SA LOOB NG WALONG TAON, HININTAY KO SIYANG PILIIN AKO—NGUNIT NANG TUMIGIL AKONG MAGHINTAY, DOON SIYA NATAKOT DAHIL HULI NA NIYANG NALAMANG KAYA KONG MABUHAY NANG WALA SIYA
Alas-dos na ng madaling-araw nang umuwi si Gabriel Reyes.
Sa unang pagkakataon sa loob ng walong taon, madilim ang sala.
Walang ilaw na iniwan para sa kanya.
Walang hapunang paulit-ulit kong iniinit.
At higit sa lahat, wala na rin akong tanong na, “Kumain ka na ba?”
Doon yata unang naramdaman ni Gabriel na may nagbago.
Pero huli na siya nang mapansin iyon.
Ako si Mara Villanueva, 31 anyos, interior architect at co-owner ng isang maliit na design studio sa Makati.
At sa loob ng walong taon, umikot ang malaking bahagi ng buhay ko sa isang lalaki.
Kay Gabriel.
Kapag sinabi niyang baka makauwi siya para sa hapunan, kinakansela ko ang ibang lakad ko.
Kapag may business trip siya, ako ang tumitingin sa weather forecast para malaman kung kailangan niyang magdala ng jacket.
Kapag sumasakit ang sikmura niya, ako ang naglalagay ng gamot sa gilid ng laptop bag niya.
Kahit ang pinakamaliit na bagay tungkol sa kanya, kabisado ko.
Pero nitong mga nakaraang buwan, unti-unti akong tumigil.
Sa anniversary party ng design firm nila sa BGC, lahat ng partners ay may kasamang asawa o girlfriend.
Hindi ko tinanong si Gabriel kung gusto niya akong isama.
Mag-isa akong pumunta bilang guest ng isang client.
Nang matanggap ko ang Metro Manila Young Designer of the Year Award, mag-isa rin akong naglakad sa red carpet.
Mag-isa akong umakyat sa stage.
Mag-isa akong ngumiti para sa litrato.
At mag-isa akong umuwi.
Hatinggabi nang makita ni Gabriel sa Facebook ang post ng isang dati naming kaklase.
“Congratulations, Mara!”
Nasa study room ako nang lumabas siya.
“Nanalo ka?”
Hindi ako tumingin sa kanya.
Tuloy lang ang pagguhit ko sa tablet.
“Oo.”
“Bakit hindi mo sinabi sa akin?”
“Hindi naman ganoon kalaking bagay.”
Doon lang tumigil ang kamay ko.
“Tuloy mo lang trabaho mo.”
Natahimik siya.
Tatlong buwan lang ang nakalipas, kinansela ko pa ang dinner meeting ko dahil sinabi niyang baka makauwi siya nang maaga.
Tatlong oras akong nagluto.
Hindi rin siya umuwi.
Kinabukasan ko nalaman na nag-overtime pala siya kasama si Nina Salazar.
Si Nina ang junior architect na halos palaging kasama niya.
Mas bata ito sa amin ng limang taon.
Matalino.
Masipag.
At ayon kay Gabriel, “malaki ang potential.”
Noong una, wala akong iniisip.
Hanggang sa mapansin kong alam ni Gabriel ang lahat tungkol kay Nina.
Allergic daw ito sa pollen kaya may antihistamine sa kotse niya.
Masakit daw ang tiyan nito tuwing may regla kaya minsan siya pa mismo ang bumili ng gamot.
Hindi raw kumakain ng maanghang kaya kapag sabay silang nag-o-overtime, parehong hindi spicy ang order nila.
Samantalang tatlong taon na akong may allergy.
Isang beses, halos hindi ko maimulat ang mga mata ko sa pamamaga.
Tinawagan ko siya.
“Gab, puwede ka bang dumaan sa pharmacy?”
“May presentation ako. Uminom ka na lang muna ng tubig.”
Hindi ako nagalit noon.
Inisip ko, mahalaga ang trabaho niya.
Noong nilagnat ako nang 39 degrees, sinabi kong baka puwede niya akong bilhan ng lugaw.
“Nasa site ako. Mag-GrabFood ka na lang.”
Hindi rin ako nagalit.
Busy siya.
Palagi ko siyang inuunawa.
Hanggang dumating ang birthday ko.
Nasa out-of-town project siya noon.
Sinabi niyang hindi makakauwi.
Alas-onse singkuwenta ng gabi, nakita ko ang Instagram Story ni Nina.
May litrato ng fried chicken, milk tea at dalawang baso.
Caption:
“Late-night overtime fuel courtesy of Sir Gabe! Best mentor!”
Ang location ay pareho sa hotel kung saan sila naka-check in para sa project.
Alas-sais tres ng umaga, saka nag-message si Gabriel.
“Sorry, nakalimutan ko kahapon. Happy birthday.”
Isang salita lang ang isinagot ko.
“Thanks.”
Hindi niya alam na buong gabi akong nakaupo sa sofa.
Hindi rin niya alam na doon nagsimulang maubos ang walong taong paghihintay ko.
Nagkakilala kami noong college.
Second year kami noon.
Wala siyang pera.
Wala rin akong gaanong pera.
Nang mag-review siya para sa board exam at graduate school, tatlong tutoring jobs ang pinasok ko para makatulong sa books at printing.
Noong nagsisimula ang firm niya at walang client, ibinigay ko ang halos buong cash prize ko mula sa thesis competition.
Noong nakuha niya ang unang malaking project, nag-toast kami ng tig-isang lata ng beer sa maliit naming inuupahang condo.
“Mara,” sabi niya noon, “kapag stable na ang kumpanya, pakakasalan kita.”
Naging stable ang kumpanya.
“Pagkatapos ng Pasig project.”
Natapos ang Pasig project.
“Kapag naging partner ako.”
Naging partner siya.
Hindi dumating ang kasal.
Si Nina ang dumating.
At habang mas marami siyang oras para alagaan ang career ni Nina, mas kaunti ang natitira para alalahanin ako.
Kaya nang iharap sa akin ng business partner kong si Carlo ang kontrata para sa isang malaking cultural-tourism complex sa Cebu, halos hindi na ako nagdalawang-isip.
“Tatlong buwan kang kailangang naka-base roon,” sabi niya.
“Tinatanggihan mo dati ang mga ganitong project dahil kay Gabriel.”
Kinuha ko ang ballpen.
Nilagdaan ko ang kontrata.
“Pupunta ako.”
Napatingin siya sa akin.
“Hindi mo muna kakausapin si Gabriel?”
“Hindi kailangan.”
Dalawang araw matapos iyon, dumating ang nanay ko mula Pampanga.
Isang linggo nang ipinapangako ni Gabriel na siya mismo ang susundo sa kanya sa terminal.
Tuwang-tuwa si Mama.
“Bihira lang magkaroon ng oras si Gabriel pero susunduin niya pa ako.”
Alas-kuwatro ng hapon, nag-message siya.
“May emergency sa Batangas site. Hindi kaya ni Nina mag-isa. Kailangan kong puntahan. Ikaw na muna sumundo kay Tita. Ako na bahala sa pamasahe.”
Tinitigan ko ang message.
Pagkatapos ay pinatay ko ang screen.
Ako ang sumundo kay Mama.
Hindi ko sinabi sa kanyang muli akong hindi pinili ni Gabriel.
Pagdating namin sa condo, naghanda ako ng hapunan.
Bandang alas-nuwebe, habang nagkukuwentuhan kami ni Mama sa dining table, biglang umikot ang doorknob.
May nagbukas mula sa labas.
Napalingon kaming dalawa.
Pumasok si Nina.
May dalang architectural plans.
At sa kanang kamay niya…
naroon ang duplicate key ng condo namin.
Natigilan siya nang makita ako.
“Ate Mara…”
Tumingin si Mama sa kanya.
“Sino siya? At bakit may susi siya rito?”
Hindi agad nakasagot si Nina.
Makalipas ang ilang segundo, bumukas ulit ang pinto.
Dumating si Gabriel.
Namuti ang mukha niya nang makita kaming tatlo.
Tumayo ako.
Kinuha ko ang susi mula sa kamay ni Nina.
Inilapag ko iyon sa harap ni Gabriel.
“Ako ang nagbigay,” mabilis niyang paliwanag. “May mga drawings kasi akong naiiwan dito minsan. Para kung kailangan—”
“Okay.”
Napahinto siya.
“Okay?”
Tumango ako.
Pagkatapos ay kinuha ko ang sarili kong susi sa bulsa.
Inilapag ko rin iyon sa mesa.
Sabay kong itinulak ang dalawang susi papunta sa kanya.
“Kung ganoon, sa kanya mo na ibigay pareho.”
“Mara…”
Tumayo si Mama.
Pero ngumiti lang ako.
At doon ko sinabi ang bagay na hindi kailanman inasahan ni Gabriel.
“Sa Lunes, lilipad ako papuntang Cebu.”
Napatitig siya sa akin.
“Para saan?”
“May project ako.”
“Gaano katagal?”
“Tatlóng buwan.”
Nanigas ang mukha niya.
“Mara, bakit ngayon ko lang nalaman?”
Tumingin ako diretso sa mga mata niya.
“Dahil sa loob ng walong taon, Gabriel…”
“…ngayon lang ako natutong gumawa ng desisyon nang hindi naghihintay sa iyo.”
At saka niya napansin ang dalawang maleta sa tabi ng hagdan.
PARTE2
Matagal na nakatitig si Gabriel sa dalawang maleta.
Parang hindi niya maintindihan kung bakit naroon ang mga iyon.
“Mara,” mahina niyang sabi, “ano ang ibig sabihin nito?”
“Kung ano ang nakikita mo.”
“Tatlong buwan ka lang naman sa Cebu. Bakit parang inililipat mo lahat?”
Hindi ako agad sumagot.
Ang totoo, hindi lahat ng gamit ko ang nasa mga maleta.
Mga damit lang.
Laptop.
Mga sketchbook.
Ilang dokumento.
At ilang bagay na gusto kong dalhin para maalala kong may buhay ako bago naging sentro nito si Gabriel.
Pero sapat na iyon para matakot siya.
Lumapit siya.
“Hindi natin napag-usapan ito.”
Napangiti ako.
Hindi masaya.
“Gabriel, kailan ba natin huling napag-usapan ang isang bagay na tungkol sa akin?”
Napatigil siya.
“Hindi patas ’yan.”
“Talaga?”
Itinuro ko si Nina.
“Bakit may susi siya sa bahay natin?”
“Ate Mara, sorry,” singit ni Nina. “May presentation kasi bukas. May iniwang plans si Sir Gabe rito last week. Sinabi niyang kunin ko na lang kung kailangan—”
Hindi ako tumingin sa kanya.
Kay Gabriel lang.
“Bakit hindi niya tawagan ka kapag may kailangan?”
“Practical lang iyon.”
“Practical.”
Tumango ako.
“May gamot siya sa kotse mo. Practical.”
Napakunot ang noo niya.
“May pagkain siyang bagay sa sikmura niya sa opisina mo. Practical.”
“Mara—”
“Alam mo ang allergy niya. Alam mo kung kailan sumasakit ang tiyan niya. Alam mo kung anong pagkain ang hindi niya kinakain. Alam mo kapag nahihirapan siya sa project.”
Huminga ako nang malalim.
“Gabriel, alam mo ba kung anong gamot ang iniinom ko sa allergy?”
Hindi siya nakasagot.
“Alam mo ba kung anong project ang nanalo sa akin ng award?”
Tahimik.
“Alam mo ba kung sino ang client na muntik sumira sa studio ko noong nakaraang taon?”
Wala pa ring sagot.
“Naaalala mo ba kung anong araw ang birthday ko nang hindi ipinapaalala ng Facebook?”
“Mara, alam kong nagkulang ako.”
“Hindi.”
Umiling ako.
“Hindi ka lang nagkulang.”
“Tumingin ka sa akin at nagdesisyong lagi naman akong nandiyan.”
Namilog ang mga mata niya.
Si Mama naman ay tahimik lang sa isang tabi.
Hindi niya ako pinigilan.
Siguro dahil alam niyang walong taon ko nang ginagawa iyon sa sarili ko.
Ako ang laging pumipigil sa sarili kong magreklamo.
Ako ang nagsasabing pagod lang si Gabriel.
Busy lang.
Stress lang.
May deadline lang.
May site problem lang.
Palaging may dahilan.
At sa bawat dahilan niya, ako ang kusang umaatras.
Lumapit si Gabriel at hinawakan ang pulso ko.
“Mara, hindi ko gusto si Nina.”
Napatingin ako sa kanya.
“Mahal kita.”
Sa kung anong dahilan, iyon ang pinakamasakit niyang sinabi noong gabing iyon.
Hindi dahil kasinungalingan.
Kundi dahil posibleng totoo.
Mahal niya ako.
At nagawa pa rin niya akong tratuhing parang kasangkapan na laging nasa lugar kapag kailangan niya.
“Kaya nga mas malala,” sabi ko.
“Ano?”
“Kung hindi mo pala siya mahal, ibig sabihin hindi mo kailangang lokohin ako para masaktan ako.”
Dahan-dahan kong inalis ang kamay niya.
“Sapat nang maging kampante ka.”
Umalis si Nina makalipas ang ilang minuto.
Bago siya lumabas, humarap siya sa akin.
“Ate Mara, wala pong nangyari sa amin.”
“Naniniwala ako.”
Mukhang hindi niya inasahan iyon.
“Hindi ikaw ang dahilan kung bakit ako aalis.”
Tumingin ako kay Gabriel.
“Ang relasyon namin ang dahilan.”
Kinabukasan, hindi pumasok si Gabriel sa opisina.
Unang beses iyon sa maraming taon.
Sinundan niya ako habang nag-iimpake.
Siya ang gumawa ng kape ko.
Siya ang nagtanong kung may kailangan akong bilhin.
Noong gabi, nagluto siya.
Hindi ko alam kung kailan siya huling nagluto para sa akin.
“Mara, subukan natin ulit.”
Tahimik akong kumain.
“Bawasan ko ang trabaho.”
Hindi ako sumagot.
“Hindi na ako magme-mentor kay Nina.”
Doon ako tumingin sa kanya.
“Huwag.”
“Bakit?”
“Dahil hindi siya ang problema.”
Pinagmasdan ko siya.
“Kung kailangan mong tanggalin ang isang babae sa buhay mo para matuto kang pahalagahan ang girlfriend mo, wala tayong natutunan.”
Napayuko siya.
“Mali ako.”
“Oo.”
“Pero walong taon tayo.”
“Alam ko.”
“Hindi ba may halaga iyon?”
“Meron.”
Ngumiti ako nang bahagya.
“Kaya nga walong taon akong naghintay.”
Tahimik na bumagsak ang luha niya.
Unang pagkakataon kong nakita si Gabriel na umiyak mula noong namatay ang tatay niya.
Pero kakaiba.
Kung dati, isang luha lang niya ay sapat na para kalimutan ko ang lahat ng galit ko, ngayon ay awa na lang ang naramdaman ko.
At ang awa ay hindi pagmamahal.
Lunes ng umaga, dinala niya ako sa airport.
Hindi ko hiniling.
Pero hindi ko rin tinanggihan.
Bago ako bumaba ng kotse, may inilabas siyang maliit na kahon mula sa glove compartment.
Nang makita ko iyon, alam ko agad kung ano iyon.
Engagement ring.
Napatawa ako nang mahina.
Hindi dahil nakakatawa.
Dahil sobrang predictable.
“Kailan mo binili?”
“Anim na buwan na.”
Napapikit ako.
Anim na buwan.
Ibig sabihin, naroon na ang singsing noong birthday kong mag-isa kong sinalubong.
Naroon na habang naghihintay ako sa hapag-kainan.
Naroon na noong mag-isa akong naglakad sa red carpet.
Naroon na noong pinili niyang samahan si Nina sa site visit kaysa umattend sa awarding ko.
“Bakit hindi mo ibinigay?”
“Gusto ko ng tamang timing.”
Napangiti ako.
“Iyan ang problema natin, Gabriel.”
“Ano?”
“Palagi kang naghihintay ng perfect timing para piliin ako.”
Tumingin ako sa singsing.
“Samantalang ako, pinipili kita araw-araw.”
Hindi ko kinuha ang kahon.
Bumaba ako ng kotse.
Nang nasa terminal entrance na ako, narinig kong tinawag niya ang pangalan ko.
“Mara!”
Lumingon ako.
Nakatayo siya sa tabi ng sasakyan.
“Kapag bumalik ka… may chance pa ba ako?”
Hindi ko siya sinaktan sa pamamagitan ng pagsisinungaling.
“Hindi ko alam.”
Pagkatapos ay pumasok ako sa airport.
Sa Cebu, unang dalawang linggo ang pinakamahirap.
Hindi dahil sa trabaho.
Dahil wala akong Gabriel na aasikasuhin.
Wala akong kailangang hintayin bago kumain.
Wala akong kailangang tanungin kung uuwi ba.
Wala akong kailangang paalalahanan tungkol sa gamot.
Sa unang pagkakataon, napansin kong gaano karaming oras ang ibinibigay ko sa kanya araw-araw.
At nang ibalik ko ang oras na iyon sa sarili ko…
ang dami ko palang kayang gawin.
Naging maayos ang project.
Nakuha ng team namin ang approval ng heritage board nang walang major revision.
Na-feature ang concept namin sa isang national architecture magazine.
Nakatanggap ako ng imbitasyon para magsalita sa isang design conference sa Cebu.
Palaging nagme-message si Gabriel.
Hindi na tulad dati.
“Good luck sa presentation.”
“Nakita ko ang article. Proud ako sa’yo.”
“May bagyo raw bukas. Ingat.”
Ironically, lahat ng bagay na dati kong ginagawa para sa kanya, siya na ngayon ang gumagawa.
Pero hindi na ako naghihintay ng messages niya.
Minsan, ilang oras bago ako makasagot.
Minsan, kinabukasan.
Hindi para parusahan siya.
Busy lang talaga ako sa buhay ko.
Pagkalipas ng halos tatlong buwan, lumipad siya papuntang Cebu.
Hindi niya sinabi sa akin.
Pagkatapos ng conference kung saan speaker ako, nakita ko siyang nakatayo sa lobby ng hotel.
May hawak na isang bouquet ng white tulips.
Paborito ko.
Alam na niya ngayon.
“Congratulations,” sabi niya.
“Salamat.”
“Kape?”
Pumayag ako.
Umupo kami sa isang café malapit sa hotel.
Matagal kaming walang sinabi.
Hanggang sa siya ang unang nagsalita.
“Nag-resign si Nina sa team ko.”
Napatingin ako.
“Bakit?”
“Lumipat siya sa Singapore.”
Tumango ako.
“Good for her.”
“Bago siya umalis, may sinabi siya.”
“Ano?”
Sinabi raw ni Nina na matagal na niyang napapansin kung gaano kadalas banggitin ni Gabriel ang pangalan ko sa opisina.
Na ipinagmamalaki niya ako sa ibang tao.
Na kapag may nagtatanong kung bakit hindi pa kami kasal, sinasabi niyang gusto niya munang maging financially secure para mabigyan ako ng magandang buhay.
Napangiti ako nang mapait.
“Ang ironic.”
“Oo.”
Tumango siya.
“Mas madali pala para sa akin na sabihin sa ibang tao kung gaano kita kamahal kaysa iparamdam iyon sa’yo.”
Hindi ako nagsalita.
“Hindi ako nagpunta rito para pilitin kang bumalik.”
Kinuha niya ang wallet niya.
Mula roon, inilabas niya ang lumang litrato namin noong college.
Nakaupo kami sa rooftop.
Nasa likod namin ang mga glow sticks na pinagtiyagaan niyang ayusin para bumuo ng salitang LOVE.
“Akala ko noon sapat nang mahal kita.”
Tumingin siya sa akin.
“Hindi pala.”
“Hindi.”
“Akala ko dahil hindi ka umaalis, ibig sabihin okay ka lang.”
“Hindi.”
“Akala ko lagi kang maghihintay.”
Doon ako napangiti.
“Diyan ka pinakanagkamali.”
Tumango siya.
“Alam ko na.”
Inilapag niya ang condo key sa mesa.
“Nilipat ko na ang mga gamit ko. Sa’yo na ang condo hanggang makapagdesisyon ka kung ano ang gusto mong gawin.”
Tinignan ko ang susi.
Ito ring bagay ang naging huling patak tatlong buwan ang nakaraan.
Ngayon, wala na itong bigat.
“Salamat.”
Tumayo siya.
Bago umalis, tumingin siya sa akin.
“Mara.”
“Hmm?”
“Mahal pa rin kita.”
Huminga ako nang dahan-dahan.
“Gabriel.”
“Hindi mo kailangang sagutin.”
Pero sinagot ko pa rin.
“Mahal din kita.”
Nanlaki ang mga mata niya.
“Pero hindi lahat ng pagmamahal kailangang ipaglaban hanggang maubos ang isang tao.”
Tahimik siyang nakatingin sa akin.
“Hindi kita iniwan dahil kay Nina.”
Tumayo ako.
“Hindi rin dahil sa singsing na walong taon kong hinintay.”
“Iniwan kita dahil napagtanto kong matagal mo na pala akong iniiwan.”
“Sa bawat hapunang hindi mo sinipot.”
“Sa bawat tawag na minadali mo.”
“Sa bawat araw na may oras kang intindihin ang pangangailangan ng ibang tao pero sigurado kang kaya kong intindihin ang lahat.”
Namula ang mga mata niya.
“Sorry.”
Tumango ako.
“Pinapatawad kita.”
“Pero…”
“Pero hindi ibig sabihin ng pagpapatawad ay kailangan kong bumalik.”
Iyon ang huling pag-uusap namin bilang magkasintahan.
Pagbalik ko sa Manila, kumuha ako ng sarili kong apartment malapit sa studio.
Pinadala ko kay Gabriel ang natitira niyang gamit.
Hindi siya nangulit.
Hindi rin niya ginamit ang walong taon namin bilang dahilan para pigilan ako.
Makalipas ang isang taon, nagkita kami sa isang architecture awards night.
Mas payat siya.
Mas tahimik.
Mas kalmado.
May sarili na akong design firm noon.
Bago ako umakyat sa stage para tanggapin ang award para sa Cebu project, nagtagpo ang mga mata namin.
Ngumiti siya.
Nagtaas ng hinlalaki.
Ganoon din ang ginawa ko.
At sa unang pagkakataon, wala akong hinihintay mula sa kanya.
Walang proposal.
Walang pangako.
Walang paliwanag.
Wala nang “kapag natapos ito.”
Wala nang “sa susunod.”
Nang tawagin ang pangalan ko, tumayo ako at naglakad papunta sa entablado.
Mag-isa.
Pero hindi malungkot.
Dahil matagal bago ko naunawaan ang isang simpleng bagay:
Hindi sukatan ng tibay ng pagmamahal kung gaano katagal kang kayang maghintay sa isang taong paulit-ulit kang ipinagpapaliban.
Minsan, ang pinakamalaking pagmamahal na maibibigay mo sa sarili mo ay ang tumigil sa paghihintay.
MENSAHE SA MGA MAMBABASA
May mga taong hindi ka pinapabayaan dahil hindi ka nila mahal. Pinapabayaan ka nila dahil nasanay silang lagi kang nandiyan.
Ngunit hindi mo kailangang ubusin ang sarili mo para patunayan na marunong kang magmahal.
Ang tamang pagmamahal ay hindi puro pangako tungkol sa “balang araw.”
Ipinaparamdam ito ngayon.
At kung dumating ang araw na kailangan mong piliin sa pagitan ng patuloy na paghihintay at muling pagpili sa sarili mo, tandaan:
Hindi pagiging makasarili ang umalis sa lugar kung saan matagal ka nang hindi pinipili.
