Pinakasalan Ko ang Bayaning Sundalong Sinasabing Hindi Na Magkakaanak—Sa Unang Gabi, Ibinigay Niya ang Lahat at Hiniling na Mag-asawa Ako ng Iba
Sa unang gabi ng aming kasal, inilapag ng asawa ko sa harap ko ang titulo ng bahay, bankbook, at isang sobre na naglalaman ng halos lahat ng naipon niya sa buong buhay niya.
“Lahat ng ito ay sa iyo na, Mara,” mahina niyang sabi.
“Kapag handa ka na… humanap ka ng lalaking kayang bigyan ka ng anak.”
Pagkatapos ay tumalikod siya, na para bang ang pinakamasakit na bahagi ng kanyang katawan ay hindi ang sugat sa kanyang baywang—kundi ang paniniwalang wala siyang karapatang mahalin.
Hindi niya alam na bago pa ako pumayag na pakasalan siya, nabasa ko na ang tunay niyang medical record.
At mas lalong hindi niya alam na dala ko ang isang lihim na maaaring magpagaling sa kanya.
Tatlong taon bago ang gabing iyon, isa lamang akong dalawampu’t apat na taong gulang na botika assistant sa isang maliit na bayan sa San Pablo, Laguna.
Isang gabi, pauwi ako sakay ng lumang motorsiklo nang mawalan ako ng kontrol sa madulas na kalsada. Dumiretso ako sa gilid ng bangin at naipit sa ilalim ng motor.
Malakas ang ulan. Walang dumaraang sasakyan.
Akala ko roon na matatapos ang buhay ko.
Ngunit isang lalaking naka-unipormeng militar ang sumuong sa ulan, binuhat ang motorsiklo, at kinaladkad ako palayo bago tuluyang gumuho ang lupa.
Siya si Kapitan Rafael Sarmiento.
Kinabukasan, nalaman kong pauwi lamang siya noon upang dalawin ang kanyang ina. Hindi niya ako kilala, ngunit isinugal niya ang sarili niyang buhay upang iligtas ako.
Makalipas ang dalawang taon, bumalik si Rafael mula sa isang operasyon sa Mindanao na halos hindi na makalakad.
Isang pagsabog ang tumama sa kanilang sasakyan. Siya lamang ang nakaligtas sa apat na sundalo.
Nailigtas ng mga doktor ang buhay niya, ngunit malubha ang pinsala sa kanyang ibabang likod at mga ugat. Kumalat sa bayan ang balitang hindi na raw siya magkakaanak.
Ang ilan ay naawa.
Mas marami ang nangutya.
Ang dati niyang nobya, si Clarisse, ay nakipaghiwalay habang nasa ospital pa siya.
“Hindi ko kayang isuko ang pangarap kong magkaroon ng pamilya,” sabi nito.
Pagkatapos noon, naging tahimik si Rafael. Tumigil siyang dumalo sa mga pagtitipon. Bihira siyang lumabas ng kanilang bahay. Kapag may bumibisita, palagi siyang nakaupo sa madilim na bahagi ng sala.
Isang hapon, pinuntahan ako ng kanyang ina.
Si Aling Lourdes ay isang payat na biyudang halos hindi makatingin sa akin habang nagsasalita.
“Mara, alam kong wala akong karapatang humiling,” nanginginig niyang sabi. “Pero ikaw lang ang hindi tumitingin kay Rafael na parang kalahating tao.”
Hindi niya direktang hiniling na pakasalan ko ang anak niya.
Ngunit naunawaan ko.
Kinagabihan, binuksan ko ang lumang kahong iniwan ng aking lola.
Ang lola ko ay isang kilalang hilot at halamang-gamot practitioner sa kabundukan ng Quezon. Bago siya pumanaw, ibinigay niya sa akin ang kanyang mga tala—mga lihim na paraan ng pagpapagaling gamit ang mga halamang tumutubo lamang sa isang bahagi ng Bundok Banahaw.
Mayroon ding maliit na bote ng malinaw na likido na tinatawag niyang “tubig-bukal ng buhay.”
Hindi iyon mahika.
Ngunit batay sa mga tala niya, kaya nitong tulungan ang katawan na muling buuin ang mga napinsalang ugat kung gagamitin kasama ng tamang therapy, pagkain, at masahe.
Noong araw ding iyon, lihim kong nakuha ang kopya ng medical record ni Rafael mula sa doktor na minsang tinulungan ng aking lola.
Hindi tuluyang patay ang kanyang reproductive function.
Nabigla lamang ang mga ugat dahil sa trauma.
Napakaliit ng pag-asa ayon sa mga doktor.
Ngunit hindi zero.
Kaya nang tanungin ako ni Aling Lourdes kung handa akong maging asawa ni Rafael, hindi ako nagdalawang-isip.
Hindi lang dahil sa utang na loob.
Sa loob ng dalawang taon, nakita ko kung paano niya tahimik na tinutulungan ang mga anak ng namatay niyang kasamahan. Kahit sarili niyang gamot ay tinitipid niya, hindi niya pinabayaan ang mga pamilyang naiwan.
Mabuti siyang tao.
At matagal ko na siyang minamahal.
Ngunit nang sabihin ko kay Rafael na pumapayag akong magpakasal, hindi siya natuwa.
“Hindi ako nangangailangan ng awa,” malamig niyang sagot.
“Hindi kita kinakaawaan.”
“Utang na loob lang ito.”
“Hindi mo ba maaaring isipin na pinili talaga kita?”
Napatingin siya sa akin, ngunit agad ding umiwas.
Pagkaraan ng ilang linggo, pumayag siyang magpakasal sa iisang kondisyon.
Walang engrandeng seremonya.
Walang pangakong habambuhay.
At maaari akong umalis anumang oras.
Simple lang ang kasal namin sa isang maliit na kapilya sa Liliw. Labindalawang tao lamang ang dumalo.
Sa labas, narinig ko ang dalawang babae mula sa kabilang baryo.
“Sayang si Mara. Bata pa, maganda pa. Tinali ang sarili sa lalaking wala nang silbi.”
“Baka pera ang habol.”
Narinig din iyon ni Rafael.
Buong biyahe pauwi, hindi siya nagsalita.
Pagdating sa bahay, inayos ko ang maliit naming silid. May puting kumot, dalawang unan, at isang simpleng palumpon ng sampaguita na inilagay ni Aling Lourdes sa ibabaw ng mesa.
Ngunit bago pa ako makapagsalita, inilabas ni Rafael ang isang makapal na brown envelope.
Nasa loob ang titulo ng maliit niyang bahay sa Calamba, bankbook na may ₱1.8 milyon, insurance documents, at deed of transfer para sa lupang minana niya sa kanyang ama.
“Bakit mo ibinibigay sa akin ang lahat?” tanong ko.
“Dahil may utang akong buhay sa iyo mula ngayon.”
“Baligtad yata. Ikaw ang nagligtas sa akin.”
“Ngunit ikaw ang nagsakripisyo ng kinabukasan mo.”
Humigpit ang hawak niya sa tungkod.
“Hindi ko kayang maging tunay na asawa mo. Hindi kita kayang bigyan ng anak. Hindi rin kita kayang bigyan ng normal na buhay.”
Lumapit ako.
“Sinabi ba ng doktor na imposible?”
“Hindi ko kailangang marinig ang salitang imposible. Nakikita ko ang resulta araw-araw.”
“Hindi pareho ang mahirap at imposible.”
Napatawa siya, ngunit walang saya iyon.
“Mara, huwag mong gawing mas mahirap ito.”
Isinara niya ang bankbook at itinulak sa akin.
“Ang PIN ay birthday mo. Pagkatapos ng isang taon, kapag tumigil na ang mga tao sa pagsasalita, maaari kang humingi ng annulment. Humanap ka ng mabuting lalaki. Magkaroon ka ng mga anak.”
Doon ako nasaktan.
Hindi dahil ayaw niya sa akin.
Kundi dahil napakalalim ng pagkawasak ng tiwala niya sa sarili kaya hindi niya maisip na may taong mananatili nang walang kapalit.
Tahimik akong tumayo.
Isinara ko ang pinto.
Pinihit ko ang kandado.
Biglang nanigas ang kanyang katawan.
“Mara, ano’ng ginagawa mo?”
Kinuha ko mula sa aking bag ang maliit na bote ng malinaw na likido, isang supot ng pinatuyong halamang-gamot, at ang kopya ng kanyang medical record.
Inilapag ko ang mga iyon sa tabi ng bankbook.
“Hindi kita pinakasalan para hintayin ang araw na makaalis ako.”
Tumingin siya sa mga papel, saka sa akin.
“Ano ang mga iyan?”
“Ang dahilan kung bakit hindi ako naniniwalang wala ka nang pag-asa.”
Namutla siya nang makita ang pangalan niya sa record.
“Paano mo nakuha iyan?”
“Hindi patay ang mga ugat mo, Rafael. Nasira lang sila. At may paraan para tulungan silang gumaling.”
Biglang nagbago ang kanyang mukha.
Ang lungkot ay naging galit.
Tumayo siya nang mabilis, ngunit nanghina ang kanyang binti at napakapit sa gilid ng kama.
“Huwag mo akong bigyan ng maling pag-asa!”
“Hindi ito maling pag-asa.”
“Hindi mo alam kung ilang beses akong sinuri! Ilang espesyalista ang nagsabing napakaliit ng tsansa!”
“Napakaliit,” sagot ko. “Pero hindi wala.”
Kinuha niya ang bote at mariing tumingin dito.
“Ano ito?”
“Gamot na iniwan ng lola ko. Hindi ko ipinapangakong magiging madali. Baka abutin ng mga buwan. Baka isang taon. Kailangan mong sumailalim sa therapy, espesyal na diet, at araw-araw na treatment.”
“Bakit mo gagawin ito?”
Napalunok ako.
“Dahil mahal kita.”
Parang huminto ang mundo sa pagitan namin.
Ngunit bago siya makasagot, may biglang kumatok nang malakas sa pintuan.
Kasunod noon ang matinis na boses ng isang babae.
“Rafael! Buksan mo ang pinto!”
Nanigas ang kanyang mukha.
Kilala ko ang boses na iyon.
Si Clarisse—ang babaeng iniwan siya noong wala na siyang maibigay na magandang kinabukasan.
At nang muli itong sumigaw, parang may yelong dumaloy sa aking gulugod.
“May kailangan kang malaman tungkol sa babaeng pinakasalan mo! Niloloko ka ni Mara—at may hawak akong ebidensya!”
PARTE2
Hindi agad gumalaw si Rafael.
Nakatayo siya sa tabi ng kama, nakahawak sa tungkod, habang patuloy ang malakas na katok mula sa labas.
“Mara!” sigaw ni Clarisse. “Alam kong naririyan ka! Sabihin mo sa kanya kung bakit mo talaga siya pinakasalan!”
Tumingin sa akin si Rafael.
Sa unang pagkakataon mula nang ikasal kami, may malinaw na pagdududa sa kanyang mga mata.
Hindi ako natakot kay Clarisse.
Ang ikinatakot ko ay ang bilis ng pagbalik ng takot ni Rafael—na baka isa na naman akong taong gagamit sa kanyang kahinaan.
Binuksan niya ang pinto.
Nakatayo si Clarisse sa pasilyo, basang-basa sa ulan, suot ang mamahaling pulang dress na halatang hindi bagay sa simpleng bahay.
May hawak siyang folder.
Kasunod niya ang nakatatandang kapatid ni Rafael na si Dante at ang asawa nitong si Sheila.
“Ano’ng ginagawa ninyo rito?” malamig na tanong ni Rafael.
Sumulyap si Clarisse sa akin.
“Pinipigilan kitang masira nang tuluyan.”
Binuksan niya ang folder at inilabas ang ilang photocopy.
“Alam mo bang dalawang buwan bago kayo ikasal, kinausap ni Mara ang abogado ng pamilya mo tungkol sa lupa sa Calamba?”
Napatingin si Rafael sa akin.
Totoo iyon.
Ngunit hindi ang ipinahihiwatig niya.
“Sinusubukan niyang alamin kung paano maililipat sa pangalan niya ang mga ari-arian mo,” patuloy ni Clarisse. “At ngayon, heto. Naibigay mo na pala ang lahat.”
Kumunot ang noo ni Dante.
“Rafael, sinabi ko na sa iyo. Hindi natin kilala nang husto ang babaeng iyan.”
Si Sheila naman ay tumingin sa bankbook na nasa mesa.
“Napakabilis naman. Unang gabi pa lang, nasa kanya na lahat?”
Naramdaman kong sumikip ang aking dibdib.
Lumapit ako sa mesa at kinuha ang bankbook.
“Ito ba ang gusto ninyo?”
Inihagis ko iyon sa kama.
“Wala akong pakialam sa pera.”
Ngumisi si Clarisse.
“Madaling sabihin ngayon.”
Inilabas niya ang isa pang papel.
“May kopya rin ako ng usapan mo sa doktor ni Rafael. Nagtatanong ka tungkol sa fertility niya. Bakit? Baka plano mong gumamit ng eksperimento, tapos kapag nabigo, saka mo kukunin ang pera niya?”
Nakita kong nanginginig ang kamay ni Rafael.
Hindi siya galit.
Takot siya.
Takot na maloko.
Takot na umasa.
“Lumabas kayo,” sabi ko.
“Hindi kami aalis hangga’t hindi—”
“Lumabas kayong lahat.”
Mas matigas ang boses ko kaysa sa inaasahan ko.
Tumingin ako kay Rafael.
“Maliban kung gusto mong marinig ang katotohanan sa harap nila.”
Saglit siyang natahimik.
Pagkatapos ay hinarap niya sina Dante.
“Umalis muna kayo.”
“Rafael—”
“Ngayon.”
Walang nagawa ang tatlo kundi lumabas.
Bago tuluyang sumara ang pinto, bumulong si Clarisse, “Kapag naubos ka niya, huwag mong sabihing hindi kita binalaan.”
Tahimik ang silid nang ilang segundo.
Pagkatapos ay itinuro ni Rafael ang mga photocopy.
“Totoo bang kinausap mo ang abogado?”
“Oo.”
“Bakit?”
“Dahil gusto kong tiyaking mapoprotektahan ang bahay ng nanay mo kapag may mangyari sa iyo.”
“Hindi mo sinabi sa akin.”
“Dahil ayaw mong pag-usapan ang anumang bagay tungkol sa kinabukasan.”
Napapikit siya.
“At ang doktor?”
“Kinausap ko dahil gusto kong malaman kung may natitira pang pag-asa.”
“Bago pa ako pumayag sa kasal?”
“Oo.”
Parang may nabasag sa mukha niya.
“Kaya pinakasalan mo ako dahil naniwala kang mapapagaling mo ako?”
Umiling ako.
“Pinakasalan kita dahil mahal kita. Sinubukan kong humanap ng paraan dahil ayokong sukuan mo ang sarili mo.”
“Paano kung hindi ako gumaling?”
“Mananatili pa rin ako.”
“Paano kung hindi ako kailanman magkaroon ng anak?”
“Hindi iyon ang dahilan kung bakit kita pinili.”
“Madaling sabihin.”
Doon ako napuno.
“Hindi, Rafael. Hindi ito madali.”
Lumapit ako sa kanya.
“Hindi madaling marinig ang buong baryo na tawagin akong kawawa. Hindi madaling makita kang itulak ako palayo araw-araw. Hindi madaling mahalin ang taong mas naniniwala sa mga nang-iinsulto sa kanya kaysa sa babaeng kusang pumili sa kanya.”
Napayuko siya.
“Pero narito pa rin ako.”
Tumulo ang luha ko, ngunit hindi ko pinunasan.
“Hindi ko kailangan ang lupa mo. Hindi ko kailangan ang pera mo. Ang kailangan ko ay huwag mo akong pagbayarin sa kasalanan ng babaeng iniwan ka.”
Napatigil siya.
Sa wakas, tumingin siya sa akin.
“Paano kung subukan natin at mabigo?”
“Kung mabigo tayo, magkasama tayong mabibigo.”
“Bakit hindi ka natatakot?”
“Takot ako.”
Hinawakan ko ang kanyang kamay.
“Pero mas natatakot akong mabuhay tayong pareho na hindi man lang sumubok.”
Kinabukasan, nagsimula ang treatment.
Hindi iyon mabilis.
Hindi rin madali.
Tuwing umaga, umiinom si Rafael ng tsaa mula sa mga halamang-gamot ng lola ko. Tatlong beses kada linggo, pumupunta kami sa rehabilitation center sa Los Baños.
Gabi-gabi, minamasahe ko ang kanyang mga binti at ibabang likod gamit ang langis na hinaluan ng ilang patak ng malinaw na likido.
Sa unang buwan, halos walang pagbabago.
Sa ikalawa, nakakaramdam siya ng bahagyang pangingilig sa kaliwang paa.
Sa ikatlo, nakatayo siya nang limang minuto nang walang tungkod.
Ngunit habang gumagaling ang katawan niya, lalong lumalala ang ingay sa paligid namin.
Kumalat ang tsismis na kinukulam ko raw si Rafael.
Sinabi ni Sheila na delikado ang ginagawa ko.
Si Dante naman ay pilit siyang kinukumbinsi na ilipat sa kanya ang pamamahala ng lupang minana nila.
“Baka isang araw magising ka, wala na sa iyo ang lahat,” sabi nito.
Hindi pinansin ni Rafael ang mga iyon.
Sa unang pagkakataon, pinili niyang maniwala sa akin.
Makalipas ang anim na buwan, muling isinailalim siya sa nerve conduction test.
Tahimik ang doktor habang tinitingnan ang resulta.
“May regeneration,” sabi nito. “Hindi ko maipapangakong magiging normal ang lahat, pero malinaw na gumaganda ang nerve response.”
Napahawak si Rafael sa braso ko.
Paglabas namin ng clinic, umiyak siya sa loob ng sasakyan.
Hindi malakas.
Tahimik lang, nakatakip ang mukha sa dalawang kamay.
“Akala ko tapos na ang buhay ko,” bulong niya.
Hinawakan ko ang balikat niya.
“Hindi pa.”
Mula noon, lalo siyang nagsikap.
Nagsimula siyang tumulong sa physical rehabilitation program para sa mga beterano. Unti-unti rin niyang binalikan ang dating kumpiyansa.
Ngunit dumating ang pinakamalaking pagsubok nang malaman naming may nagtatangkang ibenta ang bahagi ng lupang minana niya.
Ang pirma sa authorization letter ay pangalan ni Rafael.
Ngunit peke iyon.
At ang taong nagsumite ng dokumento ay walang iba kundi si Dante.
Nang harapin namin siya, hindi siya agad umamin.
“Pinoprotektahan ko lang ang interes ng pamilya,” depensa niya.
“Sa pamamagitan ng pamemeke ng pirma ko?” tanong ni Rafael.
Nagsimulang umiyak si Sheila.
“May utang kami. Akala namin hindi mo naman magagamit ang lupa.”
“Dahil akala ninyo wala na akong kinabukasan?”
Tahimik si Dante.
Doon namin nalaman ang mas masakit na katotohanan.
Si Dante rin pala ang nagbigay kay Clarisse ng mga photocopy tungkol sa abogado at doktor. Gusto nilang sirain ang tiwala ni Rafael sa akin para madali siyang makumbinsing ilipat ang pamamahala ng ari-arian.
At may kapalit iyon.
Nangako si Clarisse na tutulungan silang makahanap ng buyer.
“Nakipagsabwatan ka sa babaeng iniwan ako?” nanginginig na tanong ni Rafael.
“Praktikal lang kami,” sagot ni Dante. “Kailangan mo ng taong marunong humawak ng negosyo.”
“Hindi. Kailangan ninyo ng taong madaling kontrolin.”
Isinampa namin ang kasong falsification at attempted fraud.
Nagwala si Clarisse nang malaman niyang kasama ang pangalan niya sa ebidensya.
Makalipas ang ilang araw, hinarang niya ako sa labas ng rehabilitation center.
“Akala mo nanalo ka na?” malamig niyang sabi.
“Hindi ito paligsahan.”
“Hindi ka niya mamahalin gaya ng pagmamahal niya sa akin.”
“Kung minahal mo talaga siya, hindi mo sana siya iniwan sa pinakamadilim na bahagi ng buhay niya.”
Namula ang mukha niya.
“Hindi mo alam kung gaano kahirap mabuhay kasama ang isang lalaking wasak.”
“Alam ko.”
Lumapit ako nang kaunti.
“Ang kaibahan natin, nakita mong wasak siya at umalis ka. Nakita kong wasak siya at pinaalala kong buo pa rin siya.”
Wala siyang naisagot.
Lumipas ang isang taon mula nang ikasal kami.
Mas malakas na si Rafael. Nakakalakad na siya nang walang tungkod sa loob ng bahay, bagaman kailangan pa rin niya ito kapag malayo ang pupuntahan.
Isang umaga, nagising akong nahihilo.
Inisip kong pagod lamang ako.
Ngunit nang maamoy ko ang pinipritong tuyo sa kusina, bigla akong nasuka.
Napatingin sa akin si Aling Lourdes.
“Mara…”
Umiling ako.
“Baka sumama lang ang tiyan ko.”
Ngunit ngumiti siya at iniabot sa akin ang pregnancy test na para bang matagal na niya iyong inihanda.
Dalawang guhit ang lumitaw.
Hindi ako agad nakapagsalita.
Napaupo ako sa gilid ng kama, hawak ang maliit na test kit habang nanginginig ang buong katawan ko.
Nang gabing iyon, umuwi si Rafael mula sa center na may dalang dalawang supot ng prutas.
“Ano’ng nangyari?” tanong niya nang makita ang mukha ko.
Hindi ko alam kung paano sasabihin.
Kaya iniabot ko na lamang sa kanya ang maliit na kahon.
Binuksan niya iyon.
Nasa loob ang pregnancy test at isang puting medyas para sa sanggol.
Matagal niya iyong tinitigan.
Pagkatapos ay tumingin siya sa akin.
“Buntis ka?”
Tumango ako.
Hindi siya nagsalita.
Napaatras siya at naupo sa upuan, na para bang biglang nanghina ang kanyang mga tuhod.
“Mara… akin ba—”
Natigilan siya bago matapos ang tanong.
Nasaktan ako, ngunit nakita kong hindi iyon tunay na pagdududa sa akin.
Hindi lang niya kayang paniwalaan ang himalang matagal niyang ipinagkait sa sarili.
Lumuhod ako sa harap niya.
“Ikaw ang ama.”
Nanginginig niyang hinawakan ang tiyan ko.
“Sigurado ka?”
“Oo.”
Doon tuluyang bumagsak ang pader na matagal niyang itinayo.
Umiyak siya habang nakadikit ang noo sa aking tiyan.
“Salamat,” paulit-ulit niyang bulong. “Salamat at hindi mo ako sinukuan.”
Makalipas ang pitong buwan, ipinanganak ko ang aming anak na lalaki.
Pinangalanan namin siyang Gabriel—bilang pagpupugay sa kasamahang nagligtas kay Rafael mula sa nasusunog na sasakyan bago ito pumanaw.
Sa araw ng binyag, dumalo ang mga pamilya ng mga sundalong dati niyang kasama. Dumating din ang ilang taong minsang nangutya sa amin.
Wala akong narinig na tawanan.
Wala ring naglakas-loob na tawagin akong kawawa.
Nakatayo si Rafael sa tabi ko, hawak ang aming anak, habang nakangiti si Aling Lourdes sa harap ng altar.
Pagkatapos ng seremonya, iniabot sa akin ni Rafael ang lumang brown envelope mula sa gabi ng aming kasal.
Nasa loob pa rin ang bankbook, titulo, at mga dokumento.
Ngunit may idinagdag siyang bagong papel.
Isang kasulatan na nagsasabing lahat ng pag-aari namin ay pagmamay-ari naming dalawa—hindi dahil may utang siya sa akin, kundi dahil magkapartner kami sa buhay.
“Hindi ko na ito ibinibigay para makaalis ka balang araw,” sabi niya.
“Hinihiling kong hawakan mo ito dahil gusto kong manatili tayo hanggang sa huli.”
Ngumiti ako.
“Matagal na akong nanatili.”
Hinawakan niya ang kamay ko.
“At ngayon, alam ko nang hindi mo ako iniligtas dahil may kakayahan kang pagalingin ako.”
“Bakit, kung gayon?”
“Dahil nakita mo akong tao kahit hindi ko na nakikita ang sarili ko.”
Minsan, ang tunay na pag-ibig ay hindi dumarating bilang isang malaking himala.
Dumarating ito bilang isang taong handang manatili habang mabagal kang bumabangon.
Isang taong hindi sinusukat ang halaga mo sa pera, lakas, kalusugan, o kakayahang magbigay ng anak.
Dahil ang taong tunay na nagmamahal ay hindi lamang kasama mo kapag buo ka.
Tinutulungan ka rin niyang maalala na kahit sugatan ka, hindi kailanman nabawasan ang halaga mo.
Mensahe sa mga mambabasa:
Huwag agad sukuan ang isang taong dumaraan sa pinakamadilim na yugto ng buhay. Kung minsan, hindi nila kailangan ng awa o pangakong walang kasiguruhan—kailangan lamang nila ng isang taong maniniwalang may kinabukasan pa sila. Ang tunay na pagmamahal ay hindi pagsasakripisyo ng sarili nang bulag; ito ay pagpili sa isa’t isa, pagharap sa katotohanan, at sabay na pagbangon kahit mahaba ang daan.
