing tapos na. Minsan, ito ay pagpunta sa sementeryo, pagdinig sa maliit na hinala sa puso, at paghahanap sa taong mahal mo kahit may lapida nang nagsasabing wala na siya.
At kung may natutunan ako sa lahat ng nangyari, ito iyon:
Huwag hayaang ang pinakamalakas magsalita ang magkuwento ng katotohanan para sa mga taong hindi kayang ipagtanggol ang sarili. Minsan, ang isang matanda, isang maysakit, isang tahimik na asawa, o isang takot na anak ay kailangan lang ng isang taong maniniwala sa kanila.
Dahil ang tunay na pamilya ay hindi iyong nagtatago ng libing.
Ang tunay na pamilya ay iyong naghahanap hanggang matagpuan ang buhay.
