Tatlong Araw Bago Ako Isama sa Libing ng Lalaking Hindi Ko Nakilala, Iniwan Ako ng Doktor na Nangakong Pakakasalan Ako—Para Magpanggap na Nobyo ng Isang Guro, at Doon Ko Nalaman Kung Sino ang Tunay na Dumating Para Iligtas ang Buhay Ko
Tatlong araw na lang bago ang ika-dalawampu’t limang kaarawan ko.
Kapag hindi pa ako kasal bago sumapit iyon, isasama ako sa libing ng lalaking ni minsan ay hindi ko nakita.
At ang lalaking nangakong ililigtas ako mula sa kapalarang iyon…
ay abala ngayon sa pagpapanggap na nobyo ng ibang babae.
Sa liblib naming sitio sa Kabundukan ng Cordillera, may matandang kasunduang kinatatakutan ng lahat ng dalaga.
Kapag naipagkasundo ka na sa isang lalaki at namatay siya bago kayo makasal, kailangan mong mag-asawa muli bago ka mag-25. Kung hindi, sa araw na ililipat ang kanyang mga labi, isasama ka sa huling ritwal bilang “kasamang anino.”
Sabi ng matatanda, para raw may kasama ang yumao sa kabilang daan.
Labing-anim pa lang ako nang ipagkasundo ako ng angkan namin kay Dario Sagun, anak ng isang makapangyarihang pamilya sa kabilang baryo. Hindi ko siya nakilala. Bago pa man siya makauwi mula sa Maynila, nasawi siya sa aksidente sa bundok.
Mula noon, nakatali na ang pangalan ko sa kanya.
Hanggang dumating si Dr. Marco Villanueva.
Doktor siya mula sa Baguio na ipinadala sa amin para tumulong sa health mission. Marunong siyang ngumiti na parang kayang tunawin ang hamog sa umaga. Siya ang unang lalaking nagsabi sa akin, “Amihan, hindi ka dapat ikulong ng takot. Pakakasalan kita. Ilalabas kita rito.”
Pinaniwalaan ko siya.
Apat na taon akong naniwala.
Tinanggihan ko ang lahat ng lalaking ipinakilala sa akin ni Apo Ina. Tuwing may darating na manliligaw, iisa lang ang sagot ko.
“May babalik para sa akin.”
Ngayong umaga, dapat darating si Marco kasama ang kanyang tiyuhin para pormal akong hingin sa pamilya ko.
Nagluto si Apo Ina ng pinikpikan. Inilabas niya ang pulang tapis na matagal na niyang itinago para sa araw ng pamamanhikan ko. Mula madaling-araw hanggang tanghali, paulit-ulit akong lumalabas sa bakuran, nakatingin sa makipot na daang pababa ng bundok.
Wala.
Lumubog na ang araw sa likod ng mga pine tree, wala pa rin siya.
Doon pumasok si Apo Ina, mabigat ang mukha.
“Amihan,” mahina niyang sabi, “huwag ka nang maghintay.”
Nanigas ang dibdib ko.
“Si Marco,” pagpapatuloy niya, “sinamahan daw si Ma’am Clara pababa ng bayan. Nadulas daw ang guro habang bumibisita sa estudyante. Dinala niya sa ospital sa probinsya.”
Hinugot ko agad ang lumang cellphone ko at tinawagan siya.
Ilang ring bago siya sumagot.
“Marco,” sabi ko, pilit na kalmado, “nasaan ka na?”
May ingay ng ospital sa kabilang linya.
“Amihan, pasensya na. Si Clara, may lamat yata ang bukong-bukong. Mahina ang pasilidad sa district hospital, kaya dinala ko siya sa provincial medical center. Hindi ako makakabalik ngayong gabi.”
Humigpit ang hawak ko sa telepono.
“Pero ngayon ang araw na ipinangako mong pupunta ka rito para hingin ako.”
Saglit siyang tumahimik.
Tapos bumuntong-hininga siya.
“Amihan, huwag ka namang ganyan. Babae si Clara. Mag-isa lang siyang volunteer teacher sa bundok ninyo. Kung hindi ko siya tutulungan, sino ang tutulong sa kanya?”
“Tatlong araw na lang, Marco.”
“Exactly. May tatlong araw ka pa. Huling beses na ito. Aayusin ko lang ang sitwasyon niya, tapos babalik ako. Pakakasalan kita.”
Napapikit ako.
Ilang beses ko na bang narinig ang “huling beses”?
Noong birthday ko, hindi siya dumating dahil sinamahan niya si Clara mamili ng school supplies sa bayan. Noong dapat pupunta kami sa pamilya ni Dario para humingi ng tulong sa pagputol ng lumang kasunduan, hindi siya sumipot dahil sinamahan niya si Clara sa outreach. Noong sinabi kong natatakot na ako, tumawa lang siya at sinabing, “Huwag mong seryosohin ang lumang paniniwala.”
Para sa kanya, takot lang iyon.
Para sa akin, hukay iyon na unti-unting lumalapit.
Biglang may tumawag sa background.
“Relatives ni Clara Reyes? Boyfriend?”
Narinig ko si Marco na sumagot agad.
“Ako po.”
Para akong sinaksak ng yelo.
“Marco…”
“Sandali lang, Amihan. Kailangan kong asikasuhin ang admission niya.”
At pinatay niya ang tawag.
Hindi pa ako nakakagalaw nang pumasok ulit si Apo Ina. May hawak siyang lumang pulang papel na nakabalot sa tela.
“Dumating ang pamilya Sagun,” sabi niya. “Hinihingi na nila ang tala ng kapanganakan mo. Sa araw ng paglipat ng libingan ni Dario, susunugin daw nila ito para malaman ng kaluluwa niya kung sino ang susundo.”
Nanginginig ang mga tuhod ko.
“Kapag naibigay ko ito,” sabi ni Apo Ina, “wala nang atrasan.”
Doon tumunog ang phone ko.
Mensahe mula kay Clara Reyes.
“Amihan, hihiramin ko muna si Doc Marco ng dalawang araw ha? Dumating kasi parents ko. Ayokong mag-alala sila kaya papanggapin ko muna siyang boyfriend. Promise, ibabalik ko siya sa’yo pagkatapos.”
Matagal akong nakatitig sa screen.
Tapos dahan-dahan akong nag-type.
“Hindi ko na siya hihintayin. Hindi mo na rin kailangang ibalik sa akin. Sana maging masaya kayo.”
Wala pang isang minuto, tumawag si Marco.
Pagkasagot ko, galit agad ang boses niya.
“Anong klaseng message iyon, Amihan?”
“Sinabi ko lang ang totoo.”
“Tumutulong lang ako kay Clara! Bakit mo siya pinapaiyak? Alam mo bang sinisisi niya ang sarili niya ngayon? Mag-sorry ka sa kanya.”
Natawa ako, pero walang saya.
“Sa amin, Marco, kapag sinabi mong boyfriend ka ng isang babae, hindi iyon laro. Hindi iyon pangharang lang sa magulang.”
“Ayan na naman kayo sa mga makalumang paniniwala ninyo,” iritadong sabi niya. “Hindi porke limitado ang mundo ninyo sa bundok, ibig sabihin ganoon din ang mundo namin.”
Kumirot ang puso ko.
“Kung malawak ang mundo mo, bakit hindi mo alam ang simpleng respeto?”
Tumahimik siya.
“Kung may nobya ka, hindi ka nagpapanggap na nobyo ng iba. Kung nangako kang darating, darating ka. Kung mahal mo ako, hindi mo ako pababayaan sa mismong araw na maaaring magligtas sa buhay ko.”
Malamig ang sagot niya.
“Amihan, nagiging unreasonable ka. Sabi ko babalik ako sa ikatlong araw. Kung iyon ang deadline natin, susundin ko iyon. Huwag mo akong pilitin ngayon.”
Pinatay niya ulit ang tawag.
Lumuhod si Apo Ina sa harap ko, hawak ang mga kamay ko.
“Anak, pakiusap. Mag-asawa ka na. Kahit sino. Bukas na bukas din. Kung mahal ka ni Marco, noon pa siya bumalik.”
Tumulo ang luha ko.
Sa wakas, binitiwan ko ang huling pag-asa.
“Opo, Apo Ina,” bulong ko. “Hindi na ako maghihintay.”
Kinabukasan, pumunta ako sa bahay ng mga Sagun para humingi ng huling paraan.
Doon ko nakita si Elias Sagun, ang nakatatandang kapatid ni Dario. Matangkad siya, tahimik, may matang parang sanay nang magtago ng sakit.
Sinabi niya, “May isang paraan para hindi ka maisama sa ritwal.”
“Ano?”
Tumingin siya sa akin nang diretso.
“Pakasalan mo ako. Ngayon din.”
Napatigil ang paghinga ko.
Inilapag niya sa mesa ang marriage application na may pirma na niya.
“Hindi kita pipilitin. Pero kung pipirma ka, walang sinuman ang makakahawak sa’yo bukas.”
Hawak ko na ang ballpen nang biglang bumukas nang malakas ang pinto.
Nakatayo roon si Marco.
Maputla, hingal, may hawak na bulaklak.
“Amihan,” sabi niya, nanginginig ang boses. “Huwag mong pirmahan ‘yan.”
PARTE2
Napahinto ang dulo ng ballpen sa ibabaw ng papel.
Sa loob ng lumang bahay ng mga Sagun, biglang bumigat ang hangin. Nasa mesa ang marriage application. Sa kanan ko si Elias, tahimik ngunit matatag. Sa pintuan si Marco, pawisan, parang buong gabi siyang tumakbo mula bayan pabalik ng bundok.
“Amihan,” ulit niya. “Please. Huwag.”
Tumingin ako sa mga bulaklak sa kamay niya. Rosas na galing sa bayan. Maganda, mamahalin, sariwa.
Pero sa mga oras na kailangan ko siya, wala siya.
“Bakit ka nandito?” tanong ko.
Lumunok siya. “Bumalik ako para pakasalan ka.”
Napangiti ako nang mapait.
“Ngayon?”
“May oras pa tayo.”
“Hindi, Marco,” sabi ko. “May panahon tayo noon. Apat na taon iyon. Hindi mo ginamit.”
Pumasok siya sa bahay at lumapit sa akin, pero humarang si Elias. Hindi siya nanakot. Tumayo lang siya sa pagitan namin, sapat para ipaalala kay Marco na hindi na ako nag-iisa.
“Umalis ka,” malamig na sabi ni Marco kay Elias. “Usapan namin ito.”
“Kung gusto ni Amihan na kausapin ka, kakausapin ka niya,” sagot ni Elias. “Kung ayaw niya, lalabas ka.”
Napaangat ang baba ni Marco.
“Hindi mo siya kilala.”
Doon ako tumayo.
“Kilala niya ang takot ko,” sabi ko. “Ikaw, ilang beses kong ipinaliwanag sa’yo. Ilang beses kong sinabi na totoo ang mangyayari bukas. Ilang beses akong umiyak sa harap mo. Pero ang lagi mong sagot, hula, pamahiin, makaluma.”
Namula ang mata ni Marco.
“Akala ko tinatakot ka lang nila.”
“Hindi mo inalam.”
Natahimik siya.
Doon biglang may humahangos na pumasok. Si Clara Reyes. Nakasaklay siya, pero halos hindi niya ginagamit. Kasama niya ang dalawang matandang bihis-mayaman—ang mga magulang niya.
“Marco!” sigaw niya. “Bakit ka bigla na lang umalis? Nag-aalala kami!”
Pagkakita niya sa akin at sa papel sa mesa, nag-iba ang mukha niya.
“Ah,” sabi niya, pilit ngumiti. “So totoo pala. Ginagamit mo talaga ang kasal para itali si Marco.”
Parang may pumutok sa loob ko.
“Alam mo pala,” mahina kong sabi.
Nagkatinginan sina Marco at Clara.
“Ano?” tanong ni Marco.
Tumingin ako kay Clara. “Alam mong may deadline ako. Alam mong kapag hindi ako kasal bago bukas, kukunin nila ako para sa ritwal.”
Namutla si Clara.
“Hindi… hindi ko naman alam na seryoso.”
Napalingon si Marco sa kanya.
“Clara?”
Nagkibit-balikat siya, nagsisikap tumayo bilang kawawa.
“Marco, sinabi niya iyon dati, pero akala ko drama lang. Ang daming babae sa baryo na gusto makaalis. Hindi ba iyon din ang sabi ko? Baka ginagamit ka lang niya.”
Napaatras si Marco na parang ngayon lang niya narinig ang tunay na ibig sabihin ng mga salitang ipinagtanggol niya noon.
Doon nagsalita si Apo Ina, na kanina pa tahimik sa sulok.
“Doktor, apat na taon kang pinaghintay ng apo ko. Apat na taon niyang tinanggihan ang lahat. Hindi dahil gusto niyang gamitin ka, kundi dahil naniwala siya sa’yo.”
Lumapit siya sa baul at inilabas ang pulang tela. Sa loob niyon ang tala ng kapanganakan ko, pati ang lumang kasunduang may tatak ng dugo ng dalawang angkan.
“Ngayong gabi,” sabi ni Apo Ina, nanginginig, “kukunin ito ng mga matatanda. Bukas, kapag hinukay ang libingan ni Dario para ilipat, isasama nila si Amihan bilang kabayaran sa pangakong hindi natupad.”
Bumitaw ang bulaklak mula sa kamay ni Marco.
“Hindi,” bulong niya. “Hindi puwede.”
“Ngayon ka lang ba naniwala?” tanong ko.
Hindi siya nakasagot.
Si Clara naman ay biglang umiyak.
“Hindi ko naman gustong may mangyaring masama sa kanya. Gusto ko lang… gusto ko lang hindi ka laging tumatakbo pabalik sa kanya, Marco.”
Tumahimik ang lahat.
Iyon ang katotohanang matagal nang nasa harap namin.
Hindi siya nasaktan lang. Hindi siya nagkataon lang. Pinili niyang kunin ang oras ni Marco tuwing kailangan ko siya.
Ngunit mas masakit ang susunod na naunawaan ko.
Hindi niya iyon magagawa kung hindi pumapayag si Marco.
Lumapit si Marco sa akin.
“Amihan, patawarin mo ako. Pakakasalan kita ngayon. Kahit civil, kahit ritwal, kahit ano. Ako ang may kasalanan. Ako ang dapat mag-ayos.”
Tiningnan ko siya.
Ilang taon kong hinintay marinig iyon.
Pero ngayon, wala na akong naramdaman kundi pagod.
“Hindi ako appointment na puwede mong habulin kapag malapit nang magsara ang opisina,” sabi ko. “Hindi ako pasyenteng binalikan mo dahil naalala mong emergency pala.”
Parang gumuho ang mukha niya.
“Minahal kita,” dagdag ko. “Pero habang hinihintay kita, unti-unti kong inilibing ang sarili ko.”
Lumapit si Elias at dahan-dahang kinuha ang papel sa mesa.
“Amihan,” sabi niya, “hindi mo kailangang pirmahan ito kung ayaw mo. Inihanda ko lang ito dahil iyon ang pinakamabilis na proteksyon sa ilalim ng batas ng baryo nila.”
Nagulat ako.
“Ibig mong sabihin…”
“Hindi kita hinihingi bilang asawa,” sabi niya. “Binibigyan kita ng pagpipilian. Pero may isa pa akong ginawa.”
Inilabas niya ang isang folder.
“Nag-file ako ng report sa municipal social welfare office, police station, at sa opisina ng mayor. Matagal ko nang gustong buwagin ang ritwal na ito. Ang kapatid kong si Dario mismo ang ayaw dito.”
Natigilan ako sa pangalan ni Dario.
Binuksan ni Elias ang folder. May lumang sulat sa loob, kupas na ang papel.
“Bago namatay si Dario, nag-iwan siya nito sa akin. Hindi niya tinanggap ang kasunduang ginawa ng matatanda. Sabi niya, kung sakaling may mangyari sa kanya, palayain ka.”
Nanginginig kong kinuha ang sulat.
Hindi ko kilala si Dario. Pero sa unang pagkakataon, parang narinig ko ang boses niya mula sa nakaraan.
“Hindi ko nais na may babaeng itali sa pangalan ko. Kung may utang ang pamilya ko sa tradisyon, huwag ninyong singilin sa buhay ng iba.”
Napahagulgol si Apo Ina.
Kahit ang ina ni Dario, si Aling Salome, na tahimik sa may hagdan, ay lumapit at lumuhod sa harap ko.
“Patawarin mo kami, Amihan,” sabi niya. “Duwag ako. Takot ako sa matatanda. Takot akong suwayin ang angkan. Pero nang bumalik si Elias, sinabi niyang hindi na kami puwedeng manahimik.”
Nang gabing iyon, hindi ako pumirma sa marriage application.
Hindi rin ako bumalik kay Marco.
Sa halip, pinili kong pumunta sa munisipyo bago magbukang-liwayway, kasama sina Apo Ina, Elias, Aling Salome, at dalawang social worker na tinawagan ni Elias.
Pagdating namin sa lumang sementeryo, naroon na ang mga matatanda. Nakahanda ang pulang tela. May hukay na sa tabi ng paglilipatan ng kabaong ni Dario.
Nang makita nila ako, may isa sa kanila ang sumigaw.
“Nandito na ang babaeng nakatali sa pangalan ni Dario.”
Sumikip ang dibdib ko, pero hindi na ako umatras.
Lumabas mula sa likod namin ang hepe ng pulis, ang mayor, at ang social welfare officer.
“Walang sinumang babae ang isasama sa libing,” mariing sabi ng mayor. “Hindi tradisyon ang krimen. Hindi kultura ang pagkitil sa karapatan ng buhay.”
Nagkagulo ang mga matatanda.
May sumigaw ng sumpa. May nagsabing mapaparusahan ang baryo. May nagsabing pinahiya ko ang mga ninuno.
Pero sa gitna ng ingay, lumapit ako sa maliit na apoy kung saan dapat susunugin ang tala ng kapanganakan ko.
Hinawakan ko ang pulang papel.
Mula pagkabata, iyon ang simbolo ng tanikala ko.
Ngayon, ako mismo ang magsusunog.
“Dario,” bulong ko, “salamat sa hindi mo ako ikinulong, kahit hindi tayo nagkakilala.”
Inihulog ko ang papel sa apoy.
Nang kainin iyon ng ningas, para ring may mabigat na batong nawala sa dibdib ko.
Umiiyak si Apo Ina habang niyayakap ako.
Sa gilid, nakatayo si Marco. Hindi siya lumapit. Siguro sa wakas, naintindihan niyang may mga pintong hindi na mabubuksan ng paghingi ng tawad.
Makalipas ang ilang sandali, lumapit siya.
“Amihan,” mahina niyang sabi, “aalis na ako. Pero bago ako umalis, gusto kong sabihin na mali ako. Hindi dahil naniwala ako nang huli. Mali ako dahil hindi kita pinakinggan noong nagsasalita ka pa.”
Tumango ako.
“Alagaan mo na lang ang susunod na taong magsasabi sa’yo na nasasaktan siya,” sagot ko. “Huwag mo nang hintaying halos mawala siya bago ka maniwala.”
Wala na siyang naisagot.
Si Clara at ang mga magulang niya ay umalis din nang tahimik. Wala nang eksena, wala nang luha na ginamit bilang sandata. Minsan, sapat na ang katotohanan para hubaran ang isang tao ng lahat ng palusot niya.
Pagkaraan ng ilang buwan, bumaba ako sa Baguio.
Hindi bilang asawa ng sinuman.
Nag-aral ako bilang community health worker sa tulong ng scholarship na inasikaso ng munisipyo at ng isang women’s rights group. Si Elias, paminsan-minsan, nagpapadala ng libro at kape mula sa bayan. Hindi niya ako minadali. Hindi niya ako siningil sa utang na loob.
Isang araw, tinanong niya ako, “Kung sakaling dumating ang panahon na handa ka nang magmahal ulit, puwede ba akong pumila?”
Natawa ako.
“Pumila ka. Pero mabagal ang pila.”
Ngumiti siya.
“Marunong akong maghintay.”
Sa pagkakataong iyon, hindi takot ang naramdaman ko sa salitang paghihintay.
Kapayapaan.
Dahil sa wakas, hindi na ako naghihintay para iligtas ng iba.
Naghihintay ako dahil ako mismo ang may hawak ng buhay ko.
Minsan, ang tunay na pag-ibig ay hindi ang taong nangangakong ilalayo ka sa dilim, kundi ang taong naniniwala sa takot mo, iginagalang ang boses mo, at hinahayaan kang pumili ng sarili mong liwanag. Huwag nating hintaying masira ang isang tao bago natin pakinggan ang kanyang sigaw.
