Nang Mag-Labor Ako, Ikinandado Ako ng Biyenan Ko Para Piliting Manganak sa Bahay—Ngunit Hindi Niya Alam na Nakabalik Ako Mula sa Gabing Pinatay Niya Kami ng Anak Ko
NANG makita ng biyenan kong may bahid ng dugo ang kumot ko, hindi siya tumawag ng ambulansiya.
Sa halip, ikinandado niya ang pangunahing pinto.
Pagkatapos, inilapag niya sa harap ko ang isang mangkok ng maitim na tsaa at ngumiti na parang isang mapagkalingang ina.
“Uminom ka. Hindi mo kailangan ng ospital.”
Hindi niya alam na minsan na akong namatay sa kwartong iyon.
At namatay rin ang sanggol sa loob ng tiyan ko.
Ako si Elena Ramos, tatlumpu’t siyam na linggong buntis.
Sa una kong buhay, naniwala ako sa bawat salitang sinabi ng biyenan kong si Lourdes Villareal.
O marahil, mas tamang sabihing tinuruan niya akong matakot na huwag maniwala.
Sa buong pagbubuntis ko, paulit-ulit niyang sinabi na ang mabuting manugang ay hindi reklamador. Na hindi ko dapat guluhin ang asawa kong si Gabriel dahil abala ito sa isang malaking proyekto sa Cebu. Na ang mga doktor ay mahilig manakot upang kumita sa operasyon.
Nang magsimula ang pagdurugo ko noon, ipinainom niya sa akin ang isang mapait na timpla na tinawag niyang “natural na pampabilis ng panganganak.”
Naka-breech ang anak ko.
Nakapulupot sa leeg niya ang pusod.
Habang nawawalan ako ng dugo, nanginginig ang mga kamay ni Lourdes habang binubuksan ang mumurahing birthing kit na binili niya online.
Sa halip na humingi ng tulong, sinigawan niya ako.
“Umire ka pa! Lahat ng babae nasasaktan!”
Hindi ko na nagawang umire.
Namatay kami ng anak ko sa mismong kama kung saan ako ikinasal sa lalaking hindi man lang nakarating upang iligtas kami.
Ngunit nang muli kong imulat ang mga mata, bumalik ako sa gabing iyon—sa eksaktong sandaling nagsisimula pa lamang ang lahat.
May pulang bahid sa puting kumot.
Buhay pa ako.
At sa loob ng tiyan ko, gumalaw ang anak ko.
Narinig ko ang yabag sa labas.
Bumukas ang pinto at pumasok si Lourdes, may dalang mangkok na umuusok. Kumalat agad sa silid ang mapait at kakaibang amoy.
“May dugo na?” tanong niya, tila walang dapat ipag-alala. “Huwag kang mataranta. Matagal pa iyan.”
Inilapag niya ang mangkok sa bedside table.
“Inumin mo ito. Luya, muscovado, ilang dahon, at konting halamang pampahilab. Pagkatapos nito, mabilis nang lalabas ang bata.”
Hindi ko hinawakan ang mangkok.
Sa halip, kinuha ko ang telepono sa ilalim ng unan at tinawagan ang 911.
Nanigas ang mukha niya.
“Ano ang ginagawa mo?”
Nang sumagot ang operator, inilagay ko sa speaker ang tawag.
“Thirty-nine weeks pregnant po ako. Nasa breech position ang baby ko at may problema sa umbilical cord ayon sa huling ultrasound. May pagdurugo at regular contractions na po ako. Kailangan ko ng ambulansiya.”
Lumapit si Lourdes upang agawin ang telepono.
Mabilis akong umiwas at binuksan ang video camera.
Itinutok ko sa mukha niya ang lente.
“Ma, huwag ninyo akong hawakan. Naka-record ang lahat.”
Huminto ang kamay niya sa ere.
Ibinigay ko ang address ng townhouse namin sa Marikina at idinagdag:
“May kamag-anak pong humahadlang sa akin na pumunta sa ospital. Pakitala po iyon.”
Namula sa galit ang mukha ni Lourdes.
“Elena! Para mo akong kriminal!”
Pagkababa ko ng tawag, agad kong tinawagan sa video ang asawa kong si Gabriel.
Nasa hallway siya ng isang hotel sa Cebu, nakaluwag ang kurbata at may hawak na laptop bag.
“Elena?”
“May pagdurugo ako. Sinabi ni Dra. Mercado na hindi ako puwedeng mag-labor sa bahay dahil sa posisyon ng bata. Papunta na ang ambulansiya. Umuwi ka.”
Namutla siya.
“Magbo-book ako ngayon. Huwag mong ibaba ang tawag.”
Sumingit si Lourdes sa harap ng camera.
“Gabriel, huwag kang magpapaniwala! Normal lang ang kaunting dugo. Ginagawang malaking problema ng mga ospital ang lahat para ma-CS ang mga babae.”
Kumunot ang noo ni Gabriel.
“Ma, malinaw ang sinabi ng doktor. Kailangan siyang dalhin agad.”
“Ano bang alam ng doktor sa katawan ng asawa mo? Noong ipinanganak kita, wala naman akong mamahaling ospital!”
Sinubukan kong bumaba sa kama.
Mabigat ang tiyan ko at sumikip nang bigla ang puson ko. Napahawak ako sa dingding.
Tumayo si Lourdes sa harap ko.
“Saan ka pupunta?”
“Sa labas. Hihintayin ko ang ambulansiya.”
Hindi siya sumagot.
Lumabas siya ng silid, at makalipas ang ilang segundo, narinig ko ang tunog ng kandado.
Pagbalik niya, hawak na niya ang susi.
“Hindi ka lalabas. Hindi maayos ang isip mo dahil sa sakit. Ako ang magdedesisyon para sa iyo.”
Kumulo ang dugo ko.
Ganoon din ang sinabi niya sa una kong buhay.
Ako raw ang aalagaan niya.
Ako raw ang poprotektahan niya.
Hanggang sa ginamit niya ang bangkay naming mag-ina upang patunayan na hindi mali ang kaniyang “karanasan.”
“Mama!” sigaw ni Gabriel mula sa telepono. “Buksan ninyo ang pinto!”
Sumimangot si Lourdes.
“Nagtatrabaho ka nang mabuti para sa pamilyang ito, tapos uutus-utusan ka ng asawa mo. Gusto ko lang naman siyang tulungan!”
Kinuha niya ang mangkok at inilapit sa aking mukha.
“Uminom ka. Kapag sinunod mo ako, magiging maayos ang panganganak mo.”
“Ano talaga ang laman niyan?” tanong ko.
“Luya, asukal, tanglad, at mga halamang ipinayo sa grupo namin.”
“Anong grupo?”
Hindi siya agad sumagot.
Agad kong ipinadala kay Gabriel at sa matalik kong kaibigang si Patricia ang ultrasound, medical advice ni Dra. Mercado, live location ko, at ang video ni Lourdes.
Nang makita niya iyon, sumugod siya upang kunin ang telepono.
Niyakap ko ang tiyan ko.
“Kapag hinawakan ninyo ako, sisigaw ako. Naririnig tayo ni Gabriel at naka-upload na ang video.”
Humina ang boses niya.
“Huwag mong subukan ang pasensiya ko. Bahay ito ng anak ko. Hindi mo puwedeng gawin ang anumang gusto mo rito.”
Biglang tumigas ang tiyan ko.
Napayuko ako sa sakit.
Sa halip na matakot, ngumiti si Lourdes.
“Ayan. Nagsisimula na.”
Makalipas ang labinlimang minuto, may malakas na kumatok sa pangunahing pinto.
“Elena!” sigaw ni Patricia. “Nandiyan ka ba?”
Napaluha ako sa ginhawa.
“Patricia! Ikinandado ako!”
Nagmadaling lumabas si Lourdes.
“Ano ang ginagawa mo rito sa ganitong oras? Problema namin itong pamilya!”
“Nasa akin ang medical records niya,” sagot ni Patricia. “Tumawag na rin ako sa barangay at pulis. Buksan ninyo ang pinto.”
Biglang tumahimik si Lourdes.
Pagkaraan ng ilang sandali, narinig ko ang tunog ng pagbukas ng pinto.
Ngunit hindi lamang si Patricia ang pumasok.
May kasunod siyang ilang babaeng hindi ko inaasahang makita.
May dalang termos ang isa. May malaking backpack ang isa pa. Ang pinakamatanda ay may hawak na plastic box na puno ng gunting, tuwalya, guwantes, at kung anu-anong bote.
Nakilala ko sila.
Sila ang mga babaeng nasa online group ni Lourdes—ang grupong gumabay sa kaniya habang naghihingalo ako sa una kong buhay.
Sa mga huling minuto ko noon, narinig ko ang mga boses nila mula sa video call.
“Huwag dalhin sa ospital.”
“Normal ang pagsigaw ng nanganganak.”
“Kapag nahirapan ang bata, palitan lang ang posisyon.”
At nang mamatay kami, isang mensahe lang ang ipinadala nila:
“Iba-iba ang katawan ng bawat babae. Hindi kasalanan ng pamamaraan.”
Lumapit ang lider nilang si Marites San Juan.
Mula ulo hanggang paa, sinuri niya si Patricia.
“Iha, nanganganak ang manugang ng kaibigan namin. Bakit ka nakikialam?”
“Naka-breech ang baby niya,” sagot ni Patricia. “Papunta na ang ambulansiya.”
Tumawa si Marites.
“Laging ginagamit ng ospital ang salitang ‘delikado’ para takutin ang mga nanay. Maraming sanggol ang kusang umiikot sa huling sandali.”
Binuksan ng isa pang babae ang plastic box.
“May dala kaming kumpletong kagamitan. Hindi kailangang gumastos ng higit ₱100,000 para lang manganak.”
Itinaas ni Patricia ang kaniyang telepono.
“Naka-record ang lahat. Papunta na rin ang pulis.”
Biglang umiyak si Lourdes.
“Naririnig ninyo? Inaalipusta ako sa sarili kong bahay! Nais ko lang tulungan ang manugang ko!”
Inakbayan siya ni Marites.
“Huwag kang matakot. Nandito kami.”
Pagkatapos, lumapit siya sa nakasarang pinto ng silid ko.
“Elena, huminga ka nang malalim. Kapag natatakot ang ina, nalalagay sa panganib ang bata. Buksan mo ang pinto at hayaan mo kaming tulungan ka.”
Napatingin ako sa telepono.
Nasa video call pa rin si Gabriel.
Ngunit may kakaiba sa mukha niya.
Hindi na galit ang nakikita ko.
Kundi pagkagulat.
Dahan-dahan niyang itinaas ang isa pang telepono at ipinakita sa akin ang screen.
May nakita siyang mensahe sa lumang family group chat.
Isang mensaheng ipinadala ni Lourdes tatlong buwan bago ang gabing iyon.
At nang basahin iyon ni Gabriel, nanginginig niyang sinabi:
“Elena… hindi lang pala nila balak na manganak ka sa bahay.”
Huminto siya at tumingin diretso sa kaniyang ina.
“Pinagpaplanuhan na nila ito bago pa man lumabas ang resulta ng ultrasound.”
PARTE2
“ANONG ibig mong sabihin?” tanong ko.
Ipinakita ni Gabriel sa camera ang screenshot.
Tatlong buwan bago ang gabing iyon, nagpadala si Lourdes ng mensahe sa isang lumang family group chat na akala niya ay hindi na ginagamit.
Kapag sa ospital nanganak si Elena, baka hindi tayo payagang kumuha ng video. Sayang ang pagkakataon. Kapag naging matagumpay ang home birth, mapapatunayan nating tama ang grupo at dadami ang sasali sa seminar.
May sumagot na pangalang Marites:
Mas maganda kung komplikado ang kaso. Breech baby pero ligtas na nailabas—malakas iyan sa social media.
Parang biglang naglaho ang hangin sa silid.
Hindi lamang pala katigasan ng ulo ang dahilan.
Plano nila akong gamitin.
Ang buhay ko at ang buhay ng anak ko ay gagawin nilang patunay upang makabenta ng online seminars at herbal packages.
“Ma…” Halos hindi makapagsalita si Gabriel. “Gagawin ninyo silang content?”
Biglang nawala ang pag-iyak ni Lourdes.
“Hindi mo naiintindihan. Gusto lang naming ipakita na hindi kailangang matakot ang mga babae.”
“May dala silang camera equipment,” sabi ni Patricia mula sa sala.
Tumingin siya sa backpack ng isa sa mga babae.
Sinubukan itong hilahin ng may-ari palayo, ngunit mabilis na nakunan ni Patricia ng video ang laman: tripod, ring light, wireless microphone, at mga papel na may nakalimbag na pamagat na Natural Birth Courage Workshop.
Walang nakasulat na lisensiya.
Walang pangalan ng doktor.
Puro presyo lamang.
₱2,999 para sa online seminar.
₱6,500 para sa “birth support package.”
₱12,000 para sa personal na pagpunta ng kanilang grupo sa bahay.
“Hindi kayo pumunta rito para tumulong,” sabi ni Patricia. “Pumunta kayo upang mag-record.”
“Kasalanan ba ang magbahagi ng kaalaman?” depensa ni Marites.
Isang matinding contraction ang sumiklab.
Napakapit ako sa gilid ng kama at napapikit.
Pagkatapos, bigla kong naramdaman ang mainit na likidong dumaloy sa mga binti ko.
Pumutok na nang tuluyan ang panubigan ko.
Kasabay nito, bumilis ang tibok ng puso ko.
“Patricia…” mahina kong tawag. “May kakaiba.”
Narinig iyon ni Gabriel.
“Buksan ninyo ang pinto ngayon!”
Tumakbo si Patricia patungo sa silid, ngunit hinarangan siya ni Marites.
“Huwag siyang guluhin! Natural na proseso iyan!”
Tinulak ni Patricia ang kamay nito.
“Hindi ka doktor!”
Mula sa labas, umalingawngaw ang sirena ng ambulansiya.
Kasabay nito ang malalakas na katok.
“Barangay emergency response! Buksan ang pinto!”
Nagkagulo sa sala.
Ang dalawang babaeng kasama ni Marites ay umatras agad. Ang isa ay nagtangkang itago ang plastic box sa ilalim ng mesa.
Ngunit sa halip na buksan ang pinto, tumakbo si Lourdes papunta sa silid ko.
Hawak niya ang mangkok ng maitim na tsaa.
“Kapag uminom ka nito, matatapos din ang lahat bago sila makapasok.”
Nakita ko sa mga mata niya ang desperasyon.
Hindi na siya mukhang mapagmalasakit na biyenan.
Mukha siyang isang taong takot na mabigo ang kaniyang plano.
Lumapit siya at sinubukang idikit ang mangkok sa labi ko.
Tinabig ko iyon.
Bumagsak ang mangkok sa sahig at nabasag.
Kumalat ang maitim na likido sa puting tiles.
Napaatras si Lourdes.
“Ikaw ang sumisira sa sarili mong panganganak!”
“Hindi,” sabi ko, pinipigilan ang sakit. “Kayo ang muntik nang pumatay sa amin.”
Sinubukan niyang hilahin ako sa braso.
Biglang bumukas ang pangunahing pinto.
Ginamit ng building administrator ang emergency master key habang naroon ang mga pulis at barangay responders.
Pumasok si Patricia kasama ang dalawang paramedic.
Pagkakita sa akin, agad nila akong nilapitan.
“Ma’am, huwag po kayong tatayo. Ilang minuto ang pagitan ng contractions?”
“Halos tatlo,” sagot ko. “Breech ang baby. May cord issue sa ultrasound.”
Agad nilang inilagay sa akin ang oxygen at sinuri ang vital signs ko.
Isa sa kanila ang tumingin sa sahig.
“Ano ang inumin na iyan?”
“Herbal mixture,” sagot ni Patricia. “Pinipilit siyang painumin.”
Kinuha ng pulis ang video mula sa telepono ko at pinigilan sina Lourdes at Marites na lumapit.
Ngunit patuloy pa ring sumisigaw si Marites.
“Hindi ninyo naiintindihan ang natural birth! Kapag dinala ninyo siya sa ospital, sisirain ninyo ang katawan niya!”
Humarap sa kaniya ang babaeng paramedic.
“Ang sanggol ay breech, may posibleng cord complication, at dumudugo ang ina. Hindi ito debate tungkol sa lifestyle. Emergency ito.”
Iyon ang unang pagkakataong may nagsabi nang malinaw sa harap ni Lourdes na ang kaniyang ginagawa ay hindi karunungan.
Kundi panganib.
Habang inilalabas ako sa stretcher, hinawakan ni Patricia ang kamay ko.
“Nandito ako.”
Sa video call, umiiyak na si Gabriel.
“Patawad. Hindi ko nakita kung gaano ka nila kinokontrol.”
Hindi ako sumagot.
Hindi pa iyon ang oras para patawarin siya.
Sa loob ng ambulansiya, biglang bumaba ang tibok ng puso ng sanggol.
Nagpalitan ng tingin ang mga paramedic.
“Inform the hospital. Possible fetal distress.”
Nanginginig akong hinawakan ang tiyan ko.
“Anak, huwag kang bibitaw.”
Pagdating namin sa East Avenue Medical Center, naghihintay na si Dra. Mercado at ang kaniyang team.
Mabilis akong dinala sa operating room.
“Hindi na ligtas maghintay,” paliwanag niya. “Kailangan nating ilabas ang bata ngayon.”
Sa unang buhay ko, kinatakutan ko ang salitang cesarean dahil paulit-ulit na sinabi ni Lourdes na iyon ay kabiguan ng isang babae.
Ngunit habang nakahiga ako sa ilalim ng maliwanag na ilaw ng operating room, saka ko naunawaan:
Hindi sukatan ng pagiging ina ang paraan ng panganganak.
Ang tunay na tapang ay ang pagpili sa buhay, kahit salungat iyon sa nais ng ibang tao.
Ilang minuto ang lumipas.
Pagkatapos, narinig ko ang pinakamagandang tunog sa buong mundo.
Isang malakas na iyak.
“Baby girl,” sabi ng doktor.
Napaluha ako.
Buhay siya.
Ipinakita sa akin ang maliit niyang mukha bago siya dinala upang masuri.
Nakapulupot nga sa kaniyang leeg ang pusod, at naka-breech pa rin siya nang ilabas.
Sinabi ni Dra. Mercado na kung naghintay pa kami nang mas matagal, maaaring hindi na nila kami pareho mailigtas.
Pinangalanan ko siyang Hope.
Dahil sa pagkakataong iyon, ang pag-asa ang tanging bagay na hindi nila naagaw sa akin.
Dumating si Gabriel kinabukasan ng umaga.
Maputla siya, gusot ang damit, at halatang hindi natulog.
Tumayo siya sa pintuan ng silid ngunit hindi agad lumapit.
“Elena…”
Tumingin ako sa kaniya habang kalong ang aming anak.
“Bakit hindi mo pinakinggan ang mga sinabi ko noon?”
Napayuko siya.
Dati ko nang sinabi sa kaniya na kinukuha ni Lourdes ang prenatal vitamins ko at pinapalitan ng mga halamang hindi ko kilala.
Sinabi ko ring ayaw akong payagang pumunta nang mag-isa sa checkup.
Sinabi ko ring binubuksan niya ang mga mensahe ko at pinapahiya ako tuwing nagtatanong ako sa doktor.
Ngunit palaging pareho ang sagot ni Gabriel.
Matanda na si Mama. Intindihin mo na lang.
“Hinihintay kong gumawa siya ng bagay na napakasama bago ako maniwala sa iyo,” bulong niya. “At muntik ko kayong mawala dahil doon.”
“Totoo.”
Hindi ko siya pinagaanan ng loob.
Hindi lahat ng pagsisisi ay dapat agad gantimpalaan ng kapatawaran.
Ipinakita niya sa akin ang mga dokumentong dala niya.
Nagbigay siya ng pahayag sa pulis. Isinumite niya ang screenshots ng mga pag-uusap ni Lourdes at ng grupo. Ibinigay rin niya ang access sa lumang tablet ng kaniyang ina, kung saan naka-save ang mga plano, bayad ng mga kliyente, at mga video ng ibang babaeng hinikayat nilang manganak sa bahay.
Lumalabas na hindi ako ang una.
May tatlong naunang ina na dinala rin sa ospital dahil sa komplikasyon matapos sundin ang kanilang payo.
Isang sanggol ang nanatili sa intensive care nang ilang linggo.
Ngunit sa social media, ipinakita ng grupo ang mga kaso bilang “tagumpay ng natural motherhood.”
Hindi nila binanggit ang ambulansiya.
Hindi nila binanggit ang operasyon.
Hindi nila binanggit ang mga doktor na tunay na nagligtas sa mga ina at bata.
Nang malaman ng ibang pamilya ang imbestigasyon, nagsimula rin silang magsampa ng reklamo.
Nasamsam ang mga herbal mixtures, birthing kits, at customer records.
Hindi sila agad nakulong dahil kailangan pang dumaan sa proseso ang kaso, ngunit naharap sina Lourdes at Marites sa mga reklamong may kaugnayan sa reckless imprudence, illegal medical practice, coercion, at paglabag sa privacy ng mga babaeng kinunan nila ng video.
Ang kanilang online pages ay ipinasara habang nagpapatuloy ang imbestigasyon.
Sa unang pagdinig, pumasok si Lourdes na nakaitim at may dalang rosaryo.
Sa harap ng mga tao, umiiyak siyang nagsabi:
“Isa lamang akong ina na gustong makatulong.”
Ngunit nang ipakita ng abogado ko ang screenshots tungkol sa seminar, packages, at plano nilang gawing viral ang aking panganganak, tumigil ang kaniyang pag-iyak.
Pagkatapos, pinatugtog ang recording mula sa gabi ng aking labor.
Narinig sa buong silid ang boses niya:
Hindi ka lalabas. Ako ang magdedesisyon para sa iyo.
Doon ko nakita ang pagbabago sa mukha niya.
Sa unang pagkakataon, hindi na siya ang may kontrol sa kuwento.
Hindi na niya kayang tawaging pag-aalaga ang pagkulong.
Hindi na niya kayang tawaging tradisyon ang paglalagay sa amin sa panganib.
Hindi na niya kayang tawaging pagmamahal ang pagkitil sa karapatan kong magdesisyon para sa sarili kong katawan.
Pagkatapos ng pagdinig, hinarang niya ako sa hallway.
“Elena,” sabi niya, “pamilya pa rin tayo.”
Hinigpitan ko ang pagkakayakap kay Hope.
“Ang pamilya ay hindi nang-iinsulto sa takot mo. Hindi ka ikinukulong ng pamilya habang humihingi ka ng tulong.”
“Pinatawad mo na ba si Gabriel?”
“Hindi iyan tungkol sa inyo.”
Tumango ako sa social worker na kasama ko at nagpatuloy sa paglalakad.
Hindi na ako bumalik sa townhouse sa Marikina.
Lumipat ako sa isang maliit ngunit maliwanag na apartment malapit sa aking mga magulang sa Quezon City.
Nagpa-counseling ako upang unti-unting maalis ang mga taon ng takot, guilt, at pagdududa sa sarili.
Si Gabriel ay hindi ko agad pinabalik sa buhay namin.
Pinayagan ko siyang makita ang anak namin sa malinaw na kasunduan at sa presensya ng aking kapatid.
Hindi sapat ang pagsasabing nagbago ka.
Kailangan mong patunayan iyon sa paraang hindi ipinapasan sa taong nasaktan mo ang responsibilidad na ayusin ka.
Sa loob ng mga sumunod na buwan, dumalo siya sa counseling. Lumipat siya ng tirahan. Itinigil niya ang pagsuporta sa kaniyang ina at tumestigo laban sa grupo.
Makalipas ang isang taon, nang tanungin niya kung may pag-asa pa ba ang aming pagsasama, sinabi ko:
“May posibilidad. Pero hindi tayo babalik sa dati. Bubuo tayo ng bago—o wala.”
Tinanggap niya iyon.
Hindi ko alam kung magiging perpekto ang aming relasyon.
Ngunit alam kong hindi na ako muling tatahimik upang mapanatili lamang ang kapayapaan ng ibang tao.
Sa unang kaarawan ni Hope, sinindihan ko ang isang maliit na kandila sa ibabaw ng cake.
Habang pumapalakpak ang anak ko, naalala ko ang katahimikan ng kwartong pinagsawaan kong mamatay sa una kong buhay.
Ngayon, puno iyon ng tawanan.
Hinawakan ko ang maliit niyang kamay at bumulong:
“Hindi ka iniligtas ng himala lamang, anak. Iniligtas ka ng sandaling pinili kong maniwala sa sarili ko.”
Mensahe sa mga mambabasa:
Hindi kabastusan ang humingi ng tulong. Hindi kawalan ng respeto ang pagtatanggol sa sarili. At walang sinuman—kahit magulang, biyenan, asawa, o nakatatanda—ang may karapatang agawin ang iyong desisyon tungkol sa iyong kalusugan at katawan.
Ang tunay na pagmamahal ay hindi nangongontrol, hindi nananakot, at hindi humihingi ng katahimikan kapalit ng kaligtasan.
Kapag may panganib, huwag hayaang talunin ng “hiya” at “pakikisama” ang boses na nagsasabing kailangan mong mabuhay.
