Pitong Araw Akong Kumain sa Labas Dahil Lagi Akong Nauubusan sa Sarili Kong Bahay—Nang Dumating ang Pinsan ng Asawa Ko, Biglang Dumami ang Ulam
Pitong araw akong hindi umuwi para maghapunan.
Sa pitong araw na iyon, ni minsan ay hindi ako tinanong ng asawa ko kung kumakain ba ako nang maayos.
Pero nang dumating ang pinsan niyang makikituloy lamang nang tatlong gabi, biglang may kaldero ng nilaga, pritong isda, adobo, pancit at paborito niyang leche flan sa mesa.
Doon ko naisip—
Hindi pala kami kapos. Hindi lang talaga ako kasama sa mga taong gusto nilang pakainin.
Ako si Andrea Santos, 31 taong gulang, project coordinator sa isang construction firm sa Makati.
Tatlong taon na kaming kasal ng asawa kong si Paolo Reyes.
Nakatira kami sa bahay ng mga magulang niya sa Quezon City habang nag-iipon umano kami para sa sarili naming bahay.
Kasama namin ang nanay niyang si Aling Celia at ang tatay niyang si Mang Ramon.
Apat kaming nakatira sa bahay.
Pero sa hapag-kainan, para bang tatlo lang sila.
Isang Martes ng gabi, alas-otso na ako nakauwi mula trabaho.
Pagpasok ko sa dining area, nakaupo na silang tatlo.
May isang maliit na mangkok ng ginisang sayote, dalawang pirasong pritong galunggong at mangkok ng sabaw sa gitna.
Sa plato ni Paolo, may isang buong isda.
Kay Mang Ramon, may kalahati.
Kay Aling Celia, may kalahati rin.
Nang umupo ako, buto na lang at ilang pirasong balat ang natira.
“Ma, wala nang isda?” tanong ni Paolo habang nakatingin sa cellphone.
Sumagot ang nanay niya na parang natural lang ang lahat.
“Dalawa lang binili ko. Mahal ang bilihin ngayon.”
Napatingin sa akin si Paolo.
“Okay lang ’yan, Andrea. Mag-sayote ka na lang. Kailangan talaga nating magtipid.”
Tumango ako.
Hindi ako nakipagtalo.
Kumuha ako ng dalawang kutsarang gulay at kaunting sabaw.
Habang kumakain, si Aling Celia naman ay paulit-ulit na nagsasandok ng kanin para kay Paolo.
“Anak, dagdagan mo. Ang payat mo na.”
Hindi ko alam kung bakit, pero biglang bumigat ang bawat subo ko.
Hindi dahil kulang ang pagkain.
Kundi dahil malinaw sa akin kung sino ang unang naiisip kapag nagluluto siya.
At kung sino ang hindi.
Kinabukasan, nag-iwan ako ng note sa refrigerator.
“Ma, busy po kami sa project ngayong linggo. Huwag na po ninyo akong isama sa hapunan. Kakain na lang ako sa labas.”
Paglabas ko ng kuwarto, nakita kong binasa iyon ni Aling Celia.
“Oh, hindi raw kakain si Andrea dito.”
Nagsusuot ng sapatos si Paolo.
Hindi man lang siya tumingin sa akin.
“Busy talaga sila ngayon, Ma.”
Tumango ang nanay niya.
“Buti naman. Makakatipid tayo sa isang ulam.”
May kung anong kumirot sa dibdib ko.
Pero ngumiti lang ako bago umalis.
Noong unang gabi, bumili ako ng siomai rice malapit sa opisina.
Noong ikalawa, kumain ako ng beef mami sa maliit na karinderya sa kanto.
Noong ikatlo, tapsilog.
Noong ikaapat, chicken inasal.
Noong ikalima, lugaw at tokwa.
Madalas akong mag-isa.
Pero kakaiba—
mas komportable pala ang kumain nang mag-isa sa isang murang karinderya kaysa umupo sa sariling bahay habang iniisip kung may itinira ba para sa iyo.
Noong Sabado, maaga akong umuwi.
Pagbukas ko ng pinto, naamoy ko agad ang nilagang baka.
Pagdating ko sa kusina, halos hindi ako makapaniwala.
May pritong bangus.
May lumpiang shanghai.
May ginataang gulay.
May nilagang baka.
May leche flan pa sa refrigerator.
At limang set ng plato sa mesa.
Napansin ako ni Aling Celia.
“Andrea! Buti umuwi ka. Dumating si Bea, pinsan ni Paolo. Dito muna siya ng tatlong araw habang naghahanap ng trabaho.”
Ngumiti sa akin ang dalagang nasa sofa.
“Hi, Ate Andrea.”
“Hello.”
Umupo kami para kumain.
Halos hindi mapirmi si Aling Celia sa kakasandok ng pagkain kay Bea.
“Tikman mo ’to.”
“Dagdagan mo kanin mo.”
“Paolo sabi mo paborito ni Bea ang lumpia, kaya nagprito ako nang marami.”
Tahimik akong kumain.
Masarap ang nilaga.
Malambot ang baka.
Perpekto ang timpla.
Alam kong mahusay talagang magluto ang biyenan ko.
Iyon nga ang mas masakit.
Hindi pala siya hindi marunong maghanda ng sapat.
Kaya niyang gawin iyon kapag gusto niya.
Tatlong araw nanatili si Bea.
Tatlong araw ding parang fiesta ang mesa namin.
May menudo.
May sinigang na hipon.
May fried chicken.
May pancit bihon.
Noong aalis na si Bea, alas-singko pa lang ng umaga ay gising na si Aling Celia para gumawa ng baon niyang sandwich at pritong lumpia.
Hinahatid siya ni Paolo sa bus terminal nang marinig kong sabi ng biyenan ko:
“Baka magutom sa biyahe ang bata.”
Bata.
Dalawampu’t apat na taong gulang si Bea.
Ako, tatlumpu’t isa.
Pero sa tatlong taon kong pagtira roon, ni minsan ay walang nagsabi:
“Baka magutom si Andrea.”
Bumalik ako sa opisina kinabukasan.
Tinabihan ako ng kaibigan kong si Mika habang nagkakape.
“Ano na? Pagkaalis ng pinsan?”
Napangiti ako nang mapait.
“Bumalik sa dati.”
“Anong ibig mong sabihin?”
“Tatluhan ulit ang pagkain.”
Napatitig siya sa akin.
“Andrea… apat kayo sa bahay.”
“Oo.”
“Bakit parang tanggap mo lang?”
Hindi ako nakasagot.
Kinagabihan, alas-nuwebe na ako nakauwi.
Tahimik na ang bahay.
Akala ko tulog na silang lahat.
Pero habang papalapit ako sa kusina, narinig ko ang boses ni Paolo.
“Ma, napapansin ko parang hindi na talaga kumakain dito si Andrea.”
Sumagot si Aling Celia.
Mahina ang boses niya.
Pero malinaw na malinaw sa akin ang bawat salita.
“Hayaan mo siya.”
“Pero Ma—”
“Ano bang gusto mong gawin ko? Araw-araw kong isipin kung ano gusto niyang kainin?”
Tumahimik si Paolo.
Pagkatapos ay natawa nang bahagya ang biyenan ko.
“Anak, kayo ni Papa mo ang pamilya ko. Siyempre kapag nagluluto ako, kayo muna ang iniisip ko.”
Nanigas ako sa hallway.
At saka niya sinabi ang pangungusap na tuluyang nagpabago sa lahat.
“Si Andrea naman, asawa mo lang.”
Napakapit ako sa hawakan ng bag ko.
Hindi ko alam kung ilang segundo akong nakatayo roon.
Hanggang sa marinig ko ang sagot ng asawa ko.
At mas masakit pala iyon kaysa sa sinabi ng nanay niya.
“Alam ko, Ma.”
PARTE2
“Alam ko, Ma.”
Dalawang salita lang iyon.
Pero parang may bumagsak sa loob ng dibdib ko.
Hindi niya sinabing, “Asawa ko siya, pamilya natin siya.”
Hindi niya sinabing, “Ma, mali naman iyon.”
Hindi niya man lang ipinagtanggol ang tatlong taon naming pagsasama.
Alam ko, Ma.
Iyon lang.
Tahimik akong umatras mula sa hallway.
Hindi ako pumasok sa kusina.
Lumabas ako ulit ng bahay at naglakad hanggang sa convenience store sa dulo ng kalye.
Umupo ako sa maliit na mesa sa labas.
Bumili ako ng bottled water kahit hindi naman ako nauuhaw.
Makalipas ang sampung minuto, tumawag si Paolo.
“Saan ka?”
“Sa labas.”
“Hindi ka pa uuwi?”
“Tapos na ba kayong mag-usap ni Mama mo?”
Tumahimik siya.
Iyon ang kumpirmasyon.
Narinig ko siyang huminga nang malalim.
“Andrea, narinig mo?”
“Oo.”
“Hindi gano’n ang ibig sabihin ni Mama.”
Napatawa ako.
“Alin doon?”
“Ano?”
“Alin ang hindi niya ibig sabihin? Na kayo ni Papa ang pamilya niya? O na asawa mo lang ako?”
“Andrea, huwag mong palakihin.”
Sa pagkakataong iyon, parang may switch na pinatay sa loob ko.
Tatlong taon akong naging maingat.
Tatlong taon akong umintindi.
Kapag kulang ang pagkain, “tipid.”
Kapag ako ang natutulog sa sofa kapag may kamag-anak silang bisita, “pakikisama.”
Kapag ako ang naglilinis pagkatapos nilang lahat kumain, “respeto sa nakatatanda.”
Kapag Pasko at mas mahal ang regalo ko sa pamilya niya kaysa sa sarili kong mga magulang, “ganito talaga kapag may asawa ka na.”
Pero nang sabihin kong nasaktan ako—
ako pa ang nagpapalaki.
“Paolo,” sabi ko, “magkano ang binibigay ko buwan-buwan para sa grocery?”
Natahimik siya.
“Bakit mo tinatanong?”
“Magkano?”
“Labindalawang libo.”
“Utilities?”
“Mga anim.”
“At internet?”
“Ikaw rin.”
“Tubig?”
“Ikaw.”
“Gasul?”
“Ikaw.”
“Okay.”
“Andrea, ano ba—”
Pinutol ko ang tawag.
Hindi ako umuwi agad.
Binuksan ko ang banking app ko.
Nandoon ang regular transfer.
₱12,000 para sa grocery.
₱6,000 para sa kuryente.
Internet.
Tubig.
At minsan, gamot ni Mang Ramon.
Hindi masama sa loob kong tumulong.
Ang masakit ay pagkatapos kong tumulong bumuo ng tahanan nila, hindi pala nila ako itinuring na bahagi nito.
Kinabukasan, Linggo.
Maaga akong gumising.
Kumuha ako ng maleta.
Habang naglalagay ako ng damit, nagising si Paolo.
“Ano ’yan?”
“Lilipat muna ako.”
Bigla siyang naupo.
“Ano?!”
“May condo si Mika na bakante sa Mandaluyong. Doon muna ako.”
“Andrea, dahil lang sa pagkain?”
Huminto ako.
Dahan-dahan akong humarap sa kanya.
“Hindi ito tungkol sa pritong isda.”
Napakunot-noo siya.
“Kung isang gabi lang akong nauubusan, pagkain lang iyon.”
“Kung dalawang beses, baka pagkakataon.”
“Pero tatlong taon akong huling pinagsisilbihan, huling tinatanong, huling iniisip.”
Tahimik siya.
“Kapag kamag-anak mo ang darating, pinag-iisipan ng Mama mo ang paborito nila.”
“Kapag ako, ang sinasabi ninyo, ‘Magtipid.’”
“Kapag pinsan mo ang bibiyahe, gumigising siya nang alas-singko para may baon.”
“Kapag ako umuuwi nang alas-nuwebe pagkatapos ng trabaho, ang naiiwan sa akin buto ng isda.”
Namula ang mukha ni Paolo.
“Hindi ko naman alam na gano’n kalaki para sa ’yo.”
“Eksakto.”
Napatingin siya sa akin.
“Hindi mo alam.”
Isinara ko ang maleta.
“Dahil hindi mo kailangang malaman. Ikaw ang laging may pagkain.”
Paglabas namin ng kuwarto, nakita ni Aling Celia ang maleta.
“Saan ka pupunta?”
“Lilipat muna po ako.”
Agad siyang nainis.
“Dahil ba sa narinig mo kagabi? Naku, Andrea. Napakasensitibo mo.”
Hindi ako sumagot.
Lumapit siya.
“Kung gusto mong ipinagluluto ka, sabihin mo. Hindi ’yung nagpaparinig ka sa pagkain sa labas.”
Doon ako napatingin sa kanya.
“Ma, apat tayong nakatira rito.”
“Alam ko.”
“Bakit kailangan ko pang sabihin na isama ninyo ako sa pagluluto?”
Hindi siya nakasagot agad.
“Sa sarili kong bahay,” dagdag ko, “kailangan ko pa bang magpareserba ng pagkain?”
Napatingin sa amin si Mang Ramon mula sa sala.
Noon ko lang siya narinig magsalita tungkol doon.
“Celia, totoo ba ’yan?”
“Ano?”
“Na lagi mong kulang ang niluluto?”
“Hindi naman kulang! Sapat naman sa atin!”
“At si Andrea?”
Natahimik ang biyenan ko.
Iyon na ang sagot.
Napatingin si Mang Ramon kay Paolo.
“Anak, alam mo ba ’to?”
Hindi agad sumagot ang asawa ko.
Unti-unting nagbago ang mukha ng biyenan kong lalaki.
“Paolo.”
“Pa… akala ko kasi nagtitipid lang si Mama.”
“Pero nakita mong hindi kumakain nang maayos ang asawa mo?”
“Paminsan-minsan.”
“Tatlong taon?”
Hindi makatingin si Paolo.
Napailing si Mang Ramon.
Sa unang pagkakataon simula nang tumira ako roon, may nagsabi ng bagay na matagal ko nang gustong marinig.
“Hindi pagtitipid ang tawag diyan.”
Napalingon si Aling Celia.
“Ramon!”
“Kung may pera para sa limang ulam kapag may bisita pero walang isang itlog para sa manugang mo, hindi pera ang problema.”
Tumahimik ang buong bahay.
Kinuha ko ang maleta ko.
Bago ako lumabas, hinarang ako ni Paolo.
“Bigyan mo ako ng chance.”
Hindi ako galit nang tingnan ko siya.
Iyon ang mas nakakatakot.
Pagod na lang ako.
“Tatlong taon kitang binigyan.”
Lumipat ako kay Mika nang araw ding iyon.
Noong unang linggo, halos araw-araw tumatawag si Paolo.
Hindi ko sinasagot lahat.
Nag-text siya.
“Umuwi ka na. Kinausap ko na si Mama.”
Sumagot ako:
“Hindi Mama mo lang ang problema.”
Makalipas ang dalawang araw, pumunta siya sa opisina ko.
May dala siyang paper bag.
Akala ko bulaklak o regalo.
Pagbukas ko, dalawang lalagyan ng pagkain ang laman.
Chicken adobo at ginisang gulay.
“Ako gumawa.”
Hindi ko napigilang matawa.
“Marunong ka palang magluto?”
“Nanood ako sa YouTube.”
Umupo kami sa maliit na coffee shop sa lobby.
Matagal siyang tahimik.
Pagkatapos, sinabi niya:
“Akala ko dati normal lang.”
“Anong normal?”
“Na si Mama ang nagdedesisyon sa bahay. Na ikaw ang makikisama kasi tayo ang nakikitira.”
“Paolo, nagbabayad ako halos kalahati ng gastusin.”
“Alam ko.”
“Hindi. Ngayon mo lang alam.”
Napayuko siya.
Tama ako.
Sa loob ng tatlong taon, hindi niya kailangang tingnan kung sino ang bumibili ng sabon, bigas, mantika, tissue, shampoo o gamot.
Basta naroon ang mga iyon.
Gaya ko.
Basta naroon ako.
“Humingi ng sorry si Mama,” sabi niya.
“Hiningi mo ba sa kanya?”
“Oo.”
“Hindi ko kailangan ng sorry na pinilit.”
Napapikit siya.
“Ano gusto mong gawin ko?”
Matagal bago ako sumagot.
“Matuto kang maging asawa bago ka maging anak.”
Napatitig siya sa akin.
“Hindi ko sinasabing talikuran mo Mama mo. Pero nang pakasalan mo ako, hindi dapat ako naging bisita sa buhay mo.”
Hindi ako agad bumalik.
Dalawang buwan akong nakatira sa condo ni Mika.
Sa unang buwan, tumigil ako sa pagpapadala ng grocery money sa bahay nila.
Isang gabi, tinawagan ako ni Mang Ramon.
“Anak, gusto ko lang magpasalamat.”
“Para saan po?”
“Dahil hindi ka nagalit sa akin.”
“Wala naman po kayong ginawa.”
“Meron.”
Natahimik ako.
“Matagal kong nakita.”
Napahigpit ang hawak ko sa cellphone.
“Hindi lang ako nagsalita.”
Iyon ang unang pagkakataong humingi siya ng tawad.
Hindi para protektahan ang sarili.
Kundi dahil alam niyang naging bahagi rin ng problema ang pananahimik niya.
Makalipas ang tatlong buwan, kumuha kami ni Paolo ng maliit na apartment sa Pasig.
Hindi ako bumalik sa bahay ng mga magulang niya.
Hindi rin namin ipinagpatuloy na parang walang nangyari ang kasal namin.
Nag-couples counseling kami.
Natuto si Paolo magluto.
Una niyang natutunan ang tortang talong.
Nasunog ang una.
Hilaw ang pangalawa.
Pero sa pangatlo, maayos na.
Isang gabi, alas-nuwebe ako nakauwi mula trabaho.
Pagbukas ko ng pinto, nasa kusina siya.
May dalawang plato sa mesa.
Dalawang mangkok ng kanin.
At isang maliit na kaserola ng sinigang.
“Late ka,” sabi niya.
“May meeting.”
Binuksan niya ang takip ng kaserola.
“Pinatay ko muna ’yung apoy. Ininit ko ulit nung nag-text kang pauwi ka na.”
Tumingin ako sa pagkain.
Hindi espesyal.
Walang lumpia.
Walang leche flan.
Walang limang putahe.
Pero may bahagi para sa akin.
Mainit.
Buong-buo.
Hindi tira.
Umupo ako.
Sinandukan niya ako ng kanin.
“Enough?”
“Oo.”
“Sigurado?”
Ngumiti ako nang bahagya.
“Sigurado.”
Hindi ko masasabi na isang hapunan lang ang nagligtas sa kasal namin.
Hindi ganoon kadali ang mga sugat.
Pero minsan, ang tunay na pagbabago ay nagsisimula sa napakaliit na bagay.
Sa pagtatanong kung nakauwi ka na.
Sa pag-alala kung kumain ka na.
Sa pagtabi ng bahagi mo bago maubos ang lahat.
Makalipas ang ilang buwan, dumalaw si Aling Celia sa apartment namin.
May dala siyang malaking lalagyan.
“Ginataang bilo-bilo,” sabi niya.
“Marami akong ginawa.”
Sandali siyang nag-alangan bago idinagdag:
“Para sa inyong dalawa.”
Tinanggap ko iyon.
Hindi dahil nakalimutan ko ang nangyari.
Kundi dahil ayaw kong dalhin habambuhay ang galit kung may taong handang matutong magbago.
Pero mula noon, malinaw na ang hangganan.
May sarili kaming bahay.
Sarili naming desisyon.
At sa hapag-kainan namin, walang kailangang maghintay para malaman kung may natira pa para sa kanya.
Dahil natutunan ko ang isang bagay na sana mas maaga kong naunawaan:
Ang pagiging pamilya ay hindi nasusukat sa iisang apelyido, sa kasal, o sa pagtira sa ilalim ng isang bubong. Nasusukat ito sa kung sino ang naaalala mo kahit wala sila sa harap mo.
At kung sa sarili mong tahanan ay palagi kang huling naiisip, huwag mong kumbinsihin ang sarili mong maliit na bagay lang iyon.
Minsan, hindi naman talaga pagkain ang ipinagkakait sa atin.
Kundi ang pakiramdam na may lugar tayo sa hapag.
Dahil ang taong tunay na nagmamahal sa iyo ay hindi lamang nagtatanong kung busog ka na—sisiguraduhin niyang may nakalaan para sa iyo bago pa man magsimulang kumain ang lahat.
