PAGKAGISING NIYA, MAY DALAGANG NASA KAMA NIYA—AT SA ISANG IGTAP, ANG PINAKAWALANG-KUWENTANG LALAKI SA BARANGAY ANG NAPILITANG PUMILI KUNG MAGBABAGO BA SIYA… O TULUYANG MASISIRA ANG BUHAY NG BABAE SA KANIYANG HARAP

Hindi ko alam kung alin ang mas nakakapanginig—ang malamig na pawis sa likod ko, o ang dalagang nakahiga sa tabi ko nang idilat ko ang mga mata ko.

Wasak ang bubong ng barung-barong ko. Butas ang kulambo. Amoy alak at kahapon ang buong silid. Pero sa gitna ng lahat ng kahirapang iyon, may isang bagay na hindi dapat naroon.

Isang maputing dalaga. Mahinhin ang mukha. Nakatagilid sa manipis kong higaan.

At sa lumang banig, may pulang mantsang parang apoy na sumunog agad sa natitira kong ulirat.

Biglang sumakit ang ulo ko.

Parang may humahampas na martilyo sa sentido ko habang sunod-sunod na bumalik ang mga alaala—ang inom, ang hilo, ang pagbukas ng pinto, ang mahinang boses ng isang babaeng naniningil ng utang… at pagkatapos ay isang napakalaking pagkakamali.

Napasinghap ako sa sakit.

Doon siya nagising.

Sabay kaming napatitig sa isa’t isa.

Nakita ko ang takot sa mga mata niya bago siya biglang napabangon at hinablot ang kumot para takpan ang dibdib niya. Nanginginig ang mga daliri niya. Nanginginig din ako.

Kilalang-kilala ko ang mukha na iyon.

Si Mara Villareal.

Pinakamaganda sa mga dalagang iskolar na ipinadala rito sa liblib na baryo sa Sierra Madre. Tahimik. Matalino. Hindi nakikisama sa tsismis. At higit sa lahat—siya ang pinagkakautangan ng dating ako.

Ako si Tomas Vergara.

Ulila. Sugapa sa sugal. Laging lasing. Palamunin ng barangay. Walang sinukli sa buhay kundi gulo at kahihiyan.

At ngayon, sinira ko ang buhay ng babaeng hindi ko dapat man lang nilapitan.

“P-pakiusap…” paos kong sabi, agad kong tinakpan ang bibig niya nang makita kong bubuka siya para sumigaw. “Huwag ka munang sumigaw. Pakiusap. Huwag ngayon.”

Nagliliyab ang mga mata niya sa galit at pandidiri.

“Alam kong wala akong karapatang magsalita,” tuloy ko, halos mawalan ng hininga. “Pero kapag nagsisigaw ka ngayon at may nakarinig… pareho tayong lulubog. Hayaan mo muna akong magpaliwanag. Kung naiintindihan mo, kagatin mo ang kamay ko.”

Hindi ko alam kung bakit iyon ang naisip kong sabihin. Marahil dahil mas naniniwala akong kaya niya akong saktan kaysa patawarin.

Matagal siyang hindi gumalaw.

Pagkatapos, marahan niyang kinagat ang likod ng kamay ko.

Dahan-dahan kong inalis ang takip sa bibig niya.

Hindi siya sumigaw.

Mas masahol pa roon—tinitigan niya lang ako na parang gusto niya akong mawala sa mundo.

“Kasalanan ko,” sabi ko agad. “Lasing ako kagabi. Hindi ako nag-iisip. Pero hindi iyon dahilan. Kahit patayin mo pa ako ngayon, wala akong isusumbat.”

Wala siyang sagot.

Tumayo lang siya, binalot ang sarili sa kumot, kinuha ang mga damit niya sa sahig, at lumabas nang hindi lumilingon.

Naiwan akong nakatulala sa pulang mantsa sa higaan.

Doon lang ako lubusang natauhan.

Hindi lang ako nakasakit ng tao. Kumuha ako ng isang bagay na hindi ko na maibabalik kailanman.

At sa baryong ito, ang ganoong kasalanan ay hindi basta pinag-uusapan lang. Dinudurog ka niyan nang buhay.

Pagdating ni Mara sa bahay ng mga dalagang iskolar, hindi pa man siya nakakapasok nang tuluyan ay may tumusok nang boses sa umaga.

“O, himala. Umuwi rin ang santa-santita,” malakas na sabi ni Liza Montemayor, ang babaeng matagal nang inggit kay Mara. “Saan ka natulog kagabi? Sa piling ng mayamang manliligaw ba?”

Hindi sumagot si Mara.

Pumasok siya sa kuwarto at mariing ikinandado ang pinto.

Pero sa baryong maliit at mahilig sa usap-usapan, sapat na ang isang hatinggabi na pagkawala para wasakin ang reputasyon ng isang babae.

Lumabas ang ibang dalaga, halatang bagong gising pa, pero agad namang naliwanagan ang mga mata nang makaamoy ng iskandalo.

“Tigilan mo nga siya, Liza,” saway ni Nena, ang kaisa-isang tunay na kaibigan ni Mara. “Hindi lahat ng bagay kailangan mong pagpyestahan.”

Pero hindi tumigil si Liza.

“Bakit? Totoo namang magdamag siyang wala. Hindi kaya may lalaki na siyang pinupuntahan? Baka nga matagal nang may sikreto ’yan.”

Sa loob ng kuwarto, nakaupo si Mara sa sahig.

Doon niya pinakawalan ang unang hikbi.

Hindi dahil sa kirot ng katawan niya.

Kundi dahil alam niyang kapag lumabas ang totoo, hindi lang siya ang dudurugin ng baryong ito. Pati ang natitirang dangal niya, pati pangarap niyang makaalis dito balang araw, pati hinaharap na pilit niyang iningatan—lahat iyon, mawawala sa isang kisapmata.

Sa labas, kumatok si Nena.

“Mara? Buksan mo. Ako ’to.”

Walang sagot.

“Mara, huwag mong pakinggan si Liza. Mag-usap tayo.”

Tahimik pa rin.

Hanggang sa may narinig silang tunog ng bangkito na tumumba.

At isang sigaw.

“Mara!”

Ako naman, halos hindi pa nakakabangon sa pagkabigla nang makarinig ako ng naghihiyawang mga babae mula sa kabilang dulo ng baryo.

“May magpakamatay!”

Nanlamig ang buo kong katawan.

Hindi ko na inisip kung tama bang lumabas o kung anong sasabihin ng mga tao. Patakbo akong dumiretso roon, paa lang halos ang may isip.

Pagdating ko sa bahay ng mga iskolar, nagkakagulo na ang lahat.

May umiiyak. May kumakatok. May sumisigaw ng tulong.

Sinipa ko ang pinto.

At doon ko siya nakita.

Si Mara.

Nakasabit sa lubid na nakatali sa biga, nanlalabo ang mga mata, naninigas ang mga daliri.

Parang may pumiga sa puso ko.

Wala akong inisip. Agad kong niyakap ang mga paa niya at itinaas ang katawan niya habang may sumugod para putulin ang lubid. Pagkababa niya, agad ko siyang niyakap nang mahigpit, parang mababasag siya kapag binitiwan ko.

Nanginginig siya. Umiiyak nang walang tunog.

Tapos bigla niya akong sinuntok sa dibdib.

“Hindi ka pa ba kuntento?” garalgal niyang sabi. “Sinira mo na ako! Gusto mo bang mamatay na lang talaga ako?”

Mas lalo ko siyang niyakap.

“Kung may dapat mamatay, ako ’yon,” sabi ko. “Hindi ikaw.”

Biglang natahimik ang buong silid.

Doon lang yata tuluyang naintindihan ng lahat kung anong nangyari sa amin kagabi.

At eksaktong sandaling iyon, dumating ang kapitan ng baryo kasama ang ilang matatanda.

Tiningnan niya si Mara na umiiyak sa mga braso ko.

Tiningnan niya ako na parang gusto niya akong ibaon sa lupa.

At sa malamig na boses, sinabi niya:

“Tomas, sumama kayo sa barangay hall. Ngayon na.”

Doon nagsimulang humigpit ang hawak ni Mara sa damit ko.

At doon ko rin unang naramdaman ang totoong takot—hindi sa pagkamatay ko… kundi sa posibilidad na huli na ang lahat para iligtas ko siya.

part2…

Sa barangay hall, walang umupo nang maayos.

Parang lahat kami nakatayo sa bingit ng bangin.

Tahimik si Mara, namumugto ang mga mata, yakap ang sariling katawan na parang iyon na lang ang natitira niyang panangga. Ako naman, nakayuko sa harap ng mesa ng kapitan, hinihintay ang hatol na alam kong karapat-dapat naman talaga para sa akin.

“Sabihin mo ang buong totoo,” utos ni Kapitan Sarmiento.

At sinabi ko.

Walang bawas. Walang palusot.

Na lasing ako. Na siya ang pumunta para singilin ako sa utang. Na wala na ako sa matinong pag-iisip. Na ako ang nagkamali. Na hindi siya dapat sisihin ni katiting.

Pagkatapos kong magsalita, halos gusto akong hambalusin ng kapitan sa sobrang galit.

“Wala kang kuwentang bata ka,” madiin niyang sabi. “Ni anino ng dangal, wala sa’yo. Tapos ang babaeng sinira mo, siya pa ang muntik mamatay sa hiya?”

Tumango lang ako.

Tama naman siya.

“Gusto ko siyang pakasalan,” sabi ko.

Parang pumutok ang silid sa bigat ng sinabi ko.

Napalingon sa akin si Mara, halatang hindi makapaniwala. Hindi dahil kinilig siya. Kundi dahil sa tingin niya, wala akong karapatang banggitin iyon.

“Pakasalan?” galit na ulit ng kapitan. “Anong ipapakain mo? Hangin? Utang? Sugal? Alak? Ikaw na nga ang sumira, ikaw pa ang magsasalba?”

Napapikit ako saglit.

“Alam kong wala akong mukhang ihaharap. Pero kung may kahit katiting na paraan para hindi tuluyang madurog ang buhay niya, gagawin ko.”

Tahimik ang lahat.

Pagkatapos, bumaling ang kapitan kay Mara.

“Ikaw ang dapat magdesisyon,” mahinahon niyang sabi. “Kung gusto mong idemanda siya, sasamahan kita. Kung gusto mong huwag na siyang makita kailanman, gagawan natin ng paraan. Walang puwersahan.”

Nanginig ang labi ni Mara.

Akala ko sasabihin niyang gusto niya akong maparusahan. At kung totoo man, tatanggapin ko.

Pero ang boses niya, mahina at basag nang magsalita siya.

“Ayokong mamatay siya.”

Napatingin ako sa kanya.

May luha sa mata niya, pero may isa pang bagay roon na hindi ko inaasahan—awa.

“Hindi na mababago ang nangyari,” sabi niya. “Kahit maparusahan siya, dala ko pa rin ito habang-buhay.”

Napahawak ako sa gilid ng mesa para hindi ako tuluyang manghina.

Napabuntong-hininga ang kapitan. “Ibig sabihin… pumapayag kang pakasalan ka niya?”

Hindi agad siya sumagot.

Kitang-kita ko kung paano siya nagpupumiglas sa sarili niyang desisyon. Alam niya ang reputasyon ko. Alam niyang ang baryong ito ay mas madaling magpatawad sa lalaking nagkamali kaysa sa babaeng nasaktan. Alam din niyang kapag tumanggi siya, siya pa rin ang unang huhusgahan.

Sa huli, pumikit siya.

“At least… kung magpapakasal kami,” mahina niyang sabi, “hindi na ako kailangang mamatay sa hiya.”

Parang may kumuyom sa lalamunan ko.

Hindi iyon sagot ng isang babaeng nagmamahal. Sagot iyon ng isang babaeng wala nang ligtas na daan.

Mula sandaling iyon, nangako ako sa sarili ko na kahit sa dulo ng buhay ko, babawi ako sa kanya.

Mabilis kumalat ang balita sa baryo.

Sa loob ng isang araw, ang lasenggerong si Tomas Vergara ay magiging asawa ng pinakamahinhing dalaga sa bahay ng mga iskolar.

Hindi lahat natuwa.

Pinakaunang umalma si Liza. Pero nang harapin ko siya sa harap ng mga tao at sabihing, “Kapag may narinig akong isa pang salita laban sa magiging asawa ko, hindi tsismis ang isasagot ko,” bigla siyang nanahimik.

Hindi ako nagbago sa isang iglap dahil mabait ako.

Nagbago ako dahil unang beses kong natakot mawalan ng isang taong hindi ko pa naman tunay na napapasaya.

Nagsimula ako sa pinakamahirap na bahagi—ang itigil ang dati kong buhay.

Itinigil ko ang alak.

Itinigil ko ang sugal.

Binalikan ko ang lahat ng inutangan ko at isa-isang pinakiusapan na bigyan ako ng panahon.

Humingi ako ng tulong sa kapitan para maibalik ang lumang shotgun ng tatay ko, na matagal nang kinumpiska dahil takot silang matulad ako sa amang namatay sa pangangaso.

“Hindi ako mamamaril para magwaldas,” sabi ko sa kanya. “Maghahanap ako ng ikabubuhay.”

Ayaw niya noong una. Pero nakita niya yatang buo na ang isip ko.

Minsan, sapat na palang may isang taong maniwala sa’yo para pilitin mong maniwala sa sarili mo.

Sa mga sumunod na linggo, umaakyat ako sa bundok araw-araw. Nanghuhuli ng mailap na manok-ramo, kuneho, at kung sinuwerte, nakakakuha ng mahalagang ugat at halamang-gamot na maibebenta sa bayan.

Hindi madali.

Ilang beses akong umuwing sugatan, pagod, at gutom. Pero sa tuwing bubuksan ko ang pinto at makikita ko si Mara na tahimik na nag-aayos ng bahay, natatandaan ko kung bakit bawal akong sumuko.

Unti-unti, nagbago rin ang pakikitungo niya sa akin.

Hindi agad siya naging malambing.

Hindi rin niya agad ako tinawag na asawa nang walang pag-aalinlangan.

Pero tumigil na siyang umiiwas kapag iniaabot ko ang baon niya. Tumigil na rin siyang umiiyak tuwing nababanggit ang gabing iyon.

At para sa akin, napakalaking bagay na niyon.

Isang araw, umuwi siyang namumutla.

May dalang maliit na supot ng kamote at tinapay, para raw hindi ako magutom habang nasa bundok. Pero halatang may kung anong bumabagabag sa kanya.

Noong gabing iyon, doon ko nalaman.

May nawawalang pera sa bahay ng mga iskolar.

At si Mara ang pinagbintangan.

Si Liza ang may pakana.

Sinampal pa niya si Mara sa harap ng ibang babae, at pilit siyang kinaladkad papunta sa opisina ng kooperatiba para ipakulong.

Halos mawala ang paningin ko sa galit.

Pagdating ko roon, nakita ko ang pula sa pisngi ng asawa ko.

Hindi ko na napigilan ang sarili ko.

Sinugod ko si Liza.

Buti na lang at naawat ako ng kapitan bago ko tuluyang mapasama ang sarili ko.

Sa huli, lumabas din ang totoo. Hindi si Mara ang nagnakaw. Si Liza mismo ang nagtanim ng pera sa gamit niya dahil sa inggit.

Pero hindi si Liza ang totoong nasa likod.

May lalaki.

Si Rafael de Castro.

Isa sa mga lalaking iskolar sa baryo. Mahinhin sa panlabas, pero matagal na palang may pagnanasa kay Mara. Hindi niya matanggap na ako ang napangasawa nito. Kaya inutusan niya si Liza na sirain ang pangalan ni Mara para ako mismo ang mawalan ng tiwala at tuluyang mabasag ang pagsasama namin.

Hindi ko siya sinugod agad.

Hindi dahil duwag ako.

Kundi dahil unang beses kong naintindihan na ang padalos-dalos na galit ay hindi hustisya. Minsan, bitag lang din iyon.

Hinayaan ko siyang mag-isip na wala akong alam.

Pagkatapos, tahimik kong inihanda ang paraan para siya mismo ang bumagsak sa sarili niyang hukay.

Sa panahong iyon, lumakas ang kita ko sa pangangaso at pagbebenta ng halamang-gamot sa bayan. Nakakabili na ako ng bigas, asin, mantika, at kahit paano, nakapag-ipon para maipagawa ang munting bahay namin.

Si Mara naman, unti-unti ring nagbalik sa dating sarili.

Mas maaliwalas na ang mga mata niya.

Minsan, ngumingiti na rin siya nang hindi nagpipigil.

At isang hapon, habang naghihiwa siya ng gulay, bigla siyang napaupo at napahawak sa bibig.

“Anong nangyari?” gulat kong tanong.

Umiling lang siya.

Pero kinaumagahan, dinala ko siya sa albularyo sa kabilang purok.

Doon namin nalaman.

Buntis siya.

Parang huminto ang mundo ko.

Hindi ko alam kung matatawa ba ako, iiyak, o luluhod sa sobrang pasasalamat at takot.

May bata.

May batang mabubuo mula sa isang gabing nagsimula sa pagkakamali, pero ngayon ay puwede nang maging dahilan para lalo kong piliing maging tao.

Napaiyak si Mara.

Hindi dahil ayaw niya.

Kundi dahil natatakot siya.

“Natatakot akong hindi kita sapat na kilala para bumuo tayo ng pamilya,” mahina niyang sabi.

Hinawakan ko ang kamay niya.

“Hindi mo kailangang magtiwala agad,” sabi ko. “Sapat nang makita mo araw-araw na pinipili kitang hindi saktan.”

Doon siya unang umiyak sa dibdib ko nang walang pag-iwas.

At doon ko unang naramdaman na baka—baka lang—may pagkakataon pa akong mahalin siya sa paraang hindi mabigat, hindi marumi, hindi mapanakit.

Hindi pa man kami lubusang nakakahinga, dumating ang balitang pinangangambahan ng maraming taga-baryo.

Papayagan nang makabalik sa siyudad ang ilang iskolar.

Kasama si Mara sa puwedeng umuwi.

Nakita ko ang takot sa mukha niya nang marinig iyon.

Akala niya siguro pipilitin ko siyang manatili.

Akala niya siguro, pagkatapos ng lahat, gugustuhin kong itali siya rito habambuhay.

Pero sa gabing iyon, sa ilalim ng mahinang ilaw ng lampara, sinabi ko ang pinakatotoong bagay na kaya kong ibigay.

“Kung gusto mong bumalik sa Maynila, sasamahan kita.”

Napatingin siya sa akin.

“Talaga?”

Tumango ako. “Asawa mo ako. Hindi kulungan mo.”

Matagal siyang hindi nagsalita.

Pagkatapos ay marahan niyang sinabi, “Ayoko pang umuwi.”

“Bakit?”

Kumislap ang luha sa mata niya, pero ngumiti siya.

“Kasi sa unang pagkakataon… parang may tahanan na ako.”

Hindi ko napigilang mapapikit.

Sa dami ng kasalanang nagawa ko, hindi ko akalaing darating ang araw na may isang babaeng masasaktan ko nang ganito, pero pipiliin pa ring tawaging tahanan ang bahay na kasama ako.

Nag-aral ulit si Mara para sa entrance exam sa kolehiyo.

Ako ang naghanap ng lumang reviewer sa bayan.

Ako ang nagluluto, nagsisibak ng kahoy, at sinisigurong hindi siya napapagod nang sobra.

Hindi naging madali ang lahat.

May mga gabi pa ring binabangungot siya.

May mga umaga ring natatakot akong baka isang araw maalala niya lahat ng sakit at mapagtantong mas mabuti pala ang buhay niya kung wala ako.

Pero sa bawat takot, pinipili kong maging mas mabuti kaysa kahapon.

Hindi para patawarin ako ng mundo.

Kundi para sa babaeng nanatili kahit may dahilan siyang umalis.

At para sa batang unti-unting tumitibok sa sinapupunan niya.

Makalipas ang mga buwan, natanggap si Mara sa unibersidad sa siyudad.

Umiyak siya nang makita ang papel.

Mas lalo akong napaluha nang makita kong ang unang ginawa niya ay iabot iyon sa akin.

“Natupad ko,” sabi niya, nanginginig ang tinig.

“Hindi,” sagot ko, sabay punas sa luha niya. “Tinupad mo.”

Ngumiti siya.

Iyong ngiting iyon ang unang bagay na tunay kong inangkin sa buhay na hindi ko ninakaw, hindi ko sinira, at hindi ko ipinilit.

Kaya sumama kami sa siyudad.

Bitbit ang dalawang bag, ilang ipon, isang lumang kumot, at maraming nakaraan na hindi na mabubura pero puwedeng lampasan.

Hindi naging perpekto ang buhay namin.

Hindi rin nawala sa alaala ko ang gabing nagsimula ang lahat sa kahihiyan at sakit.

Pero araw-araw kong pinatunayan kay Mara na ang isang lalaking nagsimula bilang sumpa sa buhay niya ay puwede ring maging sandalan—kung totoo ang pagsisisi, kung totoo ang pagbabago, at kung araw-araw niyang pipiliing bumangon para itama ang maling siya rin ang gumawa.

At nang isilang niya ang anak naming babae, hinawakan ni Mara ang kamay ko at bumulong ng isang pangungusap na halos nagpaguho sa buong pagkatao ko:

“Hindi ko pinili ang simula natin. Pero pinipili ko ang lalaking naging ikaw.”

Sa wakas, doon ko naunawaan—

hindi lahat ng kwento nagsisimula sa pag-ibig.

Minsan, nagsisimula ito sa kasalanan, sa hiya, sa pagkawasak.

Pero kung may tunay na pananagutan, tapat na pagbabago, at pagmamahal na hindi lang salita kundi gawa, may ilang pusong marunong pa ring muling maniwala.

Mensahe ng kuwento: Ang tunay na pagbabago ay hindi pinapatunayan sa pangako, kundi sa araw-araw na pagpiling itama ang maling nagawa. At ang pag-ibig na may pananagutan, respeto, at sakripisyo—iyon ang uri ng pag-ibig na kayang maghilom kahit ang pinakamasakit na sugat.