“SA WAKAS, MAMAMATAY KA NA”—BULONG NG ASAWA SA BILYONARYONG NAKAHIGA SA OSPITAL, HINDI NIYA ALAM NA PALIHIM NITONG IPINAMANA ANG LAHAT SA ISANG HAMAK NA ORDERLY
“Sa wakas, mamamatay ka na, Ramon. Pagod na akong magkunwaring mahal kita.”
Bahagyang iminulat ni Ramon Villareal ang mga mata.
Sa tabi ng kama, nakangiti ang asawa niyang apat na taon niyang pinagkatiwalaan—habang inaamin nitong unti-unti siyang nilalason.
At habang naghahanda itong gastusin ang kanyang ₱680 milyong kayamanan kasama ang kalaguyo nito, lihim namang nagpapatawag si Ramon ng notaryo upang ipamana ang lahat sa isang lalaking halos hindi niya kilala.
Malakas ang ulan nang gabing iyon sa Makati Medical Center.
Mula sa ikalabindalawang palapag, halos hindi makita ang mga gusali sa kabilang bahagi ng Ayala Avenue. Sa loob ng pribadong silid, ang mahinang tunog ng heart monitor lamang ang sumisira sa katahimikan.
Limampu’t walong taong gulang si Ramon Villareal.
Pagmamay-ari niya ang Villareal Homeworks, isang malaking kompanya ng muwebles sa Pampanga. Mayroon din siyang bahay sa Ayala Alabang, condominium units sa BGC at Rockwell, lupain sa Tagaytay, at mga investment na nagkakahalaga ng mahigit ₱680 milyon.
Ngunit sa sandaling iyon, ni hindi niya maigalaw nang maayos ang kanyang mga daliri.
Kinaumagahan, narinig niyang kausap ng cardiologist ang head nurse sa labas ng silid.
“Napakalawak ng pinsala sa puso niya. Limang araw, baka mas maikli pa.”
Akala ng lahat ay tulog siya.
Hindi nila alam na malinaw niyang narinig ang bawat salita.
Pagsapit ng gabi, dumating ang asawa niyang si Sabrina—apatnapu’t dalawang taong gulang, elegante, maganda, at palaging maamong magsalita sa harap ng ibang tao.
Hinalikan nito ang kanyang noo habang naroon ang nurse.
“Lumaban ka, mahal,” malambing nitong sabi. “Nandito lang ako.”
Ngunit nang makalabas ang nurse at maisara ang pinto, biglang nawala ang lambing sa mukha nito.
Sinilip ni Sabrina ang hallway, saka inilapit ang upuan sa kama.
“Sa wakas, mamamatay ka na, Ramon,” bulong nito. “Pagod na akong magkunwaring mahal kita.”
Parang piniga ang puso ni Ramon.
Sinubukan niyang magsalita, ngunit tuyong ungol lamang ang lumabas sa kanyang lalamunan.
Ngumiti si Sabrina.
“Ang bahay sa Alabang, ang mga condo, ang pabrika, pati investments mo—lahat mapupunta sa akin. Nakapili na kami ni Marco ng beach house sa Siargao. Ikaw ang nagpagod buong buhay mo, pero kami ang mag-e-enjoy.”
Bumilis ang tibok sa monitor.
Lumapit si Sabrina at ipinatong ang kamay sa kanyang dibdib na para bang inaalo siya.
“Dahan-dahan lang. Huwag kang mamamatay bago ko matapos ang sasabihin ko.”
Kinuha nito ang isang maliit na lalagyan ng gamot mula sa handbag.
“Naalala mo ang mga tableta na ibinibigay ko sa iyo gabi-gabi? Sabi ko vitamins iyon para sa puso mo.”
Bahagya nitong inalog ang bote.
“Digoxin. Sa tamang dose, gamot. Sa maling dose, lason.”
Napatitig si Ramon sa bote.
Ilang buwan na siyang nakararanas ng hilo, pagsusuka, panlalabo ng paningin at kakaibang tibok ng puso. Tuwing nagtatanong siya, sinasabi ni Sabrina na epekto lamang iyon ng pagod.
At naniwala siya.
Dahil asawa niya ito.
“Napakadali mong lokohin,” sabi ni Sabrina. “Hindi mo kailanman chineck ang mga gamot. Hindi ka nagtanong. Sobrang tiwala mo sa akin.”
Napaluha si Ramon.
Hindi dahil natatakot siyang mamatay.
Kundi dahil ang lahat ng halik, yakap at “mahal kita” na natanggap niya sa loob ng apat na taon ay isa lamang palang mahabang palabas.
Naglabas ng lipstick si Sabrina at nagretoke sa salamin.
“Simple lang ang libing mo. Sayang ang pera sa patay. Mas mabuting ibili ko na lang ng bagong SUV.”
Pagkatapos ay hinalikan siya nito sa noo.
“Paalam, mahal kong asawa.”
Pagkalabas nito, tahimik na tumulo ang luha ni Ramon patungo sa kanyang tainga.
Makalipas ang ilang minuto, pumasok si Joel Mendoza, isang dalawampu’t anim na taong gulang na hospital orderly.
Payat ito, maputla sa puyat at may malalalim na eyebags dahil sa sunod-sunod na double shift.
“Magandang gabi po, Sir Ramon,” sabi nito habang inaayos ang kumot. “May kailangan po ba kayo?”
Kilala ni Ramon si Joel sa loob lamang ng dalawang linggo.
Ngunit sa panahong iyon, napansin niyang hindi ito tumatanggap ng tip, maingat makitungo sa matatandang pasyente at madalas isuko ang sariling pagkain sa mga bantay na walang pambili.
Isang gabi, narinig niyang kausap nito ang doktor tungkol sa nakababatang kapatid.
Labinlimang taong gulang si Mia.
May congenital heart defect at kailangan ng komplikadong operasyon na nagkakahalaga ng halos ₱3.8 milyon.
Nagtrabaho si Joel sa ospital tuwing gabi at nagde-deliver ng medical supplies tuwing umaga, ngunit imposible pa ring mabuo ng pamilya nila ang halaga.
“Joel,” paos na tawag ni Ramon. “Lumapit ka.”
Lumapit ang binata.
“May ipapagawa ako sa iyo.”
Naging maingat ang mukha ni Joel.
“Sir, hindi po ako gumagawa ng ilegal.”
“Dahil diyan kaya ikaw ang pinili ko.”
Inabot ni Ramon ang cellphone na nakatago sa ilalim ng unan. Naka-log in pa roon ang private banking application at digital records ng kanyang mga ari-arian.
Nang makita ni Joel ang mga numero, halos mabitawan nito ang telepono.
“Ano po ito?”
“Tawagan mo ang abogado ko. At ang notaryo. Bukas, babaguhin ko ang testamento ko.”
Napaatras si Joel.
“Sir, baka epekto lang po ng gamot ang sinasabi ninyo.”
“Pinapatay ako ng asawa ko.”
Natigilan ang binata.
“Siya ang nagbibigay ng maling dose ng digoxin. Gusto niyang mapunta sa kanya ang lahat.”
“Kung totoo po iyan, tatawag tayo ng pulis.”
“Wala pa akong sapat na ebidensiya. Kapag nalaman niyang gising ang isip ko, tatapusin niya agad ang ginagawa niya.”
Huminga nang mabigat si Ramon.
“Ipapamana ko sa iyo ang lahat.”
Namuti ang mukha ni Joel.
“Hindi ko po matatanggap iyan. Ni hindi ninyo ako kilala.”
“Kilala kita nang sapat. Ilang beses mong tinanggihan ang perang ibinibigay ko. Ilang buwan kang walang day off para mailigtas ang kapatid mo. Samantalang ang asawa ko, gusto akong patayin para makabili ng bahay sa tabing-dagat.”
Napayuko si Joel.
“Bakit ako?”
“Dahil kapag sa kanya napunta ang pera, mananalo ang kasamaan. Kapag sa iyo napunta, maliligtas ang kapatid mo at marami pang ibang tao.”
Tahimik ang binata sa loob ng mahabang sandali.
Pagkatapos ay kinuha nito ang telepono.
Kinabukasan, eksaktong alas-diyes ng umaga, dumating ang isang matandang lalaking nakasuot ng puting doctor’s coat.
Sa nameplate niya ay nakasulat ang pangalang “Dr. Lorenzo Aquino.”
Ngunit sa loob ng kanyang medical bag ay walang stethoscope.
Mayroon lamang testamento, video camera, voice recorder at mga dokumentong maaaring sumira sa lahat ng plano ni Sabrina.
Kasama niya ang abogado ni Ramon na si Atty. Celina Robles, na nagpanggap namang medical consultant.
Maingat nilang kinumpirma na malinaw ang isip ni Ramon.
Isinalaysay niya sa kamera ang lahat ng sinabi ni Sabrina. Ipinakita rin niya ang mga text message nitong nagpipilit na ito lamang ang dapat magbigay sa kanya ng gamot.
Pagkatapos ay binasa ng notaryo ang bagong testamento.
Maliban sa ilang benepisyo para sa matatagal nang empleyado, buong kayamanan ni Ramon ay mapupunta kay Joel Mendoza.
Mayroon ding espesyal na pondong ₱50 milyon para sa libreng operasyon ng mahihirap na batang may sakit sa puso.
“Sigurado po ba kayo?” nanginginig na tanong ni Joel.
Tumingin si Ramon sa kanya.
“Kapag nabuhay ako, tutuparin pa rin natin ang pondong iyan. Kapag namatay ako, ipangako mong hindi masasayang ang buhay ko.”
Tumulo ang luha ni Joel.
“Ipinapangako ko po.”
Humawak si Ramon sa pluma.
Nanginginig ang kanyang kamay, ngunit malinaw ang kanyang pirma.
Sa parehong oras, nasa isang hotel suite sa Pasay sina Sabrina at ang kalaguyo nitong si Marco Reyes.
Nagbubukas sila ng champagne habang tinitingnan ang larawan ng isang beachfront villa.
“Sa loob ng ilang araw, atin na ang lahat,” sabi ni Sabrina.
Hindi niya alam na sa ICU, katatapos lamang lagdaan ng kanyang asawa ang dokumentong mag-iiwan sa kanya ng eksaktong isang piso.
Ngunit bago pa maitago ng notaryo ang testamento, bumukas ang pinto ng silid.
Nakatayo roon si Sabrina.
At sa kamay niya ay hawak ang bote ng gamot na balak niyang ipainom kay Ramon sa huling pagkakataon.
PARTE2
Namilog ang mga mata ni Sabrina nang makita ang dalawang estrangherong nakaputi sa tabi ng kama.
“Ano’ng ginagawa ninyo rito?” matalim niyang tanong.
Mabilis na isinara ni Atty. Celina ang dokumentong nasa mesa habang itinago naman ng notaryo ang maliit na camera sa loob ng medical bag.
“Kumusta po, Mrs. Villareal,” mahinahong sagot niya. “Tinitingnan lang namin ang neurological response ng asawa ninyo.”
“Hindi ako sinabihan ng doktor tungkol dito.”
“Emergency assessment po. Napansin ng staff na mas malinaw ang awareness niya ngayong umaga.”
Sandaling nagbago ang mukha ni Sabrina.
Mabilis iyong nawala, ngunit nakita ni Joel ang takot sa kanyang mga mata.
Lumapit ito sa kama at hinawakan ang kamay ni Ramon.
“Mahal, gising ka ba?”
Hindi sumagot si Ramon.
Pinanatili niyang mabigat ang mga talukap at maluwag ang katawan, na para bang halos wala na siyang malay.
“Mahina pa rin po siya,” sabi ng pekeng espesyalista. “Babalikan namin mamaya.”
Lumabas sila kasama si Joel.
Pagkasara ng pinto, muling nagbago ang mukha ni Sabrina.
Kinuha nito ang baso sa bedside table, saka naglagay ng tubig.
“Akala ko hindi ka na makapagsasalita,” bulong niya.
Binuksan niya ang bote.
Nakita ni Ramon ang dalawang tableta sa palad nito.
“Mas mabuting siguraduhin na natin,” sabi ni Sabrina. “Ayokong bigla kang gumaling at guluhin ang mga plano namin.”
Bago nito maipasok ang gamot sa kanyang bibig, bumukas muli ang pinto.
Pumasok ang duty nurse na si Marites kasama ang resident doctor.
“Mrs. Villareal, kami na po ang magbibigay ng medications niya.”
Ngumiti si Sabrina.
“Ako na. Sanay naman akong nag-aalaga sa asawa ko.”
“In-update po ang protocol,” sagot ng doktor. “Lahat ng gamot ay kailangang dumaan sa pharmacy verification.”
Nagdilim ang mukha ni Sabrina.
“Bakit?”
“May nakita po kaming abnormal level ng digoxin sa dugo niya.”
Parang tumigil ang hangin sa silid.
Bahagyang nanginig ang mga daliri ni Sabrina, ngunit agad siyang ngumiti.
“Talaga? Baka nagkamali ang dati niyang doktor.”
“Posible po,” sagot ng resident. “Kaya kukunin muna namin ang lahat ng gamot na dala ninyo.”
Mariin nitong isinara ang bote.
“Wala akong dala.”
Nakita ng nurse ang hawak nito.
“Ma’am, iyon po ba?”
Mabilis na isinuksok ni Sabrina ang bote sa handbag.
“Vitamins ko ito.”
Umalis siya makalipas ang ilang minuto, ngunit alam ni Ramon na nagsimula na itong maghinala.
Sa labas ng ospital, agad nitong tinawagan si Marco.
“May nagbago,” sabi niya. “Nag-test sila ng digoxin level. Baka alam na nila.”
“Ano’ng gagawin natin?” tanong ng lalaki.
“Kailangan mamatay si Ramon bago pa siya makapagsalita.”
Hindi nila alam na nakabukas ang recording application sa cellphone ni Sabrina.
Ilang araw bago iyon, palihim na inilagay ni Marco ang isang spying app sa phone nito para mabasa ang mga mensahe nito at masigurong hindi rin siya niloloko.
Ngunit hindi si Marco ang unang nakatuklas sa recording.
Ang pamangkin niyang si Trisha, na humiram sa kanyang laptop, ang nakakita sa live audio backup.
Narinig ng dalaga ang buong usapan.
Kilalang-kilala niya ang tiyuhin. Alam niyang handa itong magsinungaling para sa pera, ngunit hindi niya inakalang kaya nitong makipagsabwatan sa pagpatay.
Takot na takot siyang tumawag sa pulis, kaya nagpadala muna siya ng anonymous email sa ospital.
Kalakip ang audio file.
Nang matanggap ni Atty. Celina ang kopya, hindi na siya nagdalawang-isip.
Nakipag-ugnayan siya sa Makati police at sa National Bureau of Investigation.
Gayunman, kailangan pa rin nila ng malinaw na ebidensiya kung sino mismo ang nagbigay ng gamot at kung sinadya ba ang overdose.
Kaya gumawa sila ng plano.
Kinagabihan, sinabi ng doktor kay Sabrina na lumalala ang kondisyon ni Ramon.
“Maaaring hindi na siya umabot hanggang umaga,” sabi nito.
Mahusay umarte si Sabrina.
Napahagulgol siya sa hallway at napayakap sa nurse.
“Hindi ko kaya. Siya ang buong buhay ko.”
Ngunit pagpasok niya sa silid, nagpadala siya ng mensahe kay Marco.
Mamayang alas-dose. Pagkatapos nito, wala na tayong problema.
Hindi niya alam na hawak na ng NBI ang duplicate ng kanyang messages.
Alas-onse y medya, pinatay ng staff ang ilaw sa hallway malapit sa silid ni Ramon, na para bang tahimik na ang buong palapag.
Nasa loob ng katabing storage room ang dalawang undercover agent.
Nakabantay si Joel sa nurse’s station. Nasa opisina naman ng hospital security sina Atty. Celina at ang notaryo, pinapanood ang live camera feed.
Eksaktong alas-dose, pumasok si Sabrina.
Hindi siya nakasuot ng mamahaling damit.
Naka-cap siya at oversized jacket upang hindi madaling makilala sa CCTV.
Lumapit siya sa IV line ni Ramon at naglabas ng maliit na syringe.
“Pasensiya ka na,” bulong niya, bagama’t walang bakas ng pagsisisi ang kanyang mukha. “Kailangan kong mabuhay nang maayos.”
Bago dumikit ang karayom sa IV port, bumukas ang lahat ng ilaw.
“Bitawan ninyo ang syringe!”
Napaatras si Sabrina.
Dalawang agent ang pumasok habang sumunod ang doktor, nurse at security personnel.
Nahulog ang syringe sa sahig.
“Ano ito?” sigaw niya. “Inaakusahan ninyo ako?”
Kinuha ng agent ang syringe gamit ang evidence bag.
“Mrs. Sabrina Villareal, inaaresto namin kayo sa tangkang pagpatay at paglabag sa Dangerous Drugs Act, depende sa resulta ng laboratory examination.”
“Kalokohan! Gamot lang iyon!”
Mula sa kama, biglang nagsalita si Ramon.
“Anong gamot?”
Namutla si Sabrina.
Dahan-dahang iminulat ni Ramon ang mga mata at tumingin sa kanya nang diretso.
“Sabihin mo sa kanila kung anong gamot ang balak mong ilagay sa suwero ko.”
Napaatras siya na para bang nakakita ng multo.
“Gising ka?”
“Gising ako noong sinabi mong pagod ka nang magkunwaring mahal ako.”
Nanginginig ang labi ni Sabrina.
“Ramon, hindi mo nauunawaan—”
“Narinig ko ang lahat. Ang Siargao. Ang SUV. Ang simpleng libing. Pati ang plano ninyong gastusin ni Marco ang pinaghirapan ko.”
“Huwag kang maniwala sa sarili mong narinig. May sakit ka. Nalilito ka.”
Pumasok si Atty. Celina at inilapag ang voice recorder sa mesa.
Mula roon ay lumabas ang malinaw na tinig ni Sabrina.
“Ang digoxin ang gumawa ng trabaho nito.”
Napahawak siya sa pader.
Sumunod namang pinatugtog ng agent ang tawag nila ni Marco.
“Kailangan mamatay si Ramon bago pa siya makapagsalita.”
Tuluyang nawala ang tapang sa kanyang mukha.
“Si Marco ang may pakana!” sigaw niya. “Siya ang nagsabi kung anong dose ang ibibigay! Siya ang bumili ng gamot!”
“Sinungaling ka!” sigaw ng isang lalaki mula sa pinto.
Nakatayo roon si Marco, nakaposas at bantay ng dalawang agent.
Nahuli siya sa parking basement ng ospital, dala ang isang pekeng death certificate form, cash at dalawang prepaid phone.
Nang magtama ang kanilang mga mata, agad silang nagsisihan.
“Sinabi mong siguradong mamamatay siya!” sigaw ni Marco.
“At sinabi mong walang makakahuli sa atin!” sagot ni Sabrina.
Tahimik lamang silang pinanood ni Ramon.
Ilang oras ang nakalipas, halos gumuho ang mundo niya nang malaman niyang kasinungalingan ang kanilang pagsasama.
Ngayon, wala na siyang nakitang asawa sa harap niya.
Isang estrangherang nagpanggap na mahal siya ang nakatayo roon.
Bago dalhin si Sabrina palabas, lumapit ito sa kama.
“Ramon, patawarin mo ako,” umiiyak niyang sabi. “Nabulag lang ako sa pera.”
“Hindi ka nabulag,” sagot niya. “Malinaw ang lahat sa iyo. Pinili mo lang ang pera kaysa konsensiya.”
“Bawiin mo ang kaso. Asawa mo pa rin ako.”
Umiling si Ramon.
“Ang asawa, nag-aalaga. Hindi pumapatay.”
Dinala palayo sina Sabrina at Marco.
Kalaunan, kinumpirma ng laboratory tests na mataas ang konsentrasyon ng digoxin sa syringe at sa mga gamot na nakuha sa condo ni Sabrina.
Natuklasan din ang mga pekeng reseta, transfer records at mensaheng nagpapatunay na ilang buwan nilang pinagplanuhan ang lahat.
Ngunit hindi pa tapos ang laban ni Ramon.
Malubha ang pinsala sa kanyang puso.
Sinabi ng mga doktor na kahit natigil na ang pagkalason, maliit pa rin ang tsansa niyang mabuhay nang walang operasyon.
Kailangan niya ng emergency heart procedure at matagal na rehabilitasyon.
Bago siya dalhin sa operating room, tinawag niya si Joel.
“Kapag hindi ako nakabalik, tandaan mo ang pangako mo.”
Naiiyak ang binata.
“Babalik po kayo, Sir.”
“Hindi lahat ng laban ay napapanalunan.”
“Pero hindi rin po lahat ng taong pinagtaksilan ay dapat sumuko.”
Ngumiti nang bahagya si Ramon.
Sa unang pagkakataon matapos ang ilang araw, naramdaman niyang may isang taong tunay na nagmamalasakit kung mabubuhay siya—hindi dahil sa pera, kundi dahil tao siya.
Tumagal nang halos pitong oras ang operasyon.
Naghintay si Joel sa labas kasama si Mia, na noon ay nakasuot ng lumang jacket at may dalang maliit na rosaryo.
Hindi pa personal na nakikilala ng dalagita si Ramon, ngunit buong gabi itong nagdasal para sa lalaki.
Pagsapit ng umaga, lumabas ang surgeon.
“Matatag na siya.”
Napaupo si Joel at napaiyak.
Pagkalipas ng dalawang linggo, nagising si Ramon na mas malinaw ang isip at mas maayos ang tibok ng puso.
Ang unang bumungad sa kanya ay si Mia.
“Salamat po,” mahina nitong sabi. “Sabi ni Kuya, kayo raw po ang dahilan kung bakit may pag-asa akong maoperahan.”
Hinawakan ni Ramon ang kamay ng dalagita.
“Hindi pa kita inililigtas.”
“Pero binigyan ninyo po kami ng dahilan para hindi sumuko.”
Makalipas ang isang buwan, isinagawa ang operasyon ni Mia.
Matagumpay iyon.
Samantala, pormal na kinasuhan sina Sabrina at Marco ng attempted murder, serious physical injuries, falsification of medical documents at iba pang kaugnay na krimen.
Ipinawalang-bisa rin ng korte ang anumang karapatan ni Sabrina sa mga ari-arian ni Ramon, at nagsampa siya ng annulment batay sa pandaraya at pagtatangkang pagpatay.
Ngunit ang pinakamalaking sorpresa ay nang kausapin ni Ramon ang kanyang abogado.
“Hindi ko babawiin ang bagong testamento,” sabi niya.
Nagulat si Joel.
“Sir, buhay po kayo. Dapat ibalik ninyo sa sarili ninyo ang lahat.”
“Sa akin pa rin naman ang mga ari-arian habang buhay ako. Ngunit kapag dumating ang tamang panahon, mapupunta iyon sa iyo at sa foundation.”
“Hindi ko po kailangan ng daan-daang milyon.”
“Eksakto,” sagot ni Ramon. “Iyan ang dahilan kung bakit karapat-dapat kang pagkatiwalaan.”
Makalipas ang anim na buwan, binuksan nila ang Pusong May Pag-asa Foundation, isang organisasyong nagbibigay ng libreng pagsusuri, gamot at operasyon sa mahihirap na batang may congenital heart disease.
Si Joel ang naging operations director habang ipinagpatuloy ang pag-aaral sa healthcare management.
Si Mia naman, matapos gumaling, nangakong magiging pediatric cardiologist balang araw.
Nagbenta si Ramon ng isang condominium at inilaan ang buong halaga sa unang dalawampung pasyente ng foundation.
Hindi na siya bumalik sa malaking bahay sa Ayala Alabang.
Mas pinili niyang manirahan sa isang mas maliit na tahanan malapit sa Pampanga, kung saan tanaw niya ang pabrikang itinayo niya mula sa wala.
Isang hapon, habang pinapanood ang mga batang bagong opera na naglalaro sa hardin ng foundation, lumapit sa kanya si Joel.
“Pinagsisisihan po ba ninyo na nagtiwala kayo kay Ma’am Sabrina?”
Matagal bago sumagot si Ramon.
“Pinagsisisihan kong hindi ko pinakinggan ang mga palatandaan. Pero hindi ko pinagsisisihang marunong akong magtiwala.”
Tumingin siya sa mga batang tumatakbo.
“Dahil kung hinayaan kong sirain niya ang tiwala ko sa lahat ng tao, dalawang beses niya akong napatay.”
Ngumiti si Joel.
Sa loob ng ospital, may nakasabit na larawan ng unang sampung batang nailigtas ng foundation.
Kasama roon si Mia, nakangiti at hawak ang kamay ng kanyang kuya.
Sa ilalim ng larawan ay may simpleng mensahe:
“Ang kayamanang itinago para sa sarili ay nauubos. Ang kayamanang ginamit upang magligtas ng buhay ay patuloy na nabubuhay.”
Minsan, ang pinakamalupit na pagtataksil ang nagbubukas ng pinto patungo sa pinakamakabuluhang layunin. Hindi natin kontrolado kung sino ang mananakit sa atin, ngunit nasa atin ang pagpapasya kung ang sugat ay magiging dahilan upang maging mapait—o maging dahilan upang magligtas ng iba.
