Anim na libong piso kada buwan.

Hindi iyan para sa renta.
Hindi para sa ipon naming mag-asawa.
Hindi rin para sa magiging anak sana namin.

Kundi para sa biyenan kong hindi pa man ako tunay na manugang, tinuring na akong ATM sa gitna mismo ng reception ng kasal ko.

At sa sandaling iyon, habang suot ko ang inuupahang wedding gown at nanginginig pa ang kamay ko sa hawak na wine glass, doon ko naisip—

mas mabuti pang hindi ako ikasal kaysa magpakamatay nang dahan-dahan sa pamilyang iyon.

Nagsisimula pa lang ang programa noon. Maliwanag ang buong ballroom, kumikislap ang mga chandelier sa taas, at abala ang lahat sa pagkain, tawanan, at palitan ng pagbati. Sa paningin ng iba, isa iyon sa pinakamasayang araw ng buhay ko.

Pero sa loob-loob ko, may kung anong malamig na pakiramdam na matagal nang nakadikit sa dibdib ko.

Ako si Mira Santos, dalawampu’t walong taong gulang, accountant sa isang pribadong kompanya sa Quezon City. Hindi kalakihan ang sweldo ko, pero sapat para tumayo sa sarili kong paa. Hindi ako mayaman, pero hindi rin ako pabigat sa kahit sino. Simula nang makapagtapos ako, sinanay ako ng mga magulang kong magsikap, magtabi, at huwag umasa sa iba.

Dalawang taon kong minahal si Paolo Reyes.

Hindi siya perpekto. Tahimik siya, simple, medyo mahina ang loob, pero akala ko mabait. Akala ko, sapat na iyon para bumuo ng pamilya. Noong nag-propose siya, namumula ang mata niya habang sinasabing, “Hindi kita pababayaan, Mira. Kahit anong mangyari, kakampi mo ako.”

Pinaniwalaan ko siya.

Kahit noong sinabi niyang hindi gaanong kalakihan ang kita niya sa trabaho, hindi ako nagreklamo. Kahit noong sinabi niyang hati kami sa maraming gastusin sa kasal, pumayag ako. Ang wedding coordinator? Ako ang naghanap. Ang gown? Ako ang nagrenta. Ang ilang kulang sa reception? Ako ang nagdagdag. Kahit ang ilang dekorasyon na gusto ng side nila pero hindi kaya ng budget, ako pa rin ang sumalo.

Wala akong isinumbat.

Dahil ang nasa isip ko, kapag mag-asawa na kami, kami na rin naman ang magtutulungan.

Pero hindi ko alam, may iba na palang plano ang pamilya nila para sa pera ko.

Nakatayo ako noon sa tabi ni Paolo, umiikot sa mga mesa para mag-toast at bumati sa mga bisita. Nang marating namin ang pangunahing mesa, nandoon ang mga magulang niya, mga tiyahin, ilang kamag-anak, at ang mga magulang ko.

Nakasuot ng pulang Filipiniana-inspired na damit ang nanay ni Paolo na si Doña Celia. Makapal ang make-up, mabigat ang mga hikaw, at suot ang ngiting parang napakabait niyang tao.

Hinawakan niya ang kamay ko at marahang pinisil.

“Mira, iho,” malambing niyang sabi, “magiging isang pamilya na tayo. Kaya mabuti na ring malinaw agad ang lahat.”

Napatingin ako sa kanya. “Po?”

Ngumiti siya, parang karaniwang usapan lang ang sasabihin niya.

“Alam mo namang si Paolo, mabait na bata pero hindi kalakihan ang suweldo. Ikaw ang mas malaki ang kita. Kami ng tatay niya, tumatanda na rin. Marami nang maintenance, maraming gastusin. Kaya iniisip ko, pagka-kasal ninyo, magbigay ka na lang buwan-buwan ng anim na libo para sa amin. Para na rin sa pag-aaruga sa mga magulang.”

Huminto ang mundo ko.

Hindi agad pumasok sa isip ko ang sinabi niya.

Anim na libo?

Bawat buwan?

Akala ko narinig ko lang nang mali dahil sa ingay ng ballroom. Pero biglang tumahimik ang paligid. O baka ako lang ang nawalan ng pandinig sa sobrang gulat.

Narinig kong huminga nang malalim ang nanay ko sa kabilang upuan.

Ang tatay ko, biglang tumigas ang panga.

Tumingin ako kay Paolo.

Bumaba ang tingin niya sa sapatos niya.

Hindi siya nagsalita.

Noon ko unang naramdaman ang tunay na takot.

“Po… Tita…” halos pabulong kong sabi, pinipilit maging mahinahon, “hindi po natin napag-usapan dati iyan.”

“Ay, ano ba namang pag-uusapan pa?” natatawa niyang sagot. “Pamilya na tayo. At saka practical lang tayo, ‘di ba? Ikaw sumasahod ng labindalawa kada buwan. Kahit kalahati niyan, may matitira pa sa inyo.”

Gusto kong matawa sa absurdong sinabi niya.

Labindalawang libo ang gross ko. Pagkatapos ng deductions, halos siyam na libo at kaunti na lang ang nauuwi ko. Si Paolo, may limang libo mahigit lang kada buwan. Kapag pinagsama, sapat lang para sa upa, bills, pamasahe, pagkain, at kaunting ipon.

Kung ibibigay ko ang anim na libo buwan-buwan sa kanila, paano kami mabubuhay?

Paano kung magkasakit kami?
Paano kung mawalan ng trabaho ang isa?
Paano kung magkaanak kami?

Parang binasa ni Doña Celia ang isip ko.

“Aba, huwag kang mag-alala. Ang mga bata ngayon, sobra lang sa luho. Bawasan ang milk tea, online shopping, kape sa labas. Madaling makukuha ang anim na libo.”

Nagtawanan nang pilit ang dalawa niyang kapatid sa mesa, parang sumasang-ayon.

Tumingin uli ako kay Paolo.

“Paolo,” sabi ko, dahan-dahan, “alam mo ba ito?”

Nag-angat siya ng tingin. May pawis na sa noo niya. “Mira… napag-usapan lang naman sa bahay…”

“Napag-usapan?” tanong ko.

“Hindi ko pa nasasabi sa’yo nang maayos…”

“Pero pumayag ka?”

Hindi siya agad sumagot.

At sa katahimikang iyon, nakuha ko ang sagot.

“Anak,” singit ni Doña Celia, “huwag mo nang palakihin. Kahit sino namang matinong asawa, tutulong sa pamilya ng asawa niya. Lalo na kung siya ang mas malaki ang kinikita.”

“Mas malaki?” napangiti ako nang walang saya. “Kalahati po ng sahod ko ang hinihingi ninyo.”

“Ano ba ang kalahati,” sagot niya, taas-noo. “Sa huli, para rin naman sa inyo iyan. Kapag nawala kami ng tatay niya, sino ba ang makikinabang? Eh ‘di kayo rin.”

Halos hindi ko mapigilan ang tawa ko.

Anong mapapakinabangan?

Ang bahay nila ay government-assigned housing lamang noon pa man—hindi kanila sa legal na paraan. At ilang beses nang naikuwento ni Paolo na halos wala silang ipon dahil sa pag-aaral niya at sa kung anu-anong utang sa nakaraan.

Hindi ako tanga.

“Po, pasensya na,” sabi ko. “Pero kung iyon ang usapan, hindi ko po kayang pumayag.”

Biglang nag-iba ang mukha ni Doña Celia.

Nawala ang lambing. Lumabas ang tunay na anyo.

“Hindi mo kayang pumayag?” ulit niya, mas malamig ang tono. “Isang simpleng pakiusap ng magiging magulang mo, hindi mo kayang pagbigyan?”

Bago pa ako makasagot, hinila ako ni Paolo sa manggas.

“Mira, huwag ka nang sumagot. Sa susunod na lang natin ayusin.”

“Sa susunod?” bulong ko. “Ibig mong sabihin, gusto mong ngumiti ako ngayon, magpakasal sa’yo, tapos saka mo ako unti-unting pipigain pagkatapos?”

“Mira naman—”

“Ano ang plano?” diretsahan kong tanong. “Tuwing sweldo ko, ikukuha mo ako ng anim na libo para sa nanay mo? Habambuhay?”

Namula siya. Hindi niya ako matingnan nang diretso.

At doon na nagsimulang manginig ang mga daliri ko.

Hindi dahil sa hiya.

Hindi dahil sa takot.

Kundi dahil unti-unti ko nang nakikita na ang kasal na ito ay hindi tungkol sa pagmamahal.

Isa itong kontratang hindi ko nabasa.
At ako ang kabayarang nakahain sa mesa.

Nakita kong pinupunasan ng nanay ko ang luha niya sa tagong paraan. Ang tatay ko naman, tahimik lang pero halatang galit na galit.

Mas lalo akong nasaktan.

Hindi para sa sarili ko.

Kundi dahil sa harap nila ako ginagawang katawa-tawa.

“Paolo,” sabi ko, pilit kong kinakalma ang boses ko, “tanungin kita nang malinaw. Iyong anim na libong hinihingi ng nanay mo—saan kukunin?”

Hindi siya agad sumagot.

Tumingin siya sa nanay niya.
Pagkatapos sa akin.
Pagkatapos muli sa sahig.

At sa wakas, mahinang-mahina niyang sinabi:

“Sa ngayon… baka ikaw muna ang sumalo. Kasi alam mo namang mas malaki naman ang sweldo mo…”

Parang may kung anong sumabog sa loob ng ulo ko.

Bigla kong naalala ang lahat.

Noong sabi niyang kulang ang budget sa singsing at ako ang nagdagdag.
Noong sabi niyang gipit siya sa down payment sa venue at ako ang sumalo.
Noong sabi niyang “sa susunod na lang ako babawi” sa halos lahat ng gastos.

Hindi pala iyon pansamantala.

Iyon na pala ang magiging buhay ko.

Ako ang sasalo.
Ako ang magtitiis.
Ako ang iintindi.
Ako ang magpapakabait.
Habang sila ang magdedesisyon kung saan mapupunta ang pera ko.

At si Paolo?

Tatayo lang sa tabi, yuyuko, at hahayaan akong lamunin ng pamilya niya.

Tumayo si Doña Celia, mabilis at mariin, halos matumba ang upuan niya.

“Mira Santos,” matalim niyang sabi, “kung ganyan ka kakwenta, anong silbi mong maging asawa ng anak ko? Ang asawa, marunong makisama sa pamilya ng lalaki. Hindi iyong puro pera ang iniisip!”

Tumingin ako sa kanya.

Tapos kay Paolo.

Tapos sa stage sa unahan, kung saan ilang minuto na lang ay aakyat kami para sa exchange of vows.

Naroon ang mikropono.
Naroon ang ilaw.
Naroon ang sandaling dapat sana’y pinakamaligaya sa buhay ko.

At doon ko biglang naisip—

hindi pa huli ang lahat.

Huminga ako nang malalim.
Ibinaba ko ang wine glass ko sa mesa.
At dahan-dahan kong inalis ang kamay ni Paolo sa braso ko.

Pagkatapos, sa harap ng mga magulang ko, sa harap ng mga kamag-anak nila, at sa harap ng buong bulwagang unti-unting nananahimik para makinig—

humakbang ako papunta sa entablado at hinawakan ang mikropono.

At ang unang salitang lumabas sa bibig ko ay:

“Hindi na matutuloy ang kasal na ito.”

Gusto mong malaman kung paano bumaligtad ang buong reception, anong sikreto ang nabunyag sa harap ng lahat, at bakit mismong nobyo ko ang lumuhod sa dulo—pero huli na ang lahat? Basahin ang PART 2.

PART 2

Nang marinig ng lahat ang sinabi ko, tila huminto ang buong ballroom.

Maging ang host na nakahanda nang tawagin ang susunod na bahagi ng programa ay natigilan. Lahat ng mata, sabay-sabay na bumaling sa akin.

Ramdam ko ang bigat ng gown ko.
Ramdam ko ang panginginig ng tuhod ko.
Pero sa unang pagkakataon simula nang magsimula ang reception, malinaw ang isip ko.

“Mira! Ano’ng pinagsasasabi mo?” sigaw ni Paolo sa ibaba ng entablado.

Hindi ko siya sinagot agad.

Hinawakan ko nang mahigpit ang mikropono para hindi mahalatang nanginginig ang kamay ko.

“Pasensya na po sa lahat ng bisita,” sabi ko. “Alam kong nandito kayo para saksihan ang kasal namin. Pero bago pa man kami umakyat dito para mangako ng habangbuhay, may isang mahalagang bagay na dapat malinaw.”

Narinig ko ang bulungan mula sa mga mesa.

May mga nakakunot-noo.
May mga halatang naiintriga.
May ilan ding nakatingin kay Doña Celia na ngayo’y halos mangitim na ang mukha sa galit.

“Ngayong gabi,” patuloy ko, “sa harap ng mga magulang ko at ng buong pamilya nila, humingi ang nanay ng nobyo ko ng anim na libong piso buwan-buwan mula sa sahod ko bilang ‘paggalang’ at ‘pag-aalaga’ sa kanila.”

Nagkagulo ang bulungan.

May isang tiyahin sa likod na napabulalas ng, “Ha?”

May isang matandang lalaki sa gilid na umiling agad.

“Mira, tumigil ka na!” sigaw ni Doña Celia. “Huwag mo kaming ipahiya!”

Napangiti ako nang mapait.

“Ipahiya? Ako po ba ang nanghihingi ng kalahati ng sweldo ng ibang tao sa araw ng kasal?”

“Hindi kalahati iyon!” singhal niya.

“Kung gano’n,” sagot ko, “ibawas po natin. Siyam na libo lang ang take-home pay ko kada buwan. Hihingi kayo ng anim na libo. Magkano po ang matitira?”

Walang sumagot.

“Kami ni Paolo, may pinagsamang kita na humigit-kumulang labing-apat na libo. Tatlong libo ang upa. Mahigit tatlong libo ang pagkain. Isang libo ang bills at pamasahe. Hindi pa kasama ang emergency, gamot, o ipon. Kung ibibigay ko ang anim na libo sa inyo buwan-buwan, ano po ang gusto ninyong mangyari sa amin? Mabuhay kami sa hangin?”

Lalong lumakas ang usapan ng mga tao.

Narinig ko ang ilang mahinang komento:

“Grabe naman…”
“Sa reception pa talaga…”
“Parang hindi tama…”

Nagmadaling umakyat si Paolo sa stage.

“Mira, please,” pabulong niyang sabi, pilit nakangiti sa mga tao. “Bababa tayo. Pag-usapan natin ‘to nang pribado.”

“Pribado?” napatingin ako sa kanya. “Nang humingi ang nanay mo ng pera sa gitna ng reception, hindi naman pribado.”

“Hindi gano’n ang ibig sabihin ni Mama—”

“Talaga ba?” putol ko. “Kung hindi gano’n, sabihin mo ngayon sa harap ng lahat na hindi ako magbibigay ni isang sentimo buwan-buwan sa kanila.”

Namutla siya.

Isang segundo.
Dalawa.
Tatlo.

Hindi siya makasagot.

At sa katahimikang iyon, mas malakas pa sa anumang paliwanag ang katotohanan.

Dahan-dahang bumaba ang tingin ko sa kamay niya. Walang lakas. Walang paninindigan. Walang kahit kaunting tapang para ako ang piliin.

“Alam ninyo po,” sabi ko sa mga bisita, “akala ko, simpleng tao lang ang mapapangasawa ko. Hindi mayaman, hindi perpekto, pero responsable at marunong tumayo para sa amin. Pero ngayong gabi, nalaman ko ang totoo. Hindi pala ako magiging asawa rito. Magiging taga-salo lang ako ng kakulangan, utang-na-loob, at obligasyong hindi ko naman pinili.”

“Mira!” gigil na sigaw ni Doña Celia. “Masama ang ugali mo! Kaya pala kahit maganda ka, kailangan mo pa ring maghabol ng lalaking gaya ng anak ko!”

Bumagsak ang katahimikan sa buong bulwagan.

Maging ako, hindi agad nakapagsalita sa kapal ng sinabi niya.

Pero bago pa man ako makabawi, biglang tumayo ang tatay ko.

Hindi siya palasagot na tao.
Lalo na sa matataong lugar.

Pero nang tumayo siya, lahat tumahimik.

“Babaan ninyo ang boses ninyo sa anak ko,” malamig niyang sabi.

Hindi siya sumisigaw, pero sapat ang bigat ng tinig niya para manginig ang hangin.

Tumayo rin ang nanay ko, hawak-hawak ang maliit niyang bag at panyo.

“Ni minsan,” nanginginig pero malinaw ang boses niya, “hindi namin hiningan ng pera ang anak namin. Mula nang magtrabaho siya, siya pa ang kusa at tahimik na nagbibigay kapag may sobra. Pero hindi namin siya pinalaking gatasan. Hindi namin siya pinalaking tagabuhay ng pamilyang hindi marunong mahiya.”

Napayuko ang ilang bisita.

May narinig pa akong isa sa mga ninang na nagsabi, “Tama naman.”

Lalong nataranta si Paolo.

“Tita, Tito, hindi po ganito ang gusto kong mangyari…”

“Talaga?” tanong ko sa kanya. “Kung hindi mo gusto, bakit hindi mo ako ipinagtanggol kahit isang beses?”

Wala siyang maisagot.

At doon ko naramdaman ang huling hibla ng awa ko sa kanya na tuluyang naputol.

Hindi lang dahil sa nanay niya.
Kundi dahil pinili niyang tumahimik habang dahan-dahan akong itinutulak sa buhay na hindi ko gusto.

Inabot ko ang singsing sa daliri ko.

Mabigat iyon.
Hindi dahil sa ginto.

Kundi dahil sa lahat ng inaasahan kong ikinabit ko rito.

Tiningnan ko siya nang diretso.

“Paolo Reyes,” sabi ko, “mahal kita noon. Totoo iyon. Pero ang pagmamahal, hindi puwedeng iasa lang sa kabaitan. Kailangan nitong sabayan ng tapang, respeto, at paninindigan. At ngayong gabi, pinatunayan mong wala ka ng tatlo.”

Dahan-dahan kong hinubad ang engagement ring.

May ilang bisitang napasinghap.

“Mira…” paos niyang sabi. “Huwag naman…”

Ibinaba ko ang kamay ko.
At inilapag ang singsing sa mesa ng mga magulang niya.

“Hindi ako papasok sa pamilyang ang tingin sa akin ay kita, hindi kapareha.”

Biglang lumapit si Doña Celia, galit na galit.

“Aba, akala mo ba kawalan ka? Maraming babaeng papayag sa gusto namin!”

Napatingin ako sa kanya, saka ko marahang sinagot:

“Kung gano’n po, sana sila na lang ang hanapin ninyo. Iyong handang ikasal para tustusan kayo. Hindi ako iyon.”

Nagpalakpakan ang isang mesa sa pinakadulo.

Mahina lang sa umpisa.

Pero maya-maya, may ilan pang sumunod.

Hindi iyon palakpak ng aliw.

Palakpak iyon ng mga taong alam kung gaano kahirap ang gawin ang ginawa ko.

Napaupo si Paolo sa isang bakanteng silya, parehong kamay nasa ulo, parang ngayon lang niya nauunawaan ang bigat ng lahat.

“Mira, please…” sabi niya, halos pabulong na. “Pwede pa natin ayusin ‘to. Kakausapin ko si Mama. Hindi na kayo manghihingi. Pangako.”

Napatingin ako sa kanya.

At sa unang pagkakataon, wala na akong naramdamang sakit.

Pagod na lang.

Malaking pagod.

“Ngayon mo lang sasabihin iyan,” mahinahon kong sabi, “dahil may mga taong nakatingin. Pero kanina, noong ako lang ang kaharap mo, pinapakiusapan mo akong pumayag. Iyon ang tunay mong sagot.”

Namula ang mata niya.

Siguro mahal niya ako sa paraang kaya niya.

Pero may mga lalaking kahit may pagmamahal, hindi pa rin marunong pumili ng tama kapag oras na ng paninindigan.

At hindi ko responsibilidad na turuan siyang maging lalaki kapalit ng buong buhay ko.

Lumingon ako sa mga magulang ko.

“Ma, Pa. Uwi na tayo.”

Tumango agad ang tatay ko. Parang matagal na niyang gustong sabihin iyon.

Ang nanay ko, umiiyak na pero nakangiti sa pagitan ng luha, gaya ng isang inang nasasaktan para sa anak pero proud na hindi ito yumuko.

Habang pababa ako ng entablado, biglang humarang si Paolo.

Namumula ang mata niya. Nanginginig ang boses niya.

“Mira, please. Huwag mo ‘kong iwan nang ganito. Napapahiya ako.”

Huminto ako.

At doon ako tuluyang natauhan sa huling pagkakataon.

Napapahiya siya.
Hindi niya sinabing nasasaktan ako.
Hindi niya sinabing mali ang ginawa nila.
Hindi niya sinabing naiintindihan niya kung bakit ako umalis.

Ang iniisip niya, kahihiyan niya.

Hindi ako.

Hindi kami.

Siya.

Kaya tiningnan ko siya nang diretso at sinabi ko ang pinakahuling salita ko para sa kanya:

“Mas mabuti nang mapahiya ngayon kaysa mabaon ako habambuhay.”

Hindi na siya nakapagsalita.

Lumakad ako palayo.

Kasunod ko ang mga magulang ko.

Sa likod namin, naririnig ko ang kaguluhan—mga tanong, bulungan, pagtatalo, pag-awat ng mga kamag-anak. May kumakaripas sa coordinator, may humahabol sa host, may nagtataas ng boses.

Pero wala na akong pakialam.

Paglabas namin ng ballroom, mainit pa rin ang hangin sa labas kahit gabi na. Humalo sa pawis at make-up ang luha ko. Mabigat ang damit. Masakit ang paa ko sa suot na sapatos. Wasak ang dapat sana’y kasal ko.

Pero sa unang pagkakataon sa gabing iyon—

nakahinga ako nang maluwag.

Tahimik kaming naglakad papunta sa parking.

Pagdating sa kotse, ako ang unang nagsalita.

“Pasensya na po,” sabi ko sa mga magulang ko. “Nasayang ang lahat.”

Agad akong niyakap ng nanay ko.

“Walang nasayang,” umiiyak niyang sabi. “Mas malaking sayang kung itinuloy mo.”

Napahikbi ako roon.

Ang tatay ko, marahang hinaplos ang ulo ko gaya ng ginagawa niya noong bata pa ako.

“Anak,” sabi niya, “ang kasal, isang araw lang. Pero ang maling mapapangasawa, habang-buhay mong pasan. Huwag kang manghinayang sa araw na nasira. Magpasalamat ka na nalaman mo ang totoo bago ka pa tuluyang makulong.”

Sa kotse pauwi, tinanggal ko ang belo ko.

Tiningnan ko ang sarili ko sa salamin.

Namumugto ang mata ko.
Magulo ang buhok ko.
May mantsa ng alak ang puting gown ko.

Mukha akong talunan sa paningin ng iba.

Pero sa totoo lang, iyon ang unang gabi na pinili ko ang sarili ko nang buong-buo.

Lumipas ang mga linggo.

Syempre, kumalat ang nangyari.

May mga nanghusga.
May mga nagsabing masyado raw akong “mapride.”
May mga nagsabing konting pag-uusap lang sana, naayos pa.
May ilan ding nagsabi na bilang babae, dapat mas marunong daw akong umintindi sa pamilya ng lalaki.

Pero mas marami ang tahimik na lumapit sa akin at nagsabing:

“Buti hindi mo itinuloy.”
“Tama ang ginawa mo.”
“Hindi ka nila mahal. Kailangan ka lang nila.”

Kalaunan, nalaman ko ring hindi lang pala sa akin ganoon si Doña Celia. Ilang beses na rin niyang sinubukang pakialaman ang pera, buhay, at mga desisyon ng anak niya. Sanay si Paolo sa ganoong sistema. Sanay siyang sumusunod. Sanay siyang umiwas sa gulo sa pamamagitan ng pananahimik.

At iyon ang pinakadelikadong klase ng lalaki—
hindi iyong laging nananakit,
kundi iyong hahayaan kang masaktan para lang hindi siya maipit sa gitna.

Makaraan ang halos isang taon, may nagmessage sa akin.

Si Paolo.

Maiksi lang.

“Tama ka noon. Huli ko nang naintindihan.”

Tinitigan ko ang mensahe nang matagal.

Pagkatapos, hindi ko nireply-an.

Hindi dahil galit pa ako.

Kundi dahil wala na akong kailangang marinig mula sa taong hindi ako naprotektahan noong pinaka-kailangan ko siya.

Sa mga sumunod na buwan, unti-unti kong binuo ulit ang sarili ko.

Nag-ipon ako.
Lumipat sa mas maayos na apartment.
Tinulungan ko ang mga magulang ko sa ilang bagay na matagal na nilang ipinagpapaliban.
Natuto akong bumili ng mga bagay para sa sarili ko nang walang guilt.
Natuto akong huwag manghinayang sa pagbitaw sa maling tao.

At isang gabi, habang mag-isa akong umiinom ng kape sa maliit kong balkonaheng tanaw ang ilaw ng lungsod, bigla kong naalala ang sarili ko roon sa entablado—nakasuot ng wedding gown, nanginginig, pero matatag.

Ngumiti ako.

Kasi minsan, ang pinaka-masakit na araw ng buhay mo,
siya rin palang araw na inililigtas ka.

Hindi lahat ng nauudlot ay pagkatalo.
Hindi lahat ng nasirang plano ay kamalasan.
At hindi lahat ng pag-alis ay dahil mahina ka.

May mga pagkakataong umaalis ka
dahil sa wakas,
pinili mo nang mahalin ang sarili mo nang higit sa sakit na iniaalok ng iba.

Mensaheng iiwan ko sa bawat mambabasa:

Huwag mong ipagpalit ang kapayapaan, dignidad, at halaga mo sa relasyon na nagsisimula pa lang ay gusto ka nang ubusin. Ang tunay na pag-ibig hindi ka kinukuhanan ng boses, hindi ka ginagawang obligasyon, at lalong hindi ka tinatratong puhunan. Piliin mo ang taong kaya kang ipagtanggol—at higit sa lahat, piliin mong huwag iwan ang sarili mo.