Pagkatapos Kong Ihatid ang Tatay Ko sa Huling Hantungan, Tinawagan Ko ang Asawa Kong Nasa El Nido Kasama ang Ibang Babae—at Tuluyan Ko Siyang Iniwan
Katatapos lang naming ihatid si Papa sa kanyang huling hantungan nang tawagan ko ang asawa ko.
Wala akong iyak. Wala akong sigaw.
Isang pangungusap lang ang sinabi ko.
“Adrian, tapusin na natin ang kasal na ito.”
Ilang segundo siyang natahimik sa kabilang linya.
Pagkatapos ay narinig ko ang malamig niyang tawa.
“Ano na naman bang drama ’yan, Mara?”
Napatingin ako sa mga papeles na nakapatong sa mesa.
Nandoon ang death certificate ni Papa.
Katabi nito ang kasunduan sa paghihiwalay na ilang oras ko nang pinirmahan.
Mahigpit kong hinawakan ang cellphone.
“Naipadala na ng abogado ko sa abogado mo ang mga papeles. Pirmahan mo na lang.”
Tumawa ulit si Adrian.
Hindi masayang tawa.
Iyong klaseng tawang ginagamit ng taong sigurado siyang hawak ka niya sa leeg.
“Sige.”
Huminto siya sandali bago nagpatuloy.
“Tingnan natin kung ganoon ka pa katapang sa susunod na buwan kapag kailangan mo nang bayaran ang ospital at private nurse ng tatay mo.”
Napapikit ako.
Sa loob ng dalawang taon naming pagsasama, iyon ang pinakamalaking sandata niya laban sa akin.
May sakit sa puso si Papa.
Paulit-ulit siyang naoospital sa Quezon City.
Buwan-buwan, daan-daang libong piso ang kailangan para sa gamot, laboratory tests, espesyalista at caregiver.
At dahil mas malaki ang kinikita ni Adrian bilang executive sa isang real-estate company sa Makati, paulit-ulit niyang ipinapaalala sa akin kung sino ang nagbabayad.
Kapag gusto kong magreklamo tungkol kay Bianca Torres—ang babaeng lagi niyang ipinapakilalang “matagal nang kaibigan”—iisa ang sagot niya.
“Gusto mo bang tumigil ako sa pagbayad sa ospital ng tatay mo?”
At tatahimik ako.
Hindi dahil mahina ako.
Kundi dahil buhay ni Papa ang kapalit.
Pero hindi alam ni Adrian na wala nang hospital bill na darating sa susunod na buwan.
Wala nang private nurse na babayaran.
Wala nang gamot na bibilhin.
Patay na si Papa.
At habang naghahabol ng hininga ang tatay ko sa emergency room, nasa El Nido si Adrian kasama si Bianca.
Dalawang araw bago ang libing, alas-dose ng gabi nang biglang bumagsak ang kondisyon ni Papa.
Mabilis siyang isinugod sa emergency room.
Nakatayo ako sa hallway habang sunod-sunod ang takbo ng mga nurse at doktor.
“Anak lang po ba ang kasama?”
“Nasaan ang asawa ninyo?”
“May ibang kamag-anak po ba kayong puwedeng tawagan?”
Hindi ko alam kung ilang beses akong tinanong.
Hindi ko rin alam kung ilang beses akong tumawag kay Adrian.
Labing-isang beses.
Lahat walang sagot.
Minsan, tumunog nang matagal.
Minsan, diretso sa voicemail.
Minsan, parang may pumindot mismo para patayin ang tawag.
Naupo ako sa malamig na bench sa labas ng emergency room.
Nakatitig lang ako sa pulang ilaw sa ibabaw ng pinto.
Sa likuran ko, may dalawang babaeng nag-uusap.
“Siya ba ’yung asawa ni Adrian Villanueva?”
“Oo.”
“Nakita ko sa social media. Nasa El Nido yata ang asawa. Kasama iyong Bianca.”
“Grabe. Nasa ospital ang biyenan, nagbabakasyon kasama ang ibang babae.”
Narinig ko silang lahat.
Pero wala na akong lakas para mahiya.
Wala na rin akong lakas para ipagtanggol si Adrian.
Makalipas ang ilang oras, bumukas ang pinto.
Isang doktor ang lumapit sa akin.
Bago pa siya magsalita, alam ko na.
May mga balitang hindi kailangang sabihin nang buo.
Nakikita mo sa mata ng taong maghahatid nito.
“I’m sorry, Ma’am.”
Iyon lang ang malinaw kong narinig.
Pagkatapos, parang lumubog sa tubig ang buong mundo.
May nurse na nag-abot ng mga papeles.
“Kailangan po ng pirma ng immediate family.”
Kinuha ko ang ballpen.
Hindi nanginig ang kamay ko.
Noong bata ako, si Papa mismo ang nagturo sa akin magsulat.
Palagi niyang sinasabi, “Kapag pipirma ka, Mara, huwag mong gawing parang humihingi ka ng paumanhin. Pangalan mo ’yan. Panindigan mo.”
Kaya kahit death certificate niya ang pinipirmahan ko, malinaw ang bawat letra.
Mara Santiago-Villanueva.
Pagkatapos kong matapos ang lahat, naupo akong muli sa hallway.
Doon ko binuksan ang cellphone ko.
At doon ko nakita ang post ni Bianca.
Isang litrato nila ni Adrian sa tabing-dagat.
Naka-white linen shirt si Adrian.
Nakasuot si Bianca ng dilaw na summer dress.
Magkatabi sila sa ilalim ng mga ilaw ng isang beachfront resort.
May caption pa:
“Some places feel like home when you’re with the right person.”
Hindi ko na kailangang magtanong kung sino ang “right person.”
Pero ang pinakamatagal kong tinitigan ay hindi ang mukha nila.
Kundi ang oras ng post.
2:47 A.M.
Pakiramdam ko ay may humawak sa puso ko at dahan-dahang piniga iyon.
Dahil eksaktong 2:47 A.M. din nang idineklara ng doktor ang oras ng pagkamatay ni Papa.
Habang hawak ko ang malamig niyang kamay sa emergency room…
nakangiti ang asawa ko sa tabi ng ibang babae.
Pagkatapos ng libing, tinawagan ko si Adrian.
Akala niya, isa na naman itong pananakot ko.
Akala niya, babalik din ako kapag dumating na ang susunod na hospital bill.
Akala niya hawak pa rin niya ang pinakamahina kong parte.
Kaya nang sabihin niyang—
“Tingnan natin kung makakaya mong buhayin ang tatay mo nang wala ang pera ko.”
Hindi ako sumagot.
Binuksan ko lang ang litrato mula sa El Nido.
Pagkatapos ay inilapag ko sa ibabaw nito ang death certificate ni Papa.
At sa unang pagkakataon matapos ang dalawang taon, ngumiti ako nang walang takot.
Kinabukasan, bumalik si Adrian sa Manila.
Diretso siyang pumunta sa condo namin.
Pagbukas niya ng pinto, agad niya akong nakita sa sala.
Nakaimpake na ang dalawang maleta ko.
Nasa mesa ang mga susi.
At sa gitna ng sala, nakalagay ang larawan ni Papa na may itim na laso.
Nawala ang kulay sa mukha ni Adrian.
“Mara…”
Dahan-dahan siyang lumapit.
“Ano ’to?”
Hindi ako sumagot agad.
Kinuha ko ang death certificate mula sa mesa at iniabot sa kanya.
Nanigas siya nang makita ang petsa.
Pagkatapos ay napatingin siya sa oras.
2:47 A.M.
Kinuha ko ang cellphone ko.
Binuksan ko ang litrato nila ni Bianca.
At itinapat ko iyon sa mukha niya.
“Parehong oras, Adrian.”
Napatigil siya sa paghinga.
Dahan-dahan kong sinabi—
“Habang namamatay ang tatay ko, ito ang ginagawa mo.”
At doon ko nakita sa mga mata niya ang unang tunay na takot.
PARTE2
Hindi agad nakapagsalita si Adrian.
Palipat-lipat ang tingin niya sa death certificate at sa litrato nila ni Bianca.
Parang umaasa siyang kapag tinitigan niya nang matagal, magbabago ang oras.
Pero hindi iyon nagbago.
2:47 A.M.
“Hindi ko alam,” bulong niya.
Napatawa ako nang mahina.
Iyon yata ang pinakamasakit na apat na salita na narinig ko mula sa kanya.
Hindi ko alam.
“Labing-isang beses kitang tinawagan.”
“Mara—”
“Labing-isang beses.”
Mas malinaw na ngayon ang boses ko.
“Hindi ko hinihingi na iligtas mo si Papa. Hindi kita hinihingan ng milyon. Hindi ko hinihingi na lumipad ka pabalik sa Manila sa loob ng isang minuto.”
Tinitigan ko siya.
“Ang hinihingi ko lang noon ay sagutin mo ang telepono.”
Napahawak siya sa noo.
“Nasa meeting kami noong una.”
“Alas-dos ng madaling-araw?”
Hindi siya sumagot.
“Business trip ba talaga?”
Tahimik.
Iyon na ang sagot.
Naglakad ako papunta sa sofa at kinuha ang maliit na bag na may mga dokumento ni Papa.
“Mara, pakinggan mo muna ako.”
“Dalawang taon kitang pinakinggan.”
Huminto siya.
“Tuwing tinatanong kita tungkol kay Bianca, ako raw ang selosa.”
“Tuwing nakakakita ako ng litrato ninyong dalawa, trabaho lang daw.”
“Tuwing humihingi ako ng oras mo, sinasabi mong masyado akong demanding.”
“Kapag nagsasalita ako tungkol sa nararamdaman ko, ipinapaalala mong ikaw ang nagbabayad sa pagpapagamot ni Papa.”
Unti-unting namula ang mukha niya.
“Ginawa ko naman iyon para makatulong.”
“Oo.”
Tumango ako.
“Tinulungan mo si Papa. At nagpapasalamat ako roon.”
Tila nakahinga siya nang kaunti.
Pero nagpatuloy ako.
“Pero ginawa mong tanikala ang tulong mo.”
Biglang bumigat ang katahimikan.
“Sa tuwing gusto kong umalis, ipinaparamdam mong mamamatay si Papa kapag iniwan kita.”
Napaatras siya.
“Hindi ko sinabi ’yan.”
“Hindi mo kailangang sabihin nang direkta.”
Lumapit ako.
“Sapat nang sabihin mong, ‘Kapag iniwan mo ako, saan ka kukuha ng pambayad sa ospital?’”
Hindi siya makatingin sa akin.
Sa wakas, inilapag niya ang papel.
“Hindi ko alam na ganoon kalala ang kondisyon niya.”
“Alam mo.”
Umangat ang mukha niya.
“Sinabi ko sa iyo noong isang linggo na lumalala ang puso niya.”
Naalala ko pa ang sagot niya.
“May mga doktor naman diyan.”
Noong gabing isinugod si Papa, nag-text din ako.
Emergency. Please answer.
Seen.
Hindi ko iyon napansin noon dahil halos hindi ko na matingnan ang screen ko.
Pero pagkatapos ng libing, nakita ko.
May maliit na salitang Seen sa ilalim ng mensahe.
Alas-1:36 ng madaling-araw.
Kaya hindi na sapat ang “hindi ko alam.”
Alam niyang may emergency.
Pinili lang niyang huwag alamin kung ano.
“Mara…”
Napaupo siya sa sofa.
“Akala ko nagagalit ka lang dahil kay Bianca.”
Para akong sinampal.
“May emergency ang tatay ko, pero ang naisip mo ay nagseselos ako?”
Hindi niya ako masagot.
At doon ko naintindihan ang bagay na dalawang taon kong ayaw tanggapin.
Hindi si Bianca ang tunay na dahilan kung bakit nasira ang kasal namin.
Si Adrian.
Dahil kahit wala si Bianca, ganito pa rin niya ako nakikita.
Isang babaeng laging nag-iinarte.
Isang asawang puwedeng hindi pansinin.
Isang taong babalik at babalik dahil kailangan niya ang pera.
Tumunog ang cellphone niya.
Pangalan ni Bianca ang lumitaw.
Agad niyang pinatay.
Pero makalipas ang ilang segundo, tumawag ulit.
At ulit.
Sa ikaapat na beses, ako mismo ang nagsalita.
“Sagutin mo.”
“Mara, hindi ito ang oras—”
“Sagutin mo.”
Pinindot niya ang speaker.
“Adrian?”
Masayang boses ni Bianca ang unang narinig namin.
“Bakit hindi ka sumasagot? Nakabalik ka na ba? Sinabi ko naman sa ’yo, huwag mong problemahin si Mara. Ganoon lang talaga siya kapag gusto niyang kunin ang attention mo.”
Hindi gumalaw si Adrian.
Hindi rin ako.
Nagpatuloy si Bianca, walang kamalay-malay.
“At saka noong gabing tumatawag siya nang paulit-ulit, tama lang na hindi mo sinagot. Kung sinagot mo siya, nasira sana ang buong gabi natin.”
Parang tumigil ang oras.
Dahan-dahang napalingon si Adrian sa akin.
Hindi ako umiiyak.
Siguro iyon ang mas nakakatakot.
“Bianca,” malamig niyang sabi.
Natahimik ang babae sa kabilang linya.
“Anong ibig mong sabihin na tama lang na hindi ko sinagot?”
“Adrian, akala ko—”
“Hinawakan mo ba ang cellphone ko?”
Walang sagot.
Biglang may naalala si Adrian.
Noong gabing iyon, iniwan daw niya ang cellphone sa mesa habang naliligo.
Pagbalik niya, sinabi ni Bianca na may tumatawag pero “nothing important.”
Doon ko nalaman kung bakit may ilan sa tawag kong tila pinatay mismo.
Pero hindi iyon nakapagpagaan ng kasalanan ni Adrian.
Dahil pagkatapos niyang bumalik sa kuwarto, nakita niya ang pangalan ko.
Nakita niya ang text na Emergency.
At pinili pa rin niyang huwag tumawag.
“Mara…” sabi niya, halos pabulong.
Umiling ako.
“Huwag mong sisihin lahat sa kanya.”
Napatitig siya sa akin.
“Maaaring pinatay niya ang ilan sa tawag ko. Pero nakita mo ang mensahe.”
Hindi siya makatanggi.
“Pinili mong huwag akong tawagan.”
Pumatak ang unang luha niya.
Nakakatawa.
Dalawang taon akong umiiyak sa harap ng lalaking iyon.
Ngayon lang siya umiyak nang ako na ang wala nang maramdaman.
“Mali ako.”
Hindi ako sumagot.
“Mara, please.”
Lumapit siya.
“Aayusin ko.”
“Paano?”
Napahinto siya.
“Ibabalik mo ba si Papa?”
Parang nabasag ang mukha niya.
“Hindi.”
“Mabubura mo ba iyong dalawang oras na mag-isa akong nakaupo sa hallway habang pilit siyang binubuhay ng mga doktor?”
Tahimik siya.
“Mabubura mo ba iyong sandaling ako lang ang pumirma sa death certificate niya?”
Wala pa ring sagot.
“Kung hindi, ano ang aayusin mo?”
Napaupo siya.
At sa unang pagkakataon, wala siyang pera, posisyon o pangalan ng kumpanya na puwedeng gamitin para kontrolin ang sagot ko.
Kinabukasan, nagkita kami sa opisina ng mga abogado sa Makati.
Dati, kapag may problema kami, palaging si Adrian ang dumarating nang huli.
Palaging ako ang naghihintay.
Noong araw na iyon, siya ang nauna.
Pagpasok ko, agad siyang tumayo.
Namumugto ang mata niya.
Hindi ko alam kung natulog ba siya.
Hindi ko rin tinanong.
Ipinaliwanag ng abogado ang mga papeles at hakbang para pormal naming tapusin ang pagsasama at ayusin ang mga ari-ariang kailangang paghatian.
Tahimik si Adrian.
Pagdating sa pirmahan, bigla niyang inilapag ang ballpen.
“Pwede ba tayong mag-usap muna?”
Tumingin ako sa abogado.
Tumango siya at lumabas saglit.
Naiwan kaming dalawa.
“Mara, bibigyan kita ng kahit anong gusto mo.”
Napangiti ako nang mapait.
Pera na naman.
“Condo?”
Umiling ako.
“Kotse?”
Umiling ulit ako.
“Kung gusto mo, ako ang sasagot sa lahat ng gastos mo sa susunod na ilang taon.”
Napatingin ako sa kanya.
“Hindi mo pa rin naiintindihan.”
“Mara—”
“Hindi pera ang dahilan kung bakit ako aalis.”
Napayuko siya.
“Akala mo kasi lahat ng bagay may presyo.”
Huminga ako nang malalim.
“Akala mo dahil binayaran mo ang hospital bills ni Papa, may karapatan kang iwan akong mag-isa kapag kailangan kita.”
“Kaya kong magbago.”
“Naniniwala akong kaya mo.”
Napatingin siya sa akin, may pag-asang biglang sumilay sa mukha.
Pero tinapos ko ang pangungusap.
“Pero hindi ibig sabihin na kailangan kong manatili para hintayin iyon.”
Unti-unting nawala ang pag-asa sa kanyang mga mata.
Kinuha ko ang fountain pen ni Papa mula sa bag.
Luma na iyon.
May maliit nang gasgas sa takip.
Iyon ang ginamit niya noong nagturo siyang pumirma ako noong high school.
Kapag pipirma ka, huwag kang humingi ng paumanhin sa pangalan mo.
Inilagay ko ang dulo ng pen sa papel.
At pinirmahan ko ang pangalan ko nang malinaw.
Mara Santiago.
Hindi Villanueva.
Santiago.
Ang apelyidong dala ko bago dumating si Adrian sa buhay ko.
Tahimik siyang nakatingin.
Pagkatapos, kinuha rin niya ang pen.
Nanginginig ang kamay niya.
“Ito ba talaga ang gusto mo?”
Tinitigan ko siya.
“Hindi.”
Nagulat siya.
“Hindi ko kailanman ginustong umabot tayo rito.”
Huminga ako nang malalim.
“Pero ito na ang kailangan ko.”
At pumirma siya.
Lumipas ang ilang buwan.
Lumipat ako sa lumang bahay ni Papa sa Antipolo.
Hindi iyon malaki.
Walang marble floor.
Walang floor-to-ceiling windows na tulad ng condo namin sa BGC.
Pero tuwing umaga, may araw na pumapasok sa kusina.
May maliit na halamanan sa likod na si Papa mismo ang nagtanim.
At sa unang pagkakataon matapos ang mahabang panahon, natutulog ako nang hindi naghihintay kung anong oras uuwi ang asawa ko.
Hindi ko na rin tinitingnan ang social media ni Bianca.
Narinig ko sa isang kaibigan na tuluyan nang pinutol ni Adrian ang relasyon niya rito.
Hindi ako natuwa.
Hindi rin ako nalungkot.
Dahil dumating ako sa puntong naintindihan kong hindi ko kailangang malaman kung sino ang kasama niya para malaman ang halaga ko.
Paminsan-minsan, tumatawag pa rin siya.
Hindi ko sinasagot.
Minsan nagte-text siya.
I’m sorry.
Sana nabigyan mo ako ng pagkakataon.
Miss na kita.
Isang gabi, mahaba ang mensahe niya.
Sinabi niyang pumunta siya sa puntod ni Papa.
Nag-sorry raw siya roon.
Sinabi rin niyang ngayon niya lang naintindihan kung gaano niya ako trinato na parang hindi ako mawawala.
Matagal kong tinitigan ang mensahe.
Pagkatapos ay pinatay ko ang screen.
Hindi lahat ng pagsisisi ay kailangang gantimpalaan ng pangalawang pagkakataon.
May mga taong natututo lang kapag wala ka na.
Pero hindi obligasyon ng taong nasaktan na bumalik para patunayan kung totoong nagbago sila.
Sa unang anibersaryo ng pagkamatay ni Papa, mag-isa akong pumunta sa sementeryo.
May dala akong puting bulaklak at ang fountain pen niya.
Umupo ako sa harap ng puntod.
“Pa,” bulong ko, “okay na ako.”
Mahina ang hangin.
Gumalaw ang mga dahon sa paligid.
Napangiti ako.
Maraming bagay ang nawala sa akin noong gabing iyon.
Nawala ang tatay ko.
Nawala ang kasal ko.
Nawala ang babaeng dating handang tiisin ang lahat dahil natatakot siyang mawalan.
Pero may isang bagay din akong nakuha.
Ang sarili ko.
At minsan, iyon pala ang simula ng tunay na paghilom.
MENSAHE SA MGA MAMBABASA
Hindi lahat ng tulong ay pagmamahal, lalo na kapag ginagamit itong tali para kontrolin ka. At hindi mo kailangang manatili sa isang relasyon dahil lang maraming taon, pera o sakripisyo na ang naibigay mo rito.
May mga pagkakataong ang pinakamahirap na pagpirma sa buhay natin ang siya ring unang hakbang tungo sa kalayaan.
Dahil ang tunay na pagmamahal ay hindi nagpapalimos ng respeto.
At ang taong tunay na nagmamahal sa iyo ay hindi kailangang mawalan muna sa iyo bago niya maalalang mahalaga ka.
