Apat na taon lang ako noon nang sabihin ni Papa sa telepono,
“Hintayin mong mamatay ang mama mo bago mo ako tawagan.”

Akala ko, hindi ko lang naintindihan.

Pero nang gabing iyon, hawak ko ang malamig na kamay ni Mama habang umaagos ang dugo sa labi niya. Sa mesa, nakasindi pa ang apat na kandila sa birthday cake ko.

Ako si Mika. At bago nawala si Mama, akala ko naging masama siyang ina.

Dati, si Mama Lira ang pinaka-malambing na tao sa mundo. Tuwing gigising ako, may mainit na champorado o pandesal na may keso sa mesa. Lagi niyang sinasabi, “Ang anak ko, kailangan lang lumaking masaya. Ako na ang bahala sa lahat.”

Kahit mabagal akong kumain, hindi siya nagagalit. Kahit ayaw kong maligo, tatawa lang siya. Kahit hindi ako marunong magsuot ng damit mag-isa, tutulungan niya ako habang kumakanta ng paborito kong kanta.

Pero isang araw, nagbago si Mama.

Dinalhan niya ako ng bisikletang walang training wheels. Kulay rosas iyon, may maliit na kampanilya sa manibela.

“Sige, Mika. Kailangan mong matutong mag-bike,” sabi niya.

“Ayoko. Matutumba ako.”

“Nandito ako. Hawak kita.”

“Pero Mama, ikaw naman maghahatid sa akin sa school.”

Tumigil siya. Matagal siyang hindi nagsalita. Tapos ngumiti siya, pero parang pilit.

“Hindi habang buhay, anak. May mga bagay na kailangan mong matutunan kahit wala ako.”

Hindi ko maintindihan. Apat na taon pa lang ako. Bakit niya sinasabing parang aalis siya?

Nang sumunod na mga araw, lalo siyang naging mahigpit.

Pinakain niya ako nang mag-isa. Kapag mabagal ako, hindi niya na ako sinusubuan. Kapag malamig na ang kanin, sasabihin niya, “Kainin mo pa rin. Sa mundo, hindi lahat ng tao maghihintay sa’yo.”

Pinapainom niya ako ng gatas na walang asukal. Ayaw na ayaw ko iyon.

“Mapait, Mama.”

“Hindi mapait, anak. Hindi lang sanay ang dila mo. Baka balang araw, kahit ganito, wala ka nang mainom.”

Nasaktan ako. Sa isip ko, ang sama-sama na ni Mama. Kaya isang hapon, kinuha ko ang cellphone niya at tinawagan si Papa Anton.

Si Papa, matagal nang hindi umuuwi. Dati, araw-araw siyang may dalang bulaklak para kay Mama at cupcake para sa akin. Pero ngayon, palagi siyang “busy sa opisina” sa Makati.

“Papa,” iyak ko, “nagbago na si Mama. Hindi na siya mabait. Pinapainom niya ako ng pangit na gatas.”

Tumahimik si Papa sa kabilang linya. Tapos malamig niyang sinabi, “Si Mama mo ba nagturo sa’yo magsalita niyan?”

“Hindi po.”

“Makinig ka, Mika. Ikaw ang tanging alas niya para hawakan ako. Hindi ka niya sasaktan. Drama lang ‘yan.”

Hindi ko alam ang ibig sabihin ng alas. Ang alam ko lang, ayaw ni Papa maniwala sa akin.

Isang gabi, nakita ko si Mama sa banyo. Nakayuko siya sa lababo, nanginginig ang balikat. Nang umubo siya, may pulang tumalsik sa puting lababo.

Dugo.

“Mama!”

Nagulat siya at agad binuksan ang gripo. “Wala ito, anak. Nasobrahan lang ang ubo ko.”

Pero nakita ko. Marami. Pulang-pula.

Tinawagan ko ulit si Papa.

“Papa, si Mama po, sumusuka ng dugo!”

Dumating si Papa, pero pagdating niya, nakaupo na si Mama sa tabi ng bintana. Suot niya ang puting bestida na paborito niya, tahimik na nagbabasa ng libro.

Matagal siyang tinitigan ni Papa. Parang may naalala siya, pero agad ding nagdilim ang mukha niya.

“Lira, ano na namang palabas ito?”

Ngumiti si Mama. “Anton, naaalala mo pa ba ang damit na ito?”

Hindi sumagot si Papa. Umalis siya. Bago niya isara ang pinto, tumingin siya sa akin.

“Mika, huwag mo na akong tawagan kung ganyan lang.”

Pagkasara ng pinto, umiyak si Mama. Narinig ko siyang may kausap sa telepono.

“Ma, pa… natalo ako. Mali ako ng taong pinagtiwalaan.”

Tapos mahina niyang sinabi, “Isang buwan na lang. Kunin n’yo na si Mika pagkatapos.”

Hindi ko alam kung sino ang kukuha sa akin. Basta ang alam ko, mas lalo akong natakot.

Dumating ang birthday ko. Apat na taong gulang na ako.

Tumawag si Mama kay Papa. “Birthday ng anak mo. Umuwi ka kahit ngayong gabi lang.”

Narinig ko ang maikling sagot ni Papa. “Sige. Alas siyete.”

Masayang-masaya ako. Sa wakas, uuwi si Papa.

Dinala ako ni Mama sa malaking cake shop sa Quezon City. Hindi na raw niya kayang gumawa ng cake gaya ng dati.

Pumili ako ng cake na may Elsa. Pero biglang tumigil si Mama. Sumunod ako sa tingin niya.

Nandoon si Papa.

Maingat niyang inalalayan ang isang babaeng buntis. Sa kabila niyang kamay, hawak niya ang isang batang babae na naka-princess dress.

“Daddy Anton, gusto ko po ng Elsa cake!” sabi ng batang babae.

Daddy Anton.

Napatitig ako kay Papa.

Iyon din ang cake na pinili ko. Sinabi ng staff, iisa na lang ang puwedeng gawin.

“Tatay, gusto ko talaga iyon!” umiyak ang bata.

Tumingin si Papa sa akin at kay Mama. Namutla siya.

“Mika… Lira… bakit kayo nandito?”

Malamig ang boses ni Mama. “Bibili ng cake. Birthday ng anak mo.”

Nilapitan kami ni Papa. “Lira, ibigay n’yo na lang sa bata. Mas bata siya. Naiintindihan naman ni Mika, di ba?”

Noon ko unang nakita si Mama na tumingin kay Papa na parang hindi na niya ito kilala.

“Si Mika ang anak mo, Anton. O pareho na silang anak mo?”

“Wag mong bastusin si Celine at si Trixie,” singhal ni Papa.

Hindi na sumagot si Mama. Binayaran niya ang cake ko at hinawakan ang kamay ko.

Sa labas, niyakap niya ako nang mahigpit.

“Mika, kaya mo bang mabuhay na tayo lang? Wala na si Papa?”

Tumango ako kahit umiiyak. Kasi naintindihan ko na. May bago nang pamilya si Papa.

Gabi na nang sindihan ni Mama ang apat na kandila. Suot niya ulit ang puting bestida. Ang ganda-ganda niya, pero ang putla-putla rin.

“Wish ka, anak.”

Pumikit ako. Ang wish ko, sana huwag umalis si Mama kahit kailan.

Pagkatapos kong hipan ang kandila, umubo si Mama. Una, mahina lang. Tapos lumakas. Hanggang sa napahawak siya sa dibdib.

“Mama?”

Ngumiti siya, pero may dugo na sa labi niya.

Tumakbo ako sa drawer at kinuha ang lahat ng gamot. Hindi ko alam kung alin ang ibibigay. Umiyak ako habang inilalagay sa kandungan niya ang buong kahon.

“Mama, pili ka po. Uminom ka na.”

Pero bumagsak ang katawan niya sa sahig.

Tinawagan ko si Papa. Nanginginig ang kamay ko.

“Papa… si Mama… parang mamamatay na po.”

Sa kabilang linya, narinig ko ang ingay ng musika, tawanan, at boses ng babaeng buntis.

Tapos sinabi ni Papa, malamig na malamig:

“Kung mamamatay siya, hintayin mong mamatay muna bago mo ako istorbohin.”

Nabitawan ko ang cellphone.

Paglingon ko, nakahiga si Mama sa sahig, nakatingin sa akin, at parang may gusto siyang sabihin.

Dahan-dahan niyang inangat ang nanginginig na kamay niya…

PARTE2

Dahan-dahan niyang inangat ang nanginginig na kamay niya.

Akala ko inaabot niya ako, kaya lumuhod ako sa tabi niya at hinawakan ang mga daliri niya. Malamig. Iba ang lamig niya sa lamig ng ice cream o tubig sa ref. Parang lumalamig siya mula sa loob.

“Mama, huwag ka matulog,” sabi ko habang umiiyak. “Birthday ko pa po.”

Gumalaw ang labi niya. Halos walang tunog, pero narinig ko pa rin.

“Drawer… sulat…”

Hindi ko naintindihan. “Anong drawer, Mama?”

Tumulo ang luha niya sa gilid ng mata. Pilit siyang ngumiti.

“Mika… mahal na mahal kita.”

Tapos pumikit siya.

Akala ko natulog lang.

Hinila ko ang kamay niya. “Mama, gising. Hindi pa tayo tapos kumain ng cake.”

Hindi siya gumalaw.

Kinuha ko ulit ang cellphone at tinawagan si Papa. Hindi na siya sumagot. Tinawagan ko nang tinawagan hanggang sa may kumatok nang malakas sa pinto.

Bumukas iyon gamit ang susi na hawak ni Lola Nena.

Anak siya ng iyak nang makita si Mama sa sahig.

“Diyos ko, Lira!”

Kasunod ni Lola si Lolo Bert at ang kapitbahay naming si Ate Joy. May tumawag ng ambulansya. May yumakap sa akin. May nagtakip ng kumot kay Mama. Pero kahit ang daming tao, wala akong maintindihan.

Ang alam ko lang, kinuha nila si Mama.

At hindi na siya umuwi nang buhay.

Nalaman ko lang ang salitang iyon kinabukasan.

Wala na.

Sabi ni Lola, si Mama raw ay may malubhang sakit. Matagal na raw niyang tinatago. Akala niya noon, kaya pa niyang lumaban. Akala niya, uuwi si Papa kapag nalaman nito. Pero noong sinubukan niyang magsabi, pinagtawanan lang siya ni Papa. Sinabihan siyang gumagawa ng paraan para pigilan ito sa bagong babae.

Kaya tumigil si Mama sa pagmamakaawa.

Sa halip, tinuruan niya ako.

Tinuruan niya akong kumain mag-isa dahil natatakot siyang balang araw walang magsusubo sa akin.

Tinuruan niya akong mag-bike dahil natatakot siyang walang maghahatid sa akin.

Tinuruan niya akong magluto ng noodles, magbihis, maligo, uminom ng gamot nang tama, mag-ipon ng barya, magsabi ng address, at tumawag sa tamang tao.

Akala ko naging masama siyang ina.

Yun pala, minamadali lang niya akong turuang mabuhay.

Dumating si Papa kinabukasan ng tanghali.

Naka-business shirt pa siya. Magulo ang buhok, namumula ang mata, at halatang hindi natulog. Pero hindi ko siya niyakap. Nakatayo lang ako sa tabi ni Lola habang nakatingin sa kanya.

“Nasaan si Lira?” tanong niya.

Walang sumagot.

Hinawakan niya ang balikat ni Lolo. “Tito, nasaan ang asawa ko?”

Doon sumabog si Lola.

“Asawa? Ngayon mo naalala na asawa mo siya?”

“Ma, please—”

“Hindi ako ang nanay mo,” putol ni Lola. “Nanay ako ni Lira. At kagabi, habang naghihingalo ang anak ko, sinabi mo sa apo ko na hintayin siyang mamatay.”

Parang sinampal si Papa. Napatingin siya sa akin.

“Mika… hindi… hindi ko alam…”

Hindi ako umiyak. Ubos na yata ang luha ko.

“Sabi mo po huwag na kitang tawagan.”

Lumuhod si Papa sa harap ko. “Anak, galit lang si Papa. Hindi ko sinasadya.”

Hindi ko alam kung bakit, pero naalala ko ang cake shop. Naalala ko ang batang si Trixie na tinawag siyang Daddy Anton. Naalala ko kung paano niya sinabing ibigay ko na lang ang cake ko.

Kaya umatras ako sa likod ni Lola.

Dumating ang libing ni Mama.

Suot niya ang puting bestida. Sabi ni Lola, iyon daw ang damit na suot ni Mama noong unang dinala siya ni Papa sa Tagaytay, noong nanliligaw pa ito. Noon daw, sinabi ni Papa, “Kapag pinakasalan kita, aalagaan kita habang buhay.”

Habang nakatingin ako kay Mama sa loob ng kabaong, naisip ko, ang habang buhay pala ng ibang tao, napakaiksi.

Maraming dumating sa burol. Mga kaibigan ni Mama, dati niyang katrabaho, kapitbahay, mga guro sa preschool ko. Lahat umiiyak. Lahat nagsasabing napakabait ni Mama.

Si Papa, laging nasa gilid. Tahimik. Parang gusto niyang lumapit pero hindi niya alam kung may karapatan pa siya.

Sa ikalawang gabi, dumating si Celine.

Buntis siya. Suot niya ang itim na dress, pero may kumikinang na hikaw at mamahaling bag. Kasama niya si Trixie.

Tumahimik ang buong chapel.

Lumapit si Celine kay Papa at bumulong, pero narinig ni Lola.

“Anton, saglit lang tayo. Bawal ma-stress ang baby.”

Tumawa si Lola. Hindi masayang tawa. Mapait.

“Baby? Ang apo ko, apat na taong gulang, nawalan ng ina. Pero ikaw ang bawal ma-stress?”

Namula si Celine. “Wala po akong kasalanan kung may sakit siya.”

Doon lumapit si Lolo. Sa kamay niya, may brown envelope.

“May kasalanan ka man o wala, malalaman natin.”

Kinabukasan, dumating ang abogado ni Mama. Si Attorney Reyes. Akala ko noong una, kaibigan lang siya ni Lola. Pero nang buksan niya ang envelope, nagbago ang mukha ni Papa.

May mga dokumento. Medical records ni Mama. Mga text message niya kay Papa. Mga tawag na hindi sinagot. At isang voice recording.

Pinatugtog iyon ni Attorney Reyes sa harap ng pamilya.

Boses ni Mama ang unang narinig.

“Anton, kailangan kitang makausap. Stage four na raw. Hindi ko alam kung gaano pa katagal.”

Sumunod ang boses ni Papa, malamig at pagod.

“Lira, tigilan mo na. Hindi lahat ng bagay drama. Kapag sinabi kong ayoko na, ayoko na.”

“Hindi ko pinag-uusapan ang atin. Si Mika ang iniisip ko.”

“Gamit mo na naman ang bata.”

“Anak mo siya.”

“Alam ko. Kaya nga kampante ako. Hindi mo siya pababayaan.”

Napatingin ang lahat kay Papa. Para siyang nauubusan ng hininga.

May isa pang recording.

Ako ang naroon. Maliit ang boses ko, umiiyak.

“Papa… si Mama… parang mamamatay na po.”

At ang boses ni Papa:

“Kung mamamatay siya, hintayin mong mamatay muna bago mo ako istorbohin.”

Walang gumalaw.

Si Celine ang unang nagsalita. “Anton…”

Pero hindi siya tiningnan ni Papa. Nakatitig siya sa sahig, parang doon niya hinahanap ang buhay na winasak niya.

Sinabi ni Attorney Reyes na bago namatay si Mama, inayos na niya ang lahat. Ang maliit na condo sa Quezon City, ang insurance, ang naipong pera, lahat nakapangalan sa trust para sa akin. Hindi puwedeng hawakan ni Papa. Ang magiging legal guardian ko, pansamantala, ay sina Lola Nena at Lolo Bert.

“Hindi,” sabi ni Papa. “Anak ko si Mika. Ako ang ama niya.”

Sumagot si Lola. “Ama ka sa papel. Pero noong kailangan ka niya, pinapili mo siya kung hihintayin niyang mamatay ang nanay niya.”

Lumapit si Papa sa akin. Basag ang boses niya.

“Mika, sumama ka kay Papa. Babawi ako. Promise.”

Tumingin ako sa kanya. Sa unang pagkakataon, hindi na ako masyadong natakot. Naalala ko ang sinabi ni Mama habang tinuturuan akong mag-bike: mata sa harap, huwag puro likod.

“Hindi po muna,” sabi ko.

Napayuko siya.

“Galit ka sa akin?”

Hindi ko alam kung galit iyon. Ang alam ko lang, kapag tinitingnan ko siya, sumasakit ang dibdib ko.

“Hinintay ko po kayo. Pero hindi kayo dumating.”

Napaupo si Papa sa sahig ng chapel. Umiyak siya nang malakas, parang bata. Pero wala nang yumakap sa kanya.

Pagkatapos ng libing, kinuha ako nina Lola at Lolo sa bahay namin. Bago kami umalis, naalala ko ang sinabi ni Mama.

Drawer.

Binuksan ni Lola ang drawer sa kwarto ni Mama. Nandoon ang isang kahon na may pangalan ko.

“Para kay Mika kapag kaya na niyang basahin.”

Pero hindi naghintay si Lola. Binasa niya sa akin ang unang sulat.

“Anak kong Mika,

Kung binabasa ito sa’yo ni Lola, ibig sabihin hindi na ako nakauwi. Pasensya ka na kung naging mahigpit si Mama. Hindi kita pinahirapan dahil hindi kita mahal. Pinilit kitang matuto dahil sobra kitang mahal.

Kapag nahulog ka sa bike, tumayo ka. Kapag malamig ang pagkain, kumain ka pa rin. Kapag may taong piniling iwan ka, huwag mong habulin hanggang makalimutan mo ang sarili mo.

Mahal ka ni Mama higit sa kahit anong sakit.

At tandaan mo, hindi ka iniwan dahil kulang ka. Iniwan ka ng taong hindi marunong magmahal nang tama.”

Habang binabasa ni Lola, umiiyak siya. Ako rin.

Sa ilalim ng sulat, may maliit na larawan. Si Mama, nakaputing bestida, yakap ako noong baby pa ako. Sa likod ng photo, may nakasulat:

“Ang totoong pamilya ay hindi yung hindi umaalis. Minsan, sila yung bumabalik para buuin ka kapag may nang-iwan.”

Lumipas ang mga taon.

Lumaki ako kina Lola at Lolo sa Laguna. Natuto akong mag-bike. Natuto akong kumain nang hindi naghihintay na subuan. Natuto akong gumawa ng sarili kong mainit na gatas, minsan may asukal, minsan wala.

Si Papa, madalas sumulat. Noong una, hindi ko binubuksan. Sabi ni Lola, hindi ko kailangang magpatawad agad para lang gumaan ang loob ng iba.

Nalaman ko rin na iniwan siya ni Celine. Nang lumabas ang katotohanan, nawala ang respeto ng mga tao sa kanya. Ang batang si Trixie, hindi pala niya anak. Ang baby na ipinagbubuntis ni Celine, hindi rin sigurado kung kanya. Pero ang lahat ng iyon, hindi na mahalaga sa akin.

Ang mahalaga, hindi ako nag-iisa.

Sa ika-sampung birthday ko, binigyan ako ni Lola ng isa pang sulat ni Mama. Sa dulo, may isang pangungusap na hindi ko kailanman nakalimutan:

“Anak, kapag dumating ang araw na may taong humingi ng tawad, pakinggan mo kung kaya mo. Pero huwag mong ibalik sa kamay niya ang kutsilyong ginamit niya noon para saktan ka.”

Maraming taon bago ko kinausap ulit si Papa.

Nang magkita kami, matanda na ang mukha niya. Wala na ang dating yabang. Nanginginig ang kamay niya habang inaabot sa akin ang isang maliit na kahon.

Sa loob, nandoon ang sirang kampanilya ng unang bisikleta ko.

“Itinago ko,” sabi niya. “Dapat ako ang nagturo sa’yo.”

Tumango ako. “Oo. Dapat kayo.”

Umiyak siya. “Patawarin mo ako.”

Matagal akong tahimik.

Naalala ko si Mama. Hindi niya ako tinuruan maging bato. Tinuruan niya akong mabuhay. At minsan, kasama sa mabuhay ang hindi pagdala ng galit habang buhay.

“Pinapatawad ko na po kayo,” sabi ko. “Pero hindi ibig sabihin noon, babalik tayo sa dati.”

Napapikit siya, tanggap ang parusang iyon.

“Alam ko.”

Umalis ako nang magaan ang dibdib. Hindi buo, pero hindi na durog.

Sa bahay, sinindihan ko ang isang maliit na kandila sa harap ng litrato ni Mama na suot ang puting bestida. Ngumiti ako.

“Mama, marunong na akong mag-bike.”

Sa hangin, parang narinig ko ang boses niya.

“Alam ko, anak. Ang galing-galing mo.”

Minsan, ang pagmamahal ng isang magulang ay hindi laging malambing. Minsan, mahigpit ito dahil naghahanda itong iwan tayo sa mundong hindi palaging mabait. Kaya habang may pagkakataon pa, mahalin natin ang mga taong nananatili, pakinggan ang mga tahimik na sakripisyo, at huwag ipagpalit ang tunay na pamilya sa panandaliang saya.