Noong lumabas ang resulta ng college entrance applications, 98.6 ang nakuha kong average.

Sapat iyon para makapasok sa isa sa pinakamagandang state university sa buong rehiyon—ang paaralang ilang taon kong pinangarap dahil may pinakamahusay itong College of Education. Doon ko gustong maging estudyante. Doon ko gustong magsimula sa pangarap kong maging guro.

Simula Grade 3 pa lang, alam ko na kung ano ang gusto kong maging.

Habang ang ibang bata ay nagpapalit-palit ng sagot kapag tinatanong kung ano ang gusto nila paglaki, iisa lang ang sagot ko: teacher.

Hindi dahil cute pakinggan.
Hindi dahil gusto kong magsuot ng blouse at may dalang lesson plan.
Kundi dahil minsan, may isang teacher na naniwala sa akin nang wala nang ibang gustong makinig.

Kaya noong araw ng pagpili ng kurso, maingat kong inilagay ang first choice ko.
Bachelor of Elementary Education.
Sa paaralang ilang taon kong pinaghirapan.

Dalawang beses ko pang chineck.
Tatlong beses akong huminga.
Pagkatapos, tumayo ako para kumuha ng tubig sa kusina.

Pagbalik ko, naroon ang ate kong si Mara, nakatayo sa tabi ng upuan ko.

Ngumiti siya.
“Tinignan ko lang naman, bunso. Wala akong ginalaw.”

Hindi ako agad kinabahan.
Sanay na kasi ako sa mga “birong” Mara.

Umupo ako. Binuksan ko ulit ang laptop.

At doon ako nanlamig.

Ang first choice ko ay wala na.

Sa halip na state university, napalitan iyon ng isang pribadong kolehiyo sa malayong probinsya—isang eskwelahang hindi ko man lang narinig kahit kailan.

Sa itaas ng screen, malinaw na malinaw ang nakasulat:

Status: Submitted

Tumingin ako sa oras sa cellphone ko.

5:23 PM.

Ang deadline ng pag-edit ay 5:00 PM.

Biglang nangalay ang mga daliri ko.

Paulit-ulit kong pinindot ang refresh.
Sinubukan kong buksan ang edit page.
Pero iisa lang ang lumalabas:

“The application portal is now closed.”

Minsan.
Dalawang beses.
Apat.
Anim.

“Anong ginagawa mo?”

Pumasok si Mara na may hawak na ubas, parang wala lang nangyari. Nagsubo siya ng isa at sumandal sa pinto.

Paglingon ko sa kanya, pakiramdam ko may kung anong pumutok sa loob ng dibdib ko.

“Binago mo ang application ko.”

Napakurap siya. Tapos natawa.

“Ha? Naku, joke lang ‘yon! Hindi ko naman akalaing masa-submit agad. Napindot ko lang siguro.”

Napindot lang.

Dalawang salita na kayang patayin ang labindalawang taon ng pagod.

“Alam mo bang sarado na ang portal?” nanginginig kong sabi.

Medyo tumigil ang ngiti niya, pero sandali lang.

“Eh di tumawag ka sa admissions office. Sabihin mo aksidente lang. Maaayos naman siguro ’yan.”

Parang ang dali.

Parang maling order lang sa milk tea.

Tinawagan ko ang admissions office.

Busy line.

Tumawag ako ulit.

Busy pa rin.

Umabot ako ng labingpitong tawag bago may sumagot sa ika-labingwalo.

At ang sagot nila, malamig at direkta:

“Once submitted and once the portal closes, we can no longer manually alter the application. You may only wait for the supplemental admission period if there are available slots.”

Parang may humampas sa likod ko.

Pagkababa ko ng tawag, inulit ko kay Mara ang bawat salitang sinabi sa akin.

Sa unang pagkakataon, bahagyang nawala ang ngiti niya.

Pero saglit lang ulit.

“Eh di mag-supplemental ka. Mataas naman grades mo. Kahit saan ka mapunta, pare-pareho lang ’yan.”

Pare-pareho lang.

Doon ako tuluyang napatingin sa kanya.

Hindi, Ate.

Hindi pare-pareho ang pangarap at tira-tirang pagkakataon.

Lumabas si Mama mula sa kusina, may mantsa pa ng mantika ang apron.

“O, bakit kayo nagtatalo?”

Sinabi ko ang nangyari.

Tahimik siyang tumingin kay Mara.

At gaya ng dati, mas mabilis umiyak si Mara kaysa umako ng mali.

“Mama, biro lang naman! Hindi ko naman sinasadya! Paano ko malalamang ganyan ka-strict ang system?”

Huminga nang malalim si Mama. Lumapit siya sa akin at pinisil ang balikat ko.

“Anak, huwag mo nang sisihin ang ate mo. Hindi naman niya sinasadya.”

Siyam na salitang ilang daang beses ko nang narinig simula pagkabata.

Hindi naman niya sinasadya.

Noong Grade 5 ako, napili akong lead singer sa school presentation. Isang buwan akong nagpraktis. Kinabukasan ng event, nawala ang costume ko.
Si Mara pala ang gumamit at nasira ang zipper.

“Sinukat ko lang naman.”

Sabi ni Mama, mag-uniform na lang daw ako.
Napunta sa iba ang pwesto ko.

Noong Grade 8, pinag-ipunan ko nang apat na buwan ang una kong mamahaling fountain pen. Gusto ko kasi sabi ng teacher ko, gaganda raw ang sulat-kamay ko kung aaraw-arawin ko.
Tatlong araw ko pa lang nagagamit, hiniram iyon ni Mara.

Pagbalik sa akin, bali na ang nib.

“Ambilis naman masira niyan.”

Sabi ni Mama,
“Ballpen lang ’yan. Bibili ka ulit.”

Noong high school, may crush ako sa kaklase ng kabilang section. Isinulat ko iyon sa diary ko.
Nabasa ni Mara.

At sa harap ng mga kamag-anak namin, habang naghahapunan, binasa niya nang malakas ang ilang linya.

Nagtilian sila. Nagtawanan.
Ako, hindi makatingin sa kahit kanino.

Sabi niya,
“Binibiro lang naman kita.”

Sabi ni Mama,
“Ate mo ’yan. Ang pikon mo naman.”

Kaya natuto akong magtago.

Kinandado ko ang drawer ko.
Itinago ko ang pera ko sa pagitan ng mga pahina ng lumang libro.
Isiniksik ko ang mga lihim ko sa mga lugar na akala ko walang makakakita.

Pero si Mara, laging nakakahanap ng paraan.

At sa bahay namin, laging may mas mahalaga kaysa sa nasasaktan ako—at iyon ay ang kaginhawaan ng ate ko.

Kaya noong gabing iyon, hindi ako umiyak sa harap nila.

Pumasok ako sa kwarto.
Isinara ko ang pinto.
Binuksan ko ang laptop.
At nag-search:

supplemental admission for education courses Philippines

Hindi ako naghapunan.

Hindi dahil nagtatampo ako.

Kundi dahil wala akong oras magluksa.

Tatlong linggo bago magsimula ang supplemental rounds. Gumawa ako ng spreadsheet ng lahat ng posibleng schools na may Education program. Nilista ko ang tuition, lokasyon, previous cutoffs, available majors, boarding cost, at ranking ko sa sarili kong standards.

Tatlumpo’t apat na paaralan ang nahanap ko.

Isa-isa kong binasa.
Isa-isa kong tinawagan.
Isa-isa kong inalis sa listahan.

Pagsapit ng alas-dose ng gabi, labintatlo na lang.
Pagsapit ng alas-dos, lima na lang.
Pagsapit ng alas-tres, tatlo na lang ang talagang posible.

Pinakamalapit?
Mahigit isang libong kilometro ang layo.

Pumasok si Papa nang halos madaling-araw. May dala siyang instant noodles sa mangkok.

“Kumain ka muna.”

Tahimik kong kinuha iyon.

Matagal siyang nakatayo lang sa may pinto, saka nagsalita.

“Alam mo naman ang ugali ng ate mo.”

Napatawa ako, pero walang tunog.

Oo, alam ko.

Mas alam ko pa kaysa sa kanya.

Alam kong kayang-kaya ni Mara wasakin ang isang bagay basta hindi siya ang apektado.
Alam kong kayang-kaya niyang ngumiti habang may naaagrabyado.
At higit sa lahat, alam kong sa bahay na ito, ako ang laging inaasahang umintindi.

“Anak,” mahinang sabi ni Papa, “baka puwede mo nang tanggapin ’yung private school. College pa rin naman ’yon.”

Hindi ako tumingin sa kanya.

“Hindi po.”

Mahina ang boses ko, pero malinaw.

“Maghahanap ako ng paraan.”

Lumipas ang mga araw.

Si Mara, parang walang nangyari.

Lumabas kasama ang barkada.
Nagpakulay ng buhok.
Nag-shopping.
Tumingin sa salamin at umiikot-ikot na parang siya ang bida sa isang masayang buhay.

Minsan, sumilip pa siya sa kwarto ko habang abala ako sa pagtawag sa mga registrar.

“Uy, huwag mo nang dibdibin ’yon, ha? Ang taas-taas ng grades mo. Kahit saan ka mapunta, aangat ka pa rin.”

Ngumiti ako nang bahagya.

Hindi dahil pinatawad ko siya.
Kundi dahil sa wakas, may isang bagay na nagsisimulang tumigas sa loob ko.

Hindi na galit.
Hindi na iyak.

Kundi desisyon.

Pagdating ng unang araw ng supplemental admissions, buong araw akong nakatutok sa laptop.

Ang una kong target na paaralan—punuan na.
Ang pangalawa—nag-close ang slots apatnapung minuto bago ako nakatawag.
Ang pangatlo—may iilang bakante pa sa Bachelor of Elementary Education.

Nanginginig ang daliri ko habang sinusubmit ko ang requirements ko.

Tatlong araw akong halos hindi natulog.

Sa ikatlong gabi, habang nagsusuklay si Mara sa harap ng salamin at nagkukwento tungkol sa bagong ka-date niya, tumunog ang cellphone ko.

Email.

Mula sa isang state college sa malayong probinsya.

Binuksan ko iyon nang hindi humihinga.

At sa unang linya pa lang, biglang nanghina ang tuhod ko.

Congratulations. You have been accepted.

Tumigil ang mundo sa loob ng ilang segundo.

Malayo.
Hindi kilala.
Walang kasamang pamilya.
Walang kasiguraduhan.

Pero may isang bagay doon na hindi na kayang abutin ng ate ko.

Habang hawak ko ang cellphone, narinig ko si Mara sa likod ko.

“O? Ano ’yan?”

Dahan-dahan akong tumayo. Humarap sa kanya. At sa unang pagkakataon sa buong buhay ko, hindi ako ang mukhang natalo.

Tinitigan ko siya, saka ko sinabing—

“Aalis ako. At sa pag-alis ko, may isang bagay kang hindi na kailanman mababawi.”

part2…

Hindi siya agad nakasagot.

Marahil dahil unang beses niya akong nakitang ganoon tumingin—hindi umiiyak, hindi nagmamakaawa, hindi rin galit na galit. Para lang akong may isinara sa loob ko.

“Ano bang drama mo?” pilit niyang patawang sabi. “Eh di good, nakapasok ka na pala.”

Dumaan si Mama sa labas ng kwarto at narinig ang huling sinabi niya.

“Nakapasok ka?” tanong niya. “Talaga? Saan?”

Sinabi ko ang pangalan ng school.

Natahimik siya sandali, saka sinabi ang unang pumasok sa isip niya:

“Napakalayo naman.”

Hindi “congratulations.”
Hindi “proud ako sa’yo.”
Hindi “buti naka-recover ka.”

Napakalayo naman.

Parang iyon ang tunay na problema.

“Oo,” sagot ko. “Malayo. Pero iyon na lang ang natitirang paraan.”

Napatingin si Mama kay Mara. May kung anong gumalaw sa mukha niya—hindi pagsisisi, hindi rin hiya. Para bang naalala lang niya bigla na may kinalaman sa desisyong iyon ang paborito niyang anak.

“Anak,” sabi niya sa akin, “huwag mo namang palabasing kasalanan lahat ng ate mo. Nakapasok ka pa rin naman, di ba?”

Napangiti ako.

Hindi dahil masaya ako.
Kundi dahil malinaw na malinaw na sa wakas ang lahat.

Sa bahay na ito, kahit anong mawala sa akin, basta’t hindi masaktan ang damdamin ni Mara, ayos lang.

“Oo, Ma,” sabi ko. “Nakapasok pa rin ako.”

Pero sa loob ko, may idinagdag akong hindi ko na binigkas:

Oo, nakapasok ako. Pero palabas na rin ako sa pamilyang ito.

Umalis ako sa katapusan ng Agosto.

Binigyan ako ni Mama ng sobre na may ₱2,000.

“Tipirin mo na lang muna. Noong si Mara ang nag-college, mas maluwag pa tayo noon. Iba na ang gastos ngayon.”

Hindi ko sinabi na alam kong hindi totoo iyon. Nitong nakaraang buwan lang, binilhan nila si Mara ng bagong cellphone dahil “nahihiya raw sa luma niyang gamit.”

Hindi rin ako nagsalita nang maalala kong noong nag-enroll siya, may bagong maleta, bagong damit, bagong sapatos, at halos buong kwarto niyang gamit ay pinalitan.

Ako, may isang lumang maleta, ilang notebook, dalawang pares ng maayos na damit, at sobre na mas magaan pa sa loob kaysa sa labas.

“Salamat po,” sabi ko.

Si Papa ang naghatid sa akin sa terminal.

Hindi bumaba si Mara. Tulog pa raw, sabi ni Mama. Napuyat daw kagabi kasama ang mga kaibigan.

Bago ako sumakay, tinulungan akong buhatin ni Papa ang maleta. Mukha siyang gustong magsalita, pero gaya ng dati, duwag din siya sa katahimikan ng bahay namin.

“Pagdating mo, mag-text ka,” sabi niya.

Tumango ako.

Pitong oras ang biyahe.

Habang lumalayo ang bus, tinitigan ko ang mga gusali, ang mga poste, ang mga kalsadang kabisado ko mula pagkabata. Pakiramdam ko, bawat kilometro ay hindi lang distansya ang nadadagdag—kundi manipis na manipis na linyang pumuputol sa dating ako.

Pagdating ko sa bagong lugar, gabi na.

Maingay ang terminal, maalinsangan ang hangin, at amoy lupa ang paligid na hindi ko pa kilala. Sumakay ako ng tricycle papunta sa murang boarding house na na-book ko online.

May maliit na kama.
May mahinang bentilador.
At may bintanang hindi sumasara nang maayos.

Umupo ako sa gilid ng higaan at saka lang naramdaman ang bigat ng lahat.

Doon sa unang gabing malayo ako sa bahay, saka ako umiyak.

Hindi dahil namimiss ko sila.

Kundi dahil ngayon ko lang pinayagang maramdaman ang lahat ng hindi ko puwedeng maramdaman noon.

Ang galit.
Ang pagod.
Ang panghihinayang.
Ang sakit ng marinig sa buong buhay mo na lagi kang kailangang umintindi.

Pagkatapos kong umiyak, nagtext ako kay Papa:

Nakarating na po ako.

Wala akong text kay Mama.
Lalo kay Mara.

Mahirap ang unang semestre.

Nagtipid ako sa pagkain.
Naglakad ako para makatipid sa pamasahe.
Nagtutor ako ng dalawang batang elementary para may pandagdag sa xerox, projects, at araw-araw na gastos.

May mga gabing nakatulala lang ako sa kisame at iniisip kung ano kaya ang buhay ko kung hindi binago ni Mara ang application ko.

Baka nasa dream school ako.
Baka may mas magandang dorm.
Baka mas malapit sa bahay.
Baka mas madali.

Pero sa tuwing pumapasok ako sa classroom at nakikita ko ang sarili ko sa kursong gusto ko pa rin naman, paunti-unting may tumatayo sa loob ko.

Hindi nila nakuha ang pangarap ko.

Niligaw lang nila ang daan papunta roon.

At habang tumatagal, doon ko nakilala ang mga taong hindi ko kailangang pagbigyan para mahalin ako.

May roommate akong hinahatian ako sa ulam kapag alam niyang kapos ako.
May professor akong nagsabing maganda raw ang boses ko sa pagbabasa ng stories para sa mga bata.
May adviser akong nagsabi, “You have the heart for teaching. Don’t lose that.”

Unang beses kong marinig mula sa isang nakatatanda ang mga salitang hindi humihingi sa aking magsakripisyo para sa iba.

Pagsapit ng ikalawang taon, nagsimula nang tumawag si Mama nang mas madalas.

Noong una, simpleng pangangamusta lang.

Kumain ka na ba?
May kailangan ka ba?
Kailan ka uuwi?

Pero napansin kong may pagbabago.

Mas madalas siyang malumanay.
Mas maingat ang tono.

Isang gabi, habang gumagawa ako ng lesson plan para sa practice teaching, tumawag siya.

“Anak…” mahina niyang bungad. “May problema kasi rito.”

Hindi ako sumagot agad.

May mga katahimikang matagal ko nang nakikilatis.

“Si Mara…” tuloy niya, “medyo napasama ang barkada. May utang. Tapos may pinasok na online selling na nalugi. Nasa amin ngayon ang mga naniningil.”

Tahimik pa rin ako.

Hindi dahil masaya akong marinig iyon.

Kundi dahil sa unang pagkakataon, ang gulo niya ay hindi ko kasalanan, hindi ko obligasyon, at hindi ko kailangang ayusin.

“Akala namin makakahanap agad siya ng trabaho,” sabi pa ni Mama. “Kaso… iba pala ang realidad.”

May kung anong mapait na lumutang sa lalamunan ko.

Iba pala ang realidad.

Oo.

Iba nga.

Lalo na kapag wala nang kapatid na sasalo sa kalat mo.

“Maaari bang…” nag-atubili siya, “kung may ipon ka riyan kahit kaunti, pahiramin mo muna ang ate mo? Babalik din naman—”

Napahigpit ang hawak ko sa cellphone.

At doon, sa maliit kong inuupahang kwarto, sa tabi ng lamesang ako mismo ang bumuo, sa harap ng lesson plan na pinaghirapan ko matapos ang buong araw na pagtuturo sa mga bata—doon ko naramdaman na dumating na rin sa wakas ang sandaling ilang taon kong hinintay.

Hindi paghihiganti.

Kundi pagpili.

“Ma,” mahinahon kong sabi, “wala akong maipapadala.”

Nanahimik siya. Parang hindi siya makapaniwala sa narinig niya.

“Anak, ate mo pa rin siya.”

Napatingin ako sa salamin.

Sa babaeng nakaharap sa akin, hindi ko na makita ang dating batang laging pinapatahimik.

“Oo,” sagot ko. “At ako, anak n’yo rin.”

Hindi siya agad nakapagsalita.

Kaya itinuloy ko:

“Noong binago niya ang application ko, wala kayong ginawa. Noong ako ang nawalan, ang sabi n’yo intindihin ko na lang. Noong ako ang umalis nang halos walang dala, wala ring pumigil. Kaya ngayon, hindi n’yo puwedeng alalahanin lang ako kapag may kailangang magsalo sa kanya.”

“Tuwa—” bahagya niyang sabi, gamit ang palayaw ko, pero hindi ko siya pinatuloy.

“Pagod na po ako maging backup plan ng pamilya.”

At ibinaba ko ang tawag.

Tatlong linggo akong hindi kinausap ni Mama.

Si Papa lang ang paminsan-minsang nagte-text.

Kumusta ka na?
Mainit ba diyan?
Nagpapahinga ka ba?

Maikli lang lagi ang sagot ko. Pero sa totoo lang, hindi na rin ako galit sa kanya. Malungkot lang. Dahil may mga taong hindi naman masama—mahina lang. At minsan, ang kahinaan, pareho ring pananakit.

Pagdating ng graduation year ko, naging student teacher ako sa isang pampublikong elementary school.

Sa unang araw na tinawag akong “Teacher” ng isang Grade 2 student, muntik akong maiyak sa harap ng klase.

“Teacher, tama po ba ’tong spelling?”

Ang simpleng tanong na iyon ang parang tumahi muli sa lahat ng punit.

Teacher.

Hindi ako nakapasok sa pangarap kong unang paaralan.

Pero narating ko pa rin ang pangarap kong pangalan.

Nang araw ng graduation, dumating si Papa.

Mag-isa.

Wala si Mama.
Lalo na si Mara.

Pagkatapos ng programa, habang suot ko pa ang toga at hawak ang simpleng bouquet na bigay ng kaibigan ko, lumapit si Papa sa akin.

Namumula ang mata niya.

“Congratulations,” sabi niya, paos ang boses. “Pasensya ka na.”

Tatlong salitang huli nang dumating.

Pero hindi ibig sabihin, wala nang halaga.

Tiningnan ko siya. Totoong mas matanda siya kaysa sa huling memorya ko sa kanya sa terminal. Parang mas yumuko ang balikat. Parang mas marami ang hindi nasabi kaysa sa nasabi niya sa buong buhay namin.

“Matagal ko pong hinintay ’yan,” sabi ko.

Tumango siya. Hindi nagpalusot. Hindi rin nagtangkang burahin ang nakaraan.

“At alam kong hindi sapat,” sabi niya. “Pero gusto ko pa ring sabihin.”

Huminga ako nang malalim.

Hindi ko siya niyakap agad. Hindi ako ganoon kabait. Hindi rin ako ganoon kahina.

Pero hindi na rin ako iyong batang sugatan na gustong-gustong mapansin.

“Salamat po,” sabi ko.

At sa unang pagkakataon, sapat na iyon.

Makalipas ang anim na buwan, nakapasa ako sa licensure exam.

Nagkaroon ako ng unang permanenteng posisyon sa isang pampublikong paaralan sa maliit pero maayos na bayan kung saan ako nag-aral.

Nagre-renta pa rin ako ng simple lang na apartment.
Wala pa rin akong marangyang buhay.
Pero sa bawat umaga, kapag naglalakad ako papasok ng school na may bitbit na checked papers at lesson plan, pakiramdam ko may tahimik na himala sa ordinaryong buhay ko.

Isang hapon, may natanggap akong message mula kay Mara.

Mahaba.

Noong una, akala ko manghihingi na naman ng tulong.

Pero hindi.

Iisa lang ang laman ng pinakabuod:

“Alam kong hindi mo ako mapapatawad. Pero gusto ko lang sabihin na alam kong sinira ko ang buhay mo noon. At habang tumatanda ako, saka ko naiintindihan kung gaano kabigat ang ginawa ko.”

Matagal kong tinitigan ang mensahe.

Pagkatapos, ibinaba ko ang cellphone.

Hindi ako sumagot agad.

Hindi dahil gusto ko siyang pahirapan.
Kundi dahil natuto na akong hindi agad tumakbo kapag may emosyon na ipinapasa sa akin.

Kinabukasan, saka ako nag-reply.

“Hindi mo sinira ang buhay ko. Sinubukan mo. Pero hindi mo natapos. Hindi ko pa kayang bumalik sa dati, at baka hindi na talaga. Pero sana, sa unang pagkakataon, matuto kang huwag gawing biro ang hindi mo kayang buuin kapag nasira.”

Seen.

Wala nang kasunod.

At ayos lang.

Hindi lahat ng sugat kailangang ibalik sa dati para masabing naghilom.
May mga sugat na nagsasara, pero iniiwan ang peklat para ipaalala kung paano ka natutong iligtas ang sarili mo.

Ngayon, kapag may estudyante akong tahimik sa likod, iyong tipong sanay nang ma-overlook, lagi ko silang nilalapitan.

Dahil kilala ko ang mga batang lumalaking laging sinasabihang umintindi.
Kilala ko ang mga batang unti-unting natutong manahimik dahil walang kakampi.
Kilala ko ang pakiramdam ng mapag-iwanan sa sarili mong bahay.

At kung may isang bagay na ipinangako ko sa sarili ko, ito iyon:

Sa classroom ko, walang batang mararamdamang siya ang laging kailangang magsakripisyo para lang matahimik ang lahat.

Dahil minsan, ang pinakamasakit na pagkawala ay hindi iyong naagaw ang pangarap mo.

Kundi iyong unti-unti kang nakumbinsing wala kang karapatang ipaglaban iyon.

Pero meron.

Meron kang karapatang lumaban.
Meron kang karapatang umalis sa lugar na paulit-ulit kang binabasag.
At meron kang karapatang buuin ang sarili mong buhay, kahit magsimula ka sa lugar na hindi mo pinili.

Dahil ang totoong tahanan ay hindi laging lugar kung saan ka lumaki—minsan, ito ang buhay na binuo mo matapos mong piliing huwag nang hayaang yurakan ka ng iba.

Mensahe para sa mga mambabasa:
Minsan, hindi natin kontrolado kung sino ang unang mananakit sa atin. Pero may kapangyarihan tayong piliin kung hanggang saan lang sila makakapasok sa buhay natin. Huwag mong hayaang ang pagkakamali, inggit, o kapabayaan ng iba ang magtakda ng halaga ng pangarap mo. Kapag walang nagtatanggol sa’yo, matutong tumayo para sa sarili mo—dahil may mga laban na doon nagsisimula ang tunay mong paglaya.