Nasa gitna kami ng quarterly meeting nang aksidente kong na-cast sa malaking screen ang live feed ng CCTV sa bahay.

Sa sala namin, nakaupo si Rafael sa banig na abaca, nakaputing barong, hawak ang rosaryong kahoy na sandalwood, mukha siyang santo sa ilalim ng liwanag ng hapon.

Hanggang may babaeng gumapang palapit sa kanya.

At lumuhod.

Tumahimik ang buong boardroom.

Walang nagsalita. Walang gumalaw.

Ako, si Amara Villanueva, CEO ng kumpanyang itinayo ng pamilya ko, nakatitig lang sa screen na parang hindi ko asawa ang lalaking iyon.

Pinatay ko ang projector.

Tinapos ko ang meeting.

Pagkatapos, habang nanginginig pa rin ang kamay ng mga direktor, ipinadala ko ang mensahe sa abogado ko.

“Attorney Santos, pakihanda ang divorce papers. Bukas pipirma ako.”

Noong gabing iyon, hindi ako umuwi nang maaga. Pagdating ko, nakapatay na ang ilaw sa sala. Si Rafael, gaya ng dati, nasa prayer room.

Labinlimang taon ko siyang minahal.

Labinlimang taon kong inakala na sapat ang pagiging mabuting asawa, tahimik na kasangga, at tagapagligtas ng apelyido niya.

Noong minsan akong muntik mamatay sa aksidente, siya ang humila sa akin palabas ng sasakyan bago ito sumabog. Mula noon, inakala kong utang ko sa kanya ang buong buhay ko.

Kaya kahit malamig siya, tiniis ko.

Kahit may pangalan siyang paulit-ulit binabanggit sa panaginip—“Lia”—tiniis ko.

Kahit hindi niya ako minahal nang buo, nanatili ako.

Kinabukasan, nadatnan niya akong kumakain ng agahan.

Napahinto siya sa hagdan. “Bakit hindi mo ako hinintay?”

Ngumiti ako. “May urgent contract sa Makati. Kailangan kong mauna.”

Napansin ko ang pulso niya.

Wala roon ang rosaryong hindi niya kailanman inaalis.

“Kumusta ang rosaryo mo?” tanong ko. “Nasaan?”

Sandali siyang natahimik. “Naputol.”

Hindi ko tinanong kung paano.

Kinuha ko ang kape ko. “May naipangako akong kunin sa isang lumang simbahan sa Batanes. Isang lumang kuwintas na may antique na agimat. Dati ko sanang ibibigay sa’yo, pero iniwan ko roon bilang panata.”

Tumingin siya sa akin. “Kailan ka aalis?”

“Bukas.”

“Anong panata?”

Napangiti ako.

Dati, lahat ng simbahan na sinasabing milagroso pinuntahan ko. Antipolo. Manaoag. Simala. Batanes.

Isang dasal lang ang paulit-ulit kong hiningi.

Na mahalin niya ako.

Ngayon, iba na ang dasal ko.

“Sekreto,” sabi ko.

May kumislap na pagtataka sa mga mata niya. Siguro akala niya aaminin ko na naman kung gaano ko siya kamahal.

Pero tapos na ako.

Hindi na ako magmamakaawa sa altar para sa lalaking hindi marunong lumingon.

Bigla siyang nagsalita. “Sasama ako.”

Nagulat ako, pero tumango. “Sige. Ipapabook ko sa secretary.”

Pagdating ko sa opisina, naghihintay na si Attorney Santos. Nakahanda ang mga papeles.

“Ma’am Amara,” maingat niyang sabi, “sigurado na po kayo? Ibabalik ninyo sa pangalan ni Sir Rafael ang shares na dati niyang iniwan?”

“Oo.”

Hindi ako sakim. Hindi ko kailangan sirain siya. Gusto ko lang makalaya.

Pinirmahan ko ang bawat pahina.

“Gaano katagal bago maging final?”

“Mga isang buwan, ma’am.”

Hinawakan ko ang singsing sa daliri ko.

Isang buwan na lang.

Paglabas ko, tumunog ang cellphone ko.

International number.

“Ms. Villanueva, approved na po ang long-term residency application ninyo sa Switzerland. Maaari na kayong pumili ng schedule para sa final processing.”

Sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon, nakahinga ako.

Pagkaraan ng dalawang araw, nasa Batanes kami.

Malakas ang hangin, parang may gustong burahin sa mundo. Ang dagat, bughaw at mabangis. Ang lumang kapilya, tahimik sa gilid ng burol.

Habang kinakausap ni Rafael ang pari tungkol sa pananampalataya at kapayapaan, lumuhod ako sa harap ng altar.

“Panginoon,” bulong ko, nanginginig ang labi, “bumalik ako hindi para humingi ng pagmamahal.”

Pumatak ang luha ko sa malamig na sahig.

“Bumalik ako para magpasalamat. At para humiling ng huli.”

Pumikit ako.

“Sana pagkatapos nito, kahit kailan, hindi ko na siya kailangang makita muli.”

Paglabas ko, nasa ilalim siya ng puno ng ipil, nakatitig sa akin.

“Okay ka lang?” tanong niya.

Ngumiti ako. “Tapos na akong magdasal. Pero sayang naman, minsan lang tayo makarating dito. Pwede ba tayong manatili ng ilang araw?”

Madalang siyang pumayag sa gusto ko.

Pero ngayon, tumango siya agad. “Sige.”

Naglakad kami sa mga burol, sa tabi ng bangin, sa mga batong hinahampas ng alon. Para kaming mag-asawang normal. Para kaming hindi durog sa loob.

Hanggang sa isang hapon, umakyat kami sa isang mataas na viewpoint.

Malamig ang hangin. Maputi ang ulap. Sa ibaba, parang walang katapusang dagat.

Napatingin ako kay Rafael. “Kung katapusan na ng mundo at tayong dalawa na lang ang natira, ano kaya ang gagawin mo?”

Hindi man lang siya nag-isip.

“Ang lungkot naman noon.”

Tumawa ako nang mahina.

Dapat sanay na ako. Pero may mga sugat palang kahit paulit-ulit, dumudugo pa rin.

Mula sa kabilang trail, may grupo ng kabataang hikers na paparating. Maingay sila, masaya, puno ng buhay.

At doon ko siya nakita.

Isang babae.

Kamukha ni Lia.

Mas bata. Mas buhay. Mas maliwanag.

Naramdaman kong nanigas ang katawan ni Rafael sa tabi ko.

Hindi siya kumurap.

Hindi siya huminga.

Parang sa loob ng isang segundo, nawala ako sa mundo niya.

“Bumaba na tayo,” sabi ko. “Baka umulan.”

Pero bago pa kami makalayo, may sumigaw mula sa likod.

“Landslide!”

“Takbo!”

Dumagundong ang lupa.

Gumuho ang gilid ng bundok.

Hinawakan ko sana ang kamay ni Rafael.

Pero wala na siya roon.

Nakita ko siyang tumakbo pakanan—hinila ang babaeng kamukha ni Lia.

At iniwan niya ako sa kaliwa, sa mismong direksyon ng gumuguhong lupa.

Bago ako lamunin ng putik, bato, at dilim, isang bagay lang ang naisip ko:

Sa huli, kahit buhay ko ang kapalit, hindi pa rin ako ang pinili niya.

part2

Pagmulat ko, puti ang kisame.

Amoy gamot. Amoy ulan. Amoy ospital.

Sinubukan kong gumalaw, pero parang binasag ang buong katawan ko. May kirot sa tadyang, sa balikat, sa binti. May benda sa noo ko.

“Amara…”

Mahina ang boses. Pamilyar pero tila galing sa malayong buhay.

Si Rafael.

Nasa tabi siya ng kama, hindi ahit, namumula ang mga mata, sugatan ang kamay. Sa unang pagkakataon, mukha siyang tao. Hindi santo. Hindi malamig na diyos. Tao lang na marunong matakot.

“Gising ka na,” sabi niya.

Hindi ako sumagot.

Dumating ang doktor. Ipinaliwanag niyang isang araw akong natabunan. Nabali ang dalawang tadyang ko. May pinsala sa baga. Kailangan kong magpahinga nang matagal. Hindi na pwedeng mabigat na biyahe o matinding pagod.

Pagkaalis ng doktor, lumapit si Rafael.

“Sorry,” bulong niya. “Noong oras na iyon… hindi ako nakapag-isip.”

Tumingin ako sa kanya.

“Akala ko ikaw ang nahila ko.”

Napangiti ako nang walang saya.

“Nasa kaliwa mo ako, Rafael. Nasa kanan mo siya.”

Parang sinampal siya ng katotohanan.

Bumagsak ang katahimikan sa pagitan namin.

Matagal bago siya nagsalita. “Kamukha niya si Lia.”

“Alam ko.”

“Hindi ko sinasadya.”

“Alam ko rin.”

Mas masakit pala kapag alam mong hindi sinasadya. Dahil ibig sabihin, iyon ang pinakauna niyang instinct.

Ang piliin ang multo ng babaeng minahal niya.

Hindi ang asawang labinlimang taon niyang kasama.

Niyakap niya ang ulo niya gamit ang dalawang kamay. “Hinukay kita. Buong gabi. Akala ko mamamatay ka. Akala ko…”

“Akala mo mawawala ang taong laging nandiyan?”

Napatingin siya sa akin.

“Rafael,” sabi ko, halos pabulong, “napagod na ako.”

Kinuha ko ang singsing ko at dahan-dahang inalis.

“Hindi kita kinamumuhian. Pero hindi na rin kita kayang mahalin nang ganito.”

Dumating si Attorney Santos kinabukasan dala ang papeles. Hindi ko alam kung paano niya nalaman ang ospital, pero nang makita ni Rafael ang folder, naintindihan niya agad.

“Divorce?” garalgal ang boses niya.

“Oo.”

“Amara, pakiusap—”

“Hindi ito dahil lang sa babae sa CCTV. Hindi rin dahil sa landslide.” Huminga ako nang malalim. “Dahil ito sa bawat araw na magkatabi tayo pero mag-isa ako.”

Wala siyang naisagot.

Ilang linggo akong nagpagaling sa Maynila. Hindi siya umalis. Nagdala siya ng pagkain. Nagbasa siya sa tabi ko. Sinubukan niyang maging mabuti.

Pero may mga pagmamahal na kapag dumating nang huli, hindi na regalo.

Parang bulaklak sa libing.

Maganda, pero patay na ang hinihintay.

Isang buwan matapos ang aksidente, lumabas ang desisyon.

Malaya na ako.

Sa airport, bago ang flight ko papuntang Zurich, dumating siya.

Payat siya. Pagod. Hawak ang lumang kuwintas na kinuha namin sa Batanes.

“Sa’yo ito,” sabi niya.

Umiling ako. “Hindi na bagay sa akin ang mga panata.”

“Amara…” Nanginginig ang boses niya. “Kung hihilingin kong magsimula tayo ulit?”

Tumingin ako sa kanya nang matagal.

Naalala ko ang babaeng minsang lumuluhod sa bawat altar, humihiling ng kahit kaunting pagmamahal.

Gusto ko siyang yakapin.

Hindi si Rafael.

Kundi ang dating ako.

“Kung sinabi mo iyan sampung taon na ang nakalipas,” sabi ko, “baka iniwan ko ang buong mundo para sa’yo.”

Pumatak ang luha niya.

“Pero ngayon,” patuloy ko, “sarili ko naman ang pipiliin ko.”

Tumalikod ako bago pa ako bumigay.

Sa loob ng eroplano, tinanggal ko sa daliri ang marka ng singsing. May bakas pa rin. Maputla. Malalim.

Pero alam kong mawawala rin.

Paglipad ng eroplano, nakita ko ang Maynila sa ilalim ng ulap—magulo, mainit, masakit, minahal.

At sa unang pagkakataon, hindi ako nagdasal na mahalin ako ng iba.

Nagdasal ako na huwag ko nang iwan ang sarili ko.

Dahil minsan, ang tunay na himala ay hindi ang piliin ka ng taong mahal mo.

Kundi ang araw na kaya mo nang piliin ang sarili mo, kahit nanginginig ka pa.