ISANG ARAW BAGO ANG DEADLINE, BINURA NG KABABATA NG BOYFRIEND KO ANG “TESIS KO”—NGUNIT NANG BUKSAN NG PAARALAN ANG DIGITAL RECORDS, SIYA PALA ANG NAWALAN NG KINABUKASAN
Isang araw bago ang huling pasahan ng tesis, ngumiti sa akin ang kababata ng boyfriend ko habang nakaupo sa harap ng computer ko.
“Pasensya na, Ate Mara. Nabura ko yata ang final thesis mo.”
Agad siyang hinarangan ni Adrian, ang boyfriend kong apat na taon, na para bang ako ang may balak manakit.
“Hindi niya sinasadya. May sakit siya sa puso. Huwag mo siyang i-stress.”
Hindi ako sumigaw.
Hindi rin ako umiyak.
Tiningnan ko lang silang dalawa at tahimik na nagtanong—
“Sigurado kang ayaw mong may managot?”
Kumunot ang noo ni Adrian.
“Nabura lang ang isang file. Pinapalaki mo naman. Kung hindi ka makapagtapos ngayong taon, edi sa susunod na taon ka grumadweyt.”
Nasa ikalimang palapag kami ng library ng St. Aurelia University sa Quezon City. Ilang estudyante ang napalingon sa amin.
Ibinaba ni Adrian ang boses niya, ngunit lalong tumalim ang tono.
“Isa lang namang taon iyon. Mas marami ka pang oras para ma-enjoy ang college life. Bakit parang katapusan na ng mundo?”
Sa likod niya, si Kyla Mendoza ay nakayuko at kunwaring kinakabahan.
Si Kyla ang kababata ni Adrian.
Hindi siya nakapagkolehiyo dahil, ayon sa kanila, mahina ang puso niya. Tuwing may problema, kailangan siyang unawain. Tuwing may nagagalit sa kanya, bigla siyang nahihilo. Tuwing nahuhuli siyang nagsisinungaling, sumasakit ang dibdib niya.
At sa tuwing nangyayari iyon, si Adrian ang unang sumasalo sa kanya.
“Kapag nakapagtapos ka na, pakakasalan din naman kita,” dagdag ni Adrian. “Hindi ba sapat iyon?”
Napatingin ako kay Kyla.
Sakto namang tumingin din siya sa akin.
Nang hindi nakikita ni Adrian, bahagya niyang inilabas ang dila niya at ngumisi.
Muntik na akong matawa.
Mukhang nakalimutan ni Adrian ang nangyari dalawang araw bago iyon.
Siya mismo ang nakiusap sa akin na ayusin ang mga komentong iniwan ng adviser niya sa tesis niya. Dahil nagmamadali siya, account niya ang nakabukas sa computer ko.
Student number niya.
Pangalan niya.
Draft folder niya.
At ang dokumentong ilang oras kong inayos ay hindi ang tesis ko.
Tesis niya iyon.
Ang sarili kong tesis ay naipasa ko na tatlong araw ang nakalipas, kasama ang electronic receipt, adviser approval at plagiarism clearance.
Wala pang labindalawang oras bago magsara ang submission portal.
Gustong-gusto kong makita ang mukha ni Adrian kapag nalaman niyang ang “simpleng file” na binura ni Kyla ay ang sarili niyang kinabukasan.
Ngunit hindi ako nagsalita.
Tumalikod ako at umalis.
Kinagabihan, nag-live video si Kyla sa group chat ng mga kaibigan nila.
Maputla ang mukha niya. Namumula ang mga mata. Habang umiiyak, paulit-ulit siyang humihingi ng tawad.
“Kasalanan ko talaga. Gusto ko lang sanang tulungan si Ate Mara dahil naiwan niyang bukas ang computer.”
Humagulgol siya at hinawakan ang dibdib.
“Siguro galit na galit siya sa akin. Baka mas mabuti pang mawala na lang ako para wala na akong nasasaktan.”
Agad dumami ang mensahe sa chat.
“May mabuti kang intensiyon. Wala siyang karapatang sisihin ka.”
“Kasalanan niyang hindi siya marunong mag-backup.”
“Isang thesis lang iyon. Bakit ka niya pinapaiyak?”
May nagtanong kung bakit hindi ako sumasagot kahit online ako.
May isa pang humingi ng numero ko para “kausapin” ako.
Makalipas ang ilang sandali, lumitaw si Adrian sa video. May dala siyang platong puno ng hiniwang prutas.
Nang makita niyang umiiyak si Kyla, mabilis niya itong nilapitan at hinaplos ang likod.
“Ano na namang ginawa ni Mara sa iyo?”
Walang sinabi si Kyla. Yumakap lang siya sa baywang ni Adrian.
Tumingin si Adrian sa camera.
“Mara, hanggang kailan mo siya pahihirapan?”
“Humingi na siya ng tawad sa harap ng lahat. Ni hindi mo man lang siya kayang patahanin.”
“Marami kang pinag-aralan, pero nasaan ang awa mo?”
Nanlamig ang mga kamay ko habang pinapanood ko siya.
Noong freshman kami, minsan akong binagsak ng isang propesor kahit kumpleto ang lahat ng requirements ko. Si Adrian ang tumakbo sa registrar sa gitna ng malakas na ulan para tulungan akong magreklamo.
Sinabi niya noon na hindi niya kayang makitang inaapi ako.
Ngayon, handa niyang isakripisyo ang pagtatapos ko para lang hindi masaktan ang damdamin ni Kyla.
“Isang thesis lang naman,” patuloy niya. “Kung ma-delay ka ng isang taon, hindi ibig sabihin noon na hindi ka na makakapagtapos.”
Sumingit ang mga kaibigan nila.
“Masyado lang siyang spoiled.”
“Akala yata niya asawa na siya ni Adrian.”
“Ulila lang naman siya. Bakit napakataas ng tingin niya sa sarili?”
Napapikit ako.
Iyon pala ang ipinakilala ni Adrian tungkol sa akin.
Isang ulilang desperadong kumakapit sa kanya.
Tinawagan ko siya habang nagpapatuloy ang livestream.
“Adrian, alam mo ba kung ano ang ibig sabihin ng hindi makapagpasa ng tesis?”
Bumuntong-hininga siya.
“Alam ko. Ano bang gusto mo? Atakihin sa puso si Kyla?”
“Kahit masira ang kinabukasan ko, dapat unahin ang damdamin niya?”
Narinig ng lahat ang tanong ko.
Tumawa nang mapanlait si Adrian.
“Mas mahalaga ba ang kinabukasan mo kaysa sa buhay ng tao?”
“Kung kailangang isakripisyo ang kinabukasan ng kahit sino para sa kalusugan ni Kyla, dapat lang.”
Dahan-dahan akong ngumiti.
“Kahit kinabukasan mo?”
Sandaling natahimik ang kabilang linya.
Pagkatapos ay matapang siyang sumagot—
“Kahit akin.”
“Kung ang kinabukasan ko ang kapalit ng kaligtasan ni Kyla, buong puso kong ibibigay.”
Mas hinigpitan ni Kyla ang yakap sa kanya.
Nagpalakpakan sa chat ang mga kaibigan nila.
Pinuri nila si Adrian bilang tunay na lalaki.
Napatingin ako sa oras.
Labing-isang oras at dalawampung minuto bago magsara ang portal.
Mahina kong sinabi, “Sana panindigan mo iyan.”
Kinabukasan, isang tawag mula sa Office of Academic Integrity ang gumising sa akin.
May nagsampa ng reklamo gamit ang tunay na pangalan.
Ayon sa reklamo, peke raw ang ilan sa academic records ko. Binayaran ko raw ang ibang tao para gumawa ng tesis ko. At nang muntik na akong mahuli, ako mismo raw ang nagbura ng file para maisisi kay Kyla.
Pagpasok ko sa conference room, naroon na si Adrian, si Kyla at si Professor Ernesto Reyes—ang faculty adviser at tiyuhin ni Adrian.
Inihagis ni Professor Reyes ang isang folder sa mesa.
“Akala namin tahimik at mabait kang estudyante. Hindi namin inasahang kaya mong gumawa ng ganitong pandaraya.”
Kalmadong nagtanong ang chairperson ng komite.
“Mara Villanueva, paano mo ipaliliwanag ang alegasyong peke ang records mo at ipinagawa mo sa iba ang tesis mo?”
Iniabot ko sa kanya ang numero ng Central Academic Records Office.
“Tumawag po kayo rito. Makikita ninyo ang kumpleto kong records.”
“Paano naman ang tesis?” tanong niya.
Bago ako makasagot, humikbi si Kyla.
Lumapit si Adrian sa harap.
“Ma’am, dalawang taon nang tapos ang thesis ni Mara. Nabasa ko iyon. Sobrang ganda para sa ordinaryong undergraduate.”
“Pero sa panahong iyon, halos palagi ko siyang kasama. Hindi ko siya nakitang magsulat.”
Tumango si Professor Reyes.
“Class president si Adrian. Kilala ko ang integridad niya.”
Hindi ko napigilang matawa.
“Integridad?”
Tumingin ako kay Professor Reyes.
“Hindi ba’t pamangkin ninyo siya? At hindi ba’t ilang beses ninyong ipinasa sa kanya ang scholarship na mas mataas naman ang grades ko?”
Bumagsak nang malakas ang tasa niya sa mesa.
“Walang modo! Binabantaan mo pa ang mga guro?”
Humakbang si Adrian at hinawakan ang braso ko.
“Mara, humingi ka lang ng tawad kay Kyla. Hindi ko na ipagpapatuloy ang reklamo.”
“Kahit ma-delay ka, hindi kita iiwan.”
Tinanggal ko ang kamay niya.
“Sino ang nagsabing gusto pa kitang manatili?”
Nanigas ang mukha niya.
Pagkatapos ay inilabas ko ang telepono ko at humarap sa chairperson.
“Dahil ayaw nilang bawiin ang kanilang salaysay, humihiling po akong papasukin ang ikatlong partidong magsasagawa ng digital audit.”
“Kasama na po ang records ng submission portal, computer login history, cloud backups at lahat ng scholarship recommendations sa nakaraang apat na taon.”
Biglang namutla si Professor Reyes.
Nawala ang ngiti ni Kyla.
At sa likod namin, bumukas ang pinto.
Pumasok ang director ng university IT department, ang legal counsel ng paaralan—at isang babaeng matagal nang kinatatakutan ni Professor Reyes.
Inilapag niya sa mesa ang isang makapal na folder.
Pagkatapos ay sinabi niya—
“Bago natin imbestigahan si Mara, may dapat munang ipaliwanag si Adrian.”
“Dahil ayon sa server records, ang tesis na binura kagabi ay hindi kay Mara.”
“Kay Adrian Reyes iyon.”
PARTE2
Parang biglang nawalan ng hangin sa conference room.
Nakatitig si Adrian sa babaeng bagong dating—si Dr. Helena Sarmiento, vice president for academic affairs ng St. Aurelia University.
Sa likod niya ay si Engineer Paolo Lim, director ng IT department, at si Attorney Grace Navarro, legal counsel ng unibersidad.
Dahan-dahang tumayo si Professor Reyes.
“Dr. Sarmiento, baka may hindi pagkakaunawaan—”
“Umupo ka, Ernesto,” malamig na utos ni Dr. Sarmiento.
Agad siyang natahimik.
Binuksan ni Engineer Lim ang laptop at ikinonekta iyon sa monitor.
“Sinuri namin ang workstation sa library,” paliwanag niya. “Bawat computer ay may local access log, student account authentication at automatic cloud synchronization.”
Lumabas sa screen ang oras, device number at student account.
“Alas-sais y medya ng gabi, nag-log in ang account na may student number 2019-04718.”
Napatingin ang lahat kay Adrian.
Iyon ang student number niya.
Ipinakita ni Engineer Lim ang filename.
REYES_ADRIAN_FINAL_THESIS_REVISION.DOCX
“Alas-sais trenta y ocho, binuksan ang document. Alas-sais kuwarenta y dos, permanenteng binura ang file mula sa draft folder.”
“Pagkatapos, alas-sais kuwarenta y singko, sinubukang buksan ang submission portal.”
Tumingin siya kay Kyla.
“May CCTV rin sa library. Ikaw ang nasa harap ng computer sa eksaktong oras na iyon.”
Nanginginig ang labi ni Kyla.
“Hindi ko po alam. Akala ko kay Ate Mara iyon.”
“Hindi mo alam?” tanong ni Attorney Navarro. “Pero sinabi mo sa livestream na nakita mong hindi pa niya naipapasa ang tesis niya.”
Hindi nakasagot si Kyla.
Humakbang si Adrian papunta sa monitor.
“Hindi puwede. Thesis ni Mara iyon. Siya ang may-ari ng laptop—”
“University computer iyon,” putol ni Engineer Lim. “At account mo ang naka-log in.”
Nanlaki ang mga mata ni Adrian.
Doon niya lamang naalala ang pakiusap niya sa akin dalawang araw ang nakalipas.
“Mara…”
Hindi ko siya tiningnan.
Binuksan ni Dr. Sarmiento ang unang folder.
“Samantala, ang tesis ni Mara Villanueva ay naipasa tatlong araw bago ang insidente.”
Ipinakita niya ang electronic submission receipt, adviser approval, plagiarism score at digital timestamp.
“Hindi lamang siya nakapagpasa. Ang papel niya ay nominado rin para sa Outstanding Undergraduate Research Award.”
Napasinghap ang chairperson ng Academic Integrity Committee.
Namula si Professor Reyes.
Mabilis na nagsalita si Adrian.
“Kung naipasa na pala niya, bakit hindi niya agad sinabi? Hinayaan niya kaming mag-alala!”
Sa unang pagkakataon, tiningnan ko siya nang diretso.
“Mag-alala?”
“Kagabi, sinabi mong walang halaga ang isang thesis kumpara sa damdamin ni Kyla.”
“Sinabi mong kahit sarili mong kinabukasan, handa mong isakripisyo.”
“Ngayon na nalaman mong iyo ang nabura, bakit parang katapusan na ng mundo?”
Bumuka ang bibig niya, ngunit walang lumabas na salita.
Lumapit si Kyla at kumapit sa manggas niya.
“Kuya Adrian, hindi ko talaga sinasadya. Akala ko kay Ate Mara iyon.”
Agad niyang inalis ang kamay ni Kyla.
“Bakit mo naman binura? Kahit kanino pa iyon, bakit mo kailangang burahin?”
Nanlaki ang mga mata ni Kyla.
Ilang oras lang ang nakalipas, ipinagtanggol siya ni Adrian sa harap ng lahat.
Ngayon, nang sariling kinabukasan na niya ang nakataya, biglang nawala ang pag-unawa niya.
“Sinabi mo kagabi na hindi mahalaga ang thesis,” mahina niyang paalala.
“Hindi ko alam na akin iyon!”
At sa sagot na iyon, tuluyang nalantad ang pagkatao niya.
Hindi pala niya pinaniniwalaang maliit na bagay ang pagkawala ng tesis.
Maliit lang iyon kapag ako ang mawawalan.
Huminga nang malalim si Dr. Sarmiento.
“Hindi pa tapos ang usapin.”
Ipinakita ni Attorney Navarro ang kopya ng formal complaint laban sa akin.
“Ang reklamo ay ipinadala alas-dose y disisiyete ng hatinggabi mula sa email account ni Kyla Mendoza.”
“Kalakip nito ang mga diumano’y ebidensiya tungkol sa pekeng school records ni Mara.”
Inilabas niya ang isa pang dokumento.
“Ngunit ang sinasabing missing junior high record ay resulta ng maling encoding noong lumipat ang lumang database ng Department of Education.”
“Naayos na iyon tatlong taon na ang nakalipas.”
“Ang kumpletong certified records ni Mara ay dumating ngayong umaga.”
Tahimik akong nakaupo.
Hindi ako kailanman nahiya sa pagiging ulila.
Namatay ang mga magulang ko sa aksidente noong senior high school ako. Simula noon, sinuportahan ako ng scholarship foundation na itinatag ng dati nilang research colleagues.
Hindi iyon sikreto.
Pero ginamit ni Adrian ang kuwento ko para palabasing wala akong pamilya, koneksiyon o kakayahang ipagtanggol ang sarili ko.
“May mas mabigat pa,” sabi ni Dr. Sarmiento.
Binuksan niya ang huling folder.
“Dahil hiniling ni Mara ang full digital audit, nirepaso rin namin ang scholarship recommendations sa kanilang department.”
Biglang namutla si Professor Reyes.
Sa screen, lumabas ang listahan ng mga grado at ranking.
Sa tatlong magkakasunod na taon, ako ang may pinakamataas na academic score sa aming batch.
Ngunit dalawang beses napunta kay Adrian ang full merit scholarship.
Sa recommendation forms, nakasaad na kulang ako sa “leadership potential” at may “questionable emotional stability.”
Nasa ibaba ang pirma ni Professor Ernesto Reyes.
“Hindi iyan sapat na ebidensiya,” singhal niya. “Faculty discretion ang scholarship recommendation.”
“Iyon sana,” sagot ni Attorney Navarro, “kung walang email trail.”
Lumabas sa screen ang palitan ng mensahe sa pagitan ni Professor Reyes at ng isa pang department officer.
Kailangang kay Adrian mapunta ang grant. Pamangkin ko siya at naghahanda siyang mag-law school.
Si Mara naman ay may foundation sponsor. Hindi niya kailangan ang pera.
Natahimik ang lahat.
Hindi lamang scholarship ang ninakaw nila sa akin.
May kasama iyong stipend na halos ₱120,000 bawat taon—perang sana’y ginamit ko sa renta, pagkain at research expenses.
Habang nagtatrabaho ako tuwing gabi bilang research assistant, si Adrian ay naglalakbay, bumibili ng bagong gadget at ipinagmamalaking “pinaghirapan” niya ang scholarship niya.
“Hindi ko alam ito,” bulong ni Adrian.
“Pero tinanggap mo,” sagot ko.
“Mara, maniwala ka sa akin—”
“Kapag ikaw ang nakikinabang, hindi mo kailanman tinatanong kung sino ang nawalan.”
Iyon ang katotohanang hindi niya kayang sagutin.
Bumaling si Dr. Sarmiento kay Kyla.
“May isa pa kaming tanong. Bakit mo binuksan ang computer at binura ang file?”
Umiyak agad si Kyla.
“Gusto ko lang pong tulungan—”
“Sinuri namin ang CCTV,” sabi ni Engineer Lim. “Hindi aksidenteng napindot ang delete.”
“Binuksan mo ang Recycle Bin at pinili ang ‘Delete Permanently.’”
“Pagkatapos, kinuhanan mo ng litrato ang screen bago dumating si Mara.”
Nanigas si Kyla.
Inilabas ni Attorney Navarro ang screenshot mula sa group chat nila ni Adrian.
Ipinadala iyon ni Kyla ilang minuto bago ako bumalik sa library.
Kapag hindi siya nakapagtapos, baka mapagod ka rin sa kanya.
Huwag kang mag-alala. Iiyak lang iyan pero hindi ka kayang iwan.
Hindi makapaniwalang tiningnan ni Adrian si Kyla.
“Sinadya mo?”
Umiyak siya at hinawakan ang dibdib.
“Ginawa ko iyon dahil mahal kita!”
“Buong buhay ko, ikaw lang ang mayroon ako. Simula nang dumating siya, hindi mo na ako inuuna.”
Tumingin siya sa akin nang puno ng galit.
“Lahat nasa kanya! Matalino siya, may scholarship siya, mahal siya ng mga professor. Tapos kukunin ka pa niya sa akin!”
“Ako ang sinira mo,” sigaw ni Adrian. “Tesis ko ang binura mo!”
Napangiti ako nang mapait.
Noong akala niyang akin ang nawala, handa niya akong pagsabihan, hamakin at sisihin.
Ngayong kanya na ang naapektuhan, saka niya lamang naunawaan ang bigat ng ginawa ni Kyla.
Tuluyang bumagsak ang maskara ng kanilang diumano’y pagmamalasakit.
Nagpasiya ang komite na pansamantalang suspindihin si Professor Reyes habang iniimbestigahan ang scholarship manipulation, abuse of authority at maling pahayag laban sa isang estudyante.
Si Kyla naman ay isinailalim sa legal review dahil sa unauthorized access, destruction of academic property, cyber harassment at pagsasampa ng reklamong may huwad na ebidensiya.
Hindi siya estudyante ng unibersidad, kaya ipinasa rin ang kaso sa security at legal office.
Si Adrian ay binigyan ng huling pagkakataong magsumite bago ang deadline—ngunit ang file na na-delete ni Kyla ay hindi na-recover nang buo.
May cloud copy, ngunit luma iyon ng mahigit tatlong linggo.
Kailangan niyang ulitin ang major revisions na ako mismo ang gumawa para sa kanya.
“Labing-apat na oras ang ginugol ko sa pag-aayos noon,” sabi ko nang lapitan niya ako sa hallway.
Maputla siya at nanginginig.
“Mara, tulungan mo ako. Ikaw lang ang nakakaalam kung paano ayusin ang methodology section.”
“Wala nang dalawang oras bago magsara ang portal.”
“Kapag hindi ako nakapagpasa, mawawala ang job offer ko sa Makati. Hindi rin ako makakapag-law school ngayong taon.”
Tahimik ko siyang tiningnan.
Iyon din sana ang posibleng mangyari sa akin ayon sa pagkakaalam niya kahapon.
Ngunit wala siyang pakialam.
“Isang taon lang naman,” sagot ko. “Mas marami kang oras para ma-enjoy ang college life.”
Namutla siya lalo.
“Mara, galit ka lang. Kapag kumalma ka—”
“Hindi ako galit.”
“Tapos na tayo, Adrian.”
Hinawakan niya ang kamay ko.
“Dahil lang dito, itatapon mo ang apat na taon natin?”
“Hindi dahil lang sa tesis.”
“Tinapos ko tayo dahil noong akala mong ako ang mawawalan ng kinabukasan, pinili mong ipahiya ako para protektahan ang taong nanakit sa akin.”
“Tinapos ko tayo dahil hinayaan mong tawagin akong walang pamilya, mandaraya at walang kuwentang tao.”
“At higit sa lahat, tinapos ko tayo dahil ipinakita mong mahalaga lang sa iyo ang hustisya kapag ikaw ang biktima.”
Binitiwan niya ang kamay ko.
Hindi siya nakapagsumite sa oras.
Na-delay nang isang taon ang graduation niya.
Nawala rin ang offer sa isang malaking kompanya sa Makati dahil kailangan niya munang kumpletuhin ang degree requirements.
Hindi ko ipinagdiwang ang pagkabigo niya.
Hindi ko rin siya ipinahiya online.
Hindi ko kailangang gawin iyon.
Sapat nang maranasan niya ang mismong kapalarang madali niyang ipinataw sa akin.
Makalipas ang isang buwan, opisyal na binawi ng unibersidad ang dalawang scholarship grant na hindi nararapat mapunta sa kanya. Hindi na niya kailangang ibalik nang buo ang perang nagamit, ngunit tinanggal ang mga parangal niya at inirekord ang misconduct sa internal file.
Tuluyang nagbitiw si Professor Reyes bago matapos ang administrative hearing.
Si Kyla naman ay humingi ng public apology matapos malaman ng mga kaibigan nila ang buong CCTV timeline at group-chat evidence.
Marami sa mga nang-insulto sa akin ang nagpadala ng mensahe.
“Hindi namin alam ang totoo.”
“Napaniwala lang kami.”
“Pasensya na.”
Iisa lang ang sagot ko.
“Hindi ninyo kailangang malaman ang buong katotohanan para piliing huwag mang-insulto ng tao.”
Pagkatapos noon, iniwan ko ang group chat.
Sa graduation day, tinawag ang pangalan ko bilang magna cum laude at recipient ng Outstanding Undergraduate Research Award.
Ang tesis ko tungkol sa digital access at educational inequality ay tinanggap para sa presentasyon sa isang national research conference sa Pasay.
Habang naglalakad ako sa entablado, nakita ko sa audience ang mga kinatawan ng foundation na sumuporta sa akin matapos mamatay ang mga magulang ko.
Hindi pala ako nag-iisa.
Hindi lang talaga kabilang si Adrian sa mga taong tunay na handang tumayo sa tabi ko.
Makalipas ang ilang buwan, nakatanggap ako ng research fellowship sa isang policy institute sa Bonifacio Global City.
Doon ko nakilala ang mga taong hindi natatakot sa tagumpay ko, hindi minamaliit ang pagsisikap ko at hindi kailangang may apihin para maramdaman nilang mahalaga sila.
Isang gabi, nakatanggap ako ng mensahe mula kay Adrian.
Tama ka. Ngayon ko lang naintindihan kung gaano kabigat mawalan ng isang taon.
Sana mapatawad mo ako.
Matagal kong tiningnan ang mensahe.
Pagkatapos ay isinara ko ang telepono nang hindi sumasagot.
Ang pagpapatawad ay hindi obligasyong ibigay sa oras na gusto ng taong nanakit.
At ang paghilom ay hindi palaging nangangahulugang kailangan mong buksang muli ang pintong pinili mong isara.
