Sa Unang Buhay, Ibinenta Ako ng Sarili Kong Magulang—Pagbalik Ko sa Edad Trese, Pinili Kong Sumama sa Magkakatay ng Baboy na Kinatatakutan ng Buong Baryo at Tinawag Ko Siyang Tatay
Sa unang buhay ko, ibinenta ako ng sarili kong mga magulang sa halagang apatnapung libong piso.
Labintatlo lang ako noon.
Sa ikalawang buhay, bumalik ako sa mismong araw na muli nila akong tinanong, “Kanino ka sasama?”
Ngumiti ako, itinuro ang lalaking kinatatakutan ng buong baryo, at sinabi, “Kay Mang Elias po. Doon ako titira.”
Parang namatay ang ingay sa kubo namin sa San Isidro, Nueva Ecija.
Nasa harap ko si Nanay Minda, may hawak na puting panyo. Paulit-ulit niyang pinupunasan ang mga mata niya, pero tuyo ang tela.
Eksaktong ganito rin sa una kong buhay.
“Anak, wala na tayong bigas,” hikbi niya. “Maliit pa si Junjun. Hindi namin kayang pakainin kayong dalawa. Doon muna sa tiyahin mong si Aling Cora. May kaya sila. Makakapasok ka pa sa paaralan.”
Noon, naniwala ako.
Akala ko, kapag umalis ako, mas marami ang makakain ng kapatid ko.
Hindi ko alam na walang dugong nag-uugnay sa amin kina Aling Cora at Mang Berto.
Hindi rin ako ipinakiusap sa kanila.
Binayaran nila ako.
Pagdating ko sa bahay nila, ikinandado nila ang gate, pinatigil ako sa pag-aaral, at gustong itali ang kinabukasan ko sa anak nilang si Nardo.
Sa unang buhay, doon natapos ang mundo ko.
Kaya ngayong labintatlo ulit ako, isa lang ang nasa isip ko.
Hindi na ako sasama sa mga taong bumili sa akin.
“Bingi ka ba?” sigaw ni Tatay Rogelio mula sa pintuan. “Tinatanong ka ng nanay mo.”
Sinipa ni Junjun ang paa ng bangko.
“Umalis ka na, Ate. Lagi namang sinasabing malas ka rito.”
Tumingin sa akin si Nanay.
“Kanino mo gustong sumama?”
Itinuro ko ang kabilang dulo ng kalsada, kung saan makikita ang bubong ng puwesto ng karne sa palengke.
“Kay Mang Elias Ramos.”
Nanlaki ang mga mata ni Nanay.
Si Mang Elias ay tatlumpu’t siyam, biyudo, walang anak, at halos hindi ngumiti. Alas-kuwatro pa lang ng madaling-araw, nasa katayan na siya. Tinatawag siyang “berdugo” ng mga tsismosa sa baryo.
Pero sa unang buhay, may isang alaala ako tungkol sa kanya.
Noong minsang tumakbo ako matapos saktan ni Nardo ang braso ko, si Mang Elias ang nag-abot sa akin ng tubig.
Hindi niya ako hinawakan.
Sinabi lang niya, “Kung ayaw mong umuwi roon, magsabi ka sa kapitan.”
Hindi ko nagawa.
Ngayon, hindi ko na palalampasin ang pagkakataon.
“Babae ka!” bulalas ni Tatay. “Paano ka titira sa bahay ng lalaking mag-isa?”
“Kailangan niya ng anak,” sagot ko. “Kailangan ko ng bahay.”
Si Junjun naman ay biglang ngumiti.
“Kapag doon siya tumira, libre na ba karne natin?”
Doon lumambot ang mukha ni Tatay.
Bago lumubog ang araw, ipinatawag nila si Mang Elias.
Dumating siyang naka-tsinelas, kupas na polo, at may lumang puting peklat sa kaliwang kamay.
Isang tanong lang ang ibinigay niya sa akin.
“Ikaw ang pumili?”
“Opo.”
“Mag-aaral ka pa rin. Hindi ka titigil para magtrabaho sa puwesto ko. Kaya mo?”
“Opo.”
Humarang si Nanay.
“Hindi puwedeng basta mo na lang kunin ang anak namin.”
Tahimik na kumuha si Mang Elias ng sobre mula sa bulsa.
“Ako ang sasagot sa pagkain, paaralan, gamot, at pangangailangan niya. Pero mula ngayong pumayag kayong sa akin siya titira, wala kayong karapatang ipagbili ang desisyon niya sa ibang tao.”
Namula si Nanay.
Nagbilang si Tatay ng perang nasa sobre.
Walang yumakap sa akin nang umalis ako.
Ang huling narinig ko ay si Junjun.
“Kuya Elias! Itabi mo sa akin ang pata sa susunod!”
Hindi lumingon si Mang Elias.
Kinuha lang niya ang bag sa balikat ko at binagalan ang lakad para makasabay ako.
Maliit ang bahay niya, pero malinis.
Sa silid sa dulo, may bagong kutson, mesa sa ilalim ng bintana, at tatlong bagong kuwaderno.
Iniabot niya sa akin ang susi.
“Sa loob ang kandado. Kapag ayaw mong may pumasok, walang papasok. Kahit ako.”
Napahawak ako sa susi.
Sa una kong buhay, bawat yabag sa gabi ay kinatatakutan ko.
Dito, may pinto akong ako ang may kontrol.
Kinagabihan, nilagyan niya ng malaking piraso ng adobo ang plato ko.
“Hindi ba dapat ibenta ‘to?”
“Pangit ang hiwa.”
Pareho kaming alam na kasinungalingan iyon.
Pagkaraan ng dalawang linggo, bumalik ako sa klase.
Pagkaraan ng isang buwan, may sarili na akong uniporme.
At sa unang pagkakataon sa dalawang buhay ko, natuto akong matulog nang hindi nakikinig sa tunog ng kandado.
Akala ko, nalampasan ko na ang pinakamahirap.
Hanggang isang hapon, may humampas nang malakas sa gate.
Nasa labas sina Aling Cora at Mang Berto.
Kasama nila ang barangay captain.
“Ilabas ninyo si Maya!” sigaw ni Aling Cora. “Bayad na kami sa mga magulang niya!”
Nanlamig ang mga kamay ko.
Dahan-dahang lumabas si Mang Elias mula sa kusina.
May hawak siyang gusot na papel na hindi ko pa nakita.
Ibinuka niya iyon sa mesa.
“Kung bayad na kayo,” malamig niyang sabi, “ipaliwanag ninyo kung bakit nakasulat dito na kapalit ng pera, ipatitigil ninyo sa pag-aaral ang batang ito at ipapakasal sa anak ninyo kapag ‘pwede na’?”
At sa ibaba ng kasulatan, malinaw ang dalawang pirma.
Pirma ng nanay ko.
At pirma ng tatay ko.
PARTE2
Hindi ko marinig ang kasunod na sinabi ni Aling Cora.
Ang dalawang pirma lang ang nakikita ko.
Minda dela Cruz.
Rogelio dela Cruz.
Sarili kong mga magulang.
Agad inagaw ni Mang Berto ang papel, pero hinarang siya ng barangay captain.
“Sandali,” sabi ni Kapitan Ben. “Ano ito?”
Namumutla si Nanay nang dumating sila ni Tatay makalipas ang ilang minuto. Kasunod nila si Junjun, nakasakay sa bago niyang bisikleta.
Napatitig ako roon.
Sa unang buhay ko, wala siyang bisikleta bago ako umalis.
Ngayon, alam ko na kung saan galing ang pera.
“Peke ’yan!” sigaw ni Tatay.
Tahimik na sumagot si Mang Elias.
“Nakita ko sa loob ng lumang notebook ni Maya noong inayos ko ang punit niyang bag. Akala ko resibo lang. Nang mabasa ko, dinala ko sa barangay secretary at sa municipal social welfare office.”
Napatingin si Kapitan Ben sa kanya.
“Kinausap mo na ang MSWDO?”
“Oo. Papunta rito si Ma’am Liza.”
Doon tuluyang nawala ang tapang sa mukha nina Aling Cora at Mang Berto.
Lumapit si Nanay sa akin.
“Maya, anak, huwag kang maniwala. Kasunduan lang ’yan para may tumulong sa atin.”
“Bakit may apatnapung libong piso?” tanong ko.
Hindi siya nakasagot.
“Bakit nakasulat na titigil ako sa pag-aaral?”
Tahimik.
“At bakit nakasulat na ako ang magiging asawa ng anak nila?”
Biglang sumigaw si Tatay.
“Dahil kami ang magulang mo! Kami ang nakakaalam kung ano ang mabuti sa ’yo!”
Napaatras ako.
Sa una kong buhay, ang boses na iyon ang laging nagpapatahimik sa akin.
Pero may kamay na bahagyang humarang sa harap ko.
Hindi ako hinawakan ni Mang Elias.
Tumayo lang siya sa pagitan namin.
“Sige,” sabi niya kay Tatay. “Sabihin mo kung paano naging mabuti sa bata ang pagbenta sa kanya.”
“Hindi namin siya ibinenta!”
“Bayad na kami!” singit ni Aling Cora, saka napakagat sa labi.
Napatingin sa kanya ang lahat.
Parang siya na mismo ang nagsara ng pinto sa sarili niyang kasinungalingan.
Maya-maya, dumating ang municipal social welfare officer kasama ang dalawang pulis.
Doon nagsimulang mabuo ang buong katotohanan.
Ang apatnapung libong piso ay paunang bayad lamang.
May dagdag pang dalawampung libo kapag tuluyan na akong tumira kina Aling Cora.
Ginamit ni Tatay ang unang bahagi sa pagbabayad ng utang sa sabungan.
Ginamit ni Nanay ang iba sa bisikleta ni Junjun, bagong cellphone, at isang kaban ng bigas.
Biglang umiyak si Junjun.
“Hindi ko alam, Ate. Sabi nila regalo ’yon.”
Tiningnan ko siya.
Sa una kong buhay, galit na galit ako sa kanya.
Pero ngayon, nakita ko kung ano talaga siya.
Isa ring batang tinuruan na ang pagmamahal ay laging may paboritong anak at laging may batang kailangang magsakripisyo.
Hindi ibig sabihin noon na wala siyang kasalanan sa mga salitang sinabi niya sa akin.
Pero hindi rin siya ang nagbenta sa akin.
Si Nanay ang lumuhod sa harap ko.
“Anak, patawarin mo kami. Gutom lang tayo. Wala kaming ibang paraan.”
Sa wakas, may totoong luha na sa mukha niya.
Kakaiba.
Buong buhay ko, iyon ang hinihintay kong makita.
Pero nang dumating na, wala na pala akong gustong marinig.
“May ibang paraan,” sabi ko. “Puwede ninyo akong pinag-aral. Puwede kayong humingi ng tulong. Puwede kayong magtrabaho nang pareho. Puwede ninyong ibenta ang bisikleta. Puwede ninyong tigilan ang sabong.”
Tumingin ako kay Tatay.
“Ang hindi puwedeng tawaging ‘paraan’ ay ang pagbenta sa anak ninyo.”
Walang sumagot.
Nang gabing iyon, hindi ako pinabalik sa bahay nina Nanay.
Sa tulong ng MSWDO, pansamantala akong inilagay sa proteksiyon habang iniimbestigahan ang kasunduan. Dahil wala akong ibang kamag-anak na ligtas at malinaw kong sinabi kung saan ko gustong manatili, sumailalim si Mang Elias sa proseso para maging legal foster guardian ko.
Akala ko matatakot siya sa mga papeles.
Mas natakot pa siya sa form kaysa sa malaking baboy na kinakatay niya tuwing madaling-araw.
“Bakit ang daming pirma?” reklamo niya habang hawak ang ballpen.
Napatawa ako nang malakas.
Iyon ang unang tawa ko na hindi ko kailangang pigilan.
Makalipas ang ilang buwan, tuluyan nang ipinagbawal kina Aling Cora at Mang Berto na lumapit sa akin habang umuusad ang kaso. Kinasuhan din ang mga magulang ko kaugnay ng pagbebenta at pagsasamantala sa isang menor de edad.
Hindi naging mabilis ang hustisya.
May mga kamag-anak na nagsabing sinira ko raw ang pamilya.
May kapitbahay na bumulong na wala raw utang na loob ang batang nagpapakulong sa sariling magulang.
Isang araw, umuwi akong umiiyak mula sa paaralan.
Naabutan ko si Mang Elias na naghihiwa ng sitaw.
“Baka masama talaga akong anak,” sabi ko.
Hindi siya agad sumagot.
Tinapos niya muna ang hinihiwang gulay.
Pagkatapos, inilapag niya ang kutsilyo.
“Ang anak, hindi utang na kailangang bayaran.”
Napatingin ako sa kanya.
“Kapag pinakain kita, hindi ibig sabihin pag-aari kita. Kapag pinag-aral kita, hindi ibig sabihin may kapalit ka sa akin. Trabaho ng matanda ang mag-alaga ng bata.”
Parang may nabuksang bintana sa loob ng dibdib ko.
“Kung gano’n, bakit ninyo ako tinulungan?”
Napakamot siya sa batok.
“Dahil kaya ko.”
Iyon lang.
Walang malaking pangako.
Walang kondisyon.
Walang singil.
Mula noon, mas lalo akong nag-aral.
Kapag madaling-araw, nauuna siyang gumising para magtrabaho. Kapag gabi, ako naman ang nakaupo sa mesa habang nagbabasa.
Kapag mataas ang grado ko, sasabihin lang niya, “Ayos.”
Pero kinabukasan, may ensaymada na biglang lumilitaw sa mesa.
Noong nagtapos ako ng junior high school na may honors, nasa pinakadulo siya ng covered court, naka-barong na halatang hiniram.
Nang tawagin ang pangalan ko, siya ang pinakamalakas pumalakpak.
Pagkababa ko ng entablado, niyakap ko siya.
Nanigas ang buong katawan niya.
“Tay,” sabi ko.
Iyon ang unang beses na tinawag ko siyang ganoon.
Naramdaman kong nanginginig ang kamay niyang nakapatong sa likod ko.
“Ulitin mo,” bulong niya.
“Tay.”
Umiyak ang lalaking tinatawag ng buong baryo na berdugo.
At doon ko naintindihan na minsan, hindi dugo ang bumubuo ng pamilya.
Kundi ang taong araw-araw kang pinipiling protektahan kahit wala siyang hinihinging kapalit.
Lumipas ang mga taon.
Nakakuha ako ng scholarship sa Maynila at nag-aral ng social work. Ayaw kong ang batang tulad ko ay kailangang mamatay muna sa isang buhay bago matutong humingi ng tulong sa susunod.
Bumalik ako sa Nueva Ecija pagkatapos kong pumasa sa licensure exam.
Hindi na kasinglakas si Tay Elias noon. Mas maputi na ang buhok niya at mas mabagal nang kumilos.
Pero bukas pa rin ang puwesto niya.
Sa unang araw ng pagbalik ko, may nakasabit na karton sa harap:
“LIBRENG HOTDOG SA BAGONG SOCIAL WORKER NG BARANGAY.”
“Tay!” sigaw ko. “Malulugi ka!”
“Pangit ang hiwa,” sagot niya.
Pareho kaming tumawa.
Makalipas ang ilang buwan, dumating si Junjun.
Dalawampu na siya noon.
Wala na ang yabang sa mukha niya.
“May sulat si Nanay,” sabi niya.
Hindi ko agad kinuha.
“Kamusta ka?”
“Okay lang. Nag-aaral ako ng mekaniko.”
Tumango ako.
“Ate,” sabi niya, “sorry sa mga sinabi ko noon.”
Hindi ko siya niyakap.
Hindi ko rin siya itinaboy.
“Sana hindi mo gawin sa iba ang ginawa ninyo sa akin.”
“Oo.”
Iniwan niya ang sulat sa mesa.
Binasa ko iyon kinagabihan.
Humihingi ng tawad si Nanay. Hindi niya hinihinging bumalik ako. Hindi niya rin hinihinging kalimutan ko ang nangyari.
Sa dulo, nakasulat:
“Ngayon ko lang naintindihan na ang anak ay hindi dapat isakripisyo para mailigtas ang paboritong anak.”
Umiyak ako.
Pero hindi ako bumalik.
Pinatawad ko siya sa paraang kaya ko—mula sa malayo, may hangganan, at walang pagbubura sa ginawa nila.
Hindi lahat ng relasyon ay kailangang buuin muli para masabing gumaling ka.
Minsan, ang paggaling ay ang pagpili sa pintong ligtas, saka pagsasara sa pintong minsang muntik nang pumatay sa pagkatao mo.
Sa ika-dalawampu’t limang kaarawan ko, binigyan ko si Tay Elias ng isang sobre.
Legal na papeles pala iyon.
Matagal ko nang inayos ang proseso.
Nakalagay doon ang apelyidong pinili kong gamitin.
Maya Elias Ramos.
Tinitigan niya ako nang matagal.
“Sigurado ka?”
Ngumiti ako.
“Noong labintatlo ako, tinanong nila kung kanino ako sasama.”
Hinawakan ko ang kamay niyang puno na ng kulubot.
“Ngayon, ako naman ang pumipili kung sino ang pamilya ko.”
Sa unang buhay, ipinagbili ako ng mga taong dapat sana’y nagprotekta sa akin.
Sa ikalawa, iniligtas ako ng lalaking kinatatakutan ng lahat.
At ang pinakamalaking natutunan ko ay ito:
Hindi nasusukat ang pagiging pamilya sa dugo, apelyido, o sa dami ng isinakripisyo mo para manatili. Ang tunay na tahanan ay kung saan ligtas kang matulog, malaya kang mangarap, at walang naglalagay ng presyo sa pagkatao mo.
Kung may batang palaging sinasabihang, “Magtiis ka dahil pamilya,” sana may isang matandang magsabi rin sa kanya:
Hindi mo kailangang masira para lang mapatunayan na marunong kang magmahal.
