Noong Pasko, Pinalakad Mag-Isa Pauwi ng mga Magulang Ko ang 11-Taong-Gulang Kong Anak—Limang Oras Pagkatapos Kong Malaman ang Ginawa Nila, Nagsimulang Mawala ang Bahay, Negosyo, at Pamilyang Akala Nila Habambuhay Nilang Hawak
Pagbukas ko ng pinto noong gabi ng Pasko, nadatnan ko ang labing-isang taong gulang kong anak na mag-isa sa bahay.
Suot pa rin niya ang pulang bestidang iniwan ko sa kanya ilang oras lang ang nakalipas.
Nasa tabi ng pinto ang lahat ng regalong dinala niya para sa mga lolo, lola, tiyahin at pinsan niya.
At sa kusina, may sunog na kawali.
Doon ko nalaman na pinalakad siya pauwi ng sarili kong mga magulang matapos siyang hindi papasukin sa Christmas dinner ng pamilya.
“Anak… bakit nandito ka?”
Pinilit kong maging kalmado ang boses ko.
Kapag kasi tumaas iyon kahit kaunti, alam kong baka hindi ko na mapigilan ang galit ko.
Nakatayo ako sa kusina ng bahay namin sa Marikina, hawak pa ang susi ng kotse ko.
Si Lia ay nakaupo sa mesa.
Nakasabit sa likod ng upuan ang coat niya.
Nasa sahig ang sapatos niyang kulay itim.
“Hindi nila ako pinapasok, Mama.”
Parang hindi ko agad naintindihan.
“Hindi ka… pinapasok?”
Tumango siya.
“Sabi ni Lola, puno na raw ang bahay.”
Napatingin ako sa kanya.
Ang bahay ng mga magulang ko sa Antipolo ay may limang kuwarto, dalawang sala, malaking dining room at bakuran na kasya ang tatlong sasakyan.
Iyon ang bahay na ibinigay sa kanila ng lola kong si Mamang Pilar noong magretiro siya.
Paulit-ulit niyang sinabi noon:
“Malaki ang bahay para laging may lugar ang pamilya.”
At ngayon, sinasabi nilang walang lugar para sa sarili nilang apo.
“May tao ba roon?”
“Opo.”
“Sino?”
“Nandoon sina Tita Celeste. Sina Kuya Nico. Si Ate Bianca. Pati po sina Tito Marco.”
“May dinner?”
Tumango ulit siya.
“Maraming pagkain.”
Napakuyom ang kamay ko sa ilalim ng mesa.
“Bakit hindi mo ako tinawagan?”
“Na-lowbat po ang phone ko.”
“Humingi ka ba ng telepono sa kanila?”
Matagal bago siya sumagot.
“Opo.”
Ramdam kong may mas masakit pang kasunod.
“Sabi ni Lola… huwag na raw. Baka lalo lang daw lumaki ang problema.”
Nanigas ako.
“At si Lolo?”
Tumingin siya sa akin.
“Sabi niya maglakad na lang daw ako pauwi. Hindi naman daw ganoon kalayo.”
Mula bahay nila hanggang sa amin, mahigit dalawampung minutong lakad kung matanda kang walang bitbit.
Si Lia ay labing-isang taon.
Gabi ng Pasko.
May dala siyang apat na gift bag at isang kahong siya mismo ang nagbalot.
Naglalakad siyang mag-isa habang ang mga kalye ay puno ng ilaw, karaoke, tawanan at mga pamilyang sabay-sabay kumakain.
Pagkatapos ay napatingin ako sa kalan.
“Lia… nagluto ka?”
Namula ang pisngi niya.
“Nagutom po ako.”
Tumawa siya nang pilit.
“Nakita ko sa YouTube kung paano gumawa ng spaghetti. Kaso nasunog ko.”
Muntik akong mawalan ng kontrol doon.
Habang nagsasaya ang pamilya ko sa isang bahay na puno ng pagkain, ang anak ko ay nakauwi nang mag-isa at sinubukang gumawa ng sariling Christmas dinner.
Lumapit ako at umupo sa tabi niya.
“Anak, sabihin mo sa akin lahat. Simula umpisa.”
Huminga siya nang malalim.
Pagdating daw niya, si Mama ang nagbukas ng pinto.
Ngunit imbes na ngumiti, parang nagulat pa ito.
Narinig daw niyang sinabi ni Celeste, ang nakatatanda kong kapatid:
“Ay… pumunta pala talaga siya?”
Tinanong ko kung nasaan ang upuan niya.
Sabi ni Lia, wala.
Tumawa raw ang pinsan niyang si Nico sa bestida niya.
“Parang kurtina,” sabi nito.
May ibang pinsang tumawa.
At walang sumaway.
Pagkatapos ay sinabi ng nanay ko:
“Lia, pasensya na. Sobrang dami natin ngayon. Wala nang mauupuan.”
May hawak noon si Lia na maliit na kahon.
Sa loob ay handmade Christmas ornament na ginawa niya sa art class.
Isang maliit na kahoy na bituin na may nakasulat na:
Lola Elena
ginamitan niya ng gintong pintura.
“Inabot ko po kay Lola.”
Napatingin ako sa kanya.
“Ano’ng ginawa niya?”
Hindi agad nakasagot si Lia.
“Hindi niya po kinuha.”
Bumagsak ang tingin niya sa mga kamay niya.
“Sabi niya, ‘Mamaya na lang. Hindi ngayon.’”
Biglang naputol ang boses niya.
“Ma… masama po ba akong apo?”
Doon ako tuluyang lumapit.
Niyakap ko siya.
Umiyak siya sa dibdib ko.
“Hindi,” sabi ko. “Makinig ka sa akin. Wala kang ginawang mali.”
“Baka kasi hindi nila ako gusto.”
“Hindi mo trabaho ang maging sapat para sa taong pinipiling maging malupit.”
“Pero nasira ko po ang Pasko.”
“Hindi ikaw ang sumira.”
Hinaplos ko ang buhok niya.
“Sila.”
Ang gusto kong gawin noon ay sumakay ng kotse at dumiretso sa Antipolo.
Gusto kong iharap sa tatay ko ang tanong kung paano niya naisip na ligtas paglakarin pauwi ang isang bata sa gabi.
Gusto kong itanong sa nanay ko kung paano niya kayang kumain ng noche buena habang alam niyang nag-iisa ang apo niya.
Pero pinigilan ko ang sarili ko.
Hindi kailangan ni Lia ng eksena.
Kailangan niyang maramdaman na may isang taong pipili sa kanya.
Kaya gumawa ako ng hot chocolate.
Dinagdagan ko ng napakaraming marshmallow.
Umorder ako ng pagkain mula sa paborito niyang restaurant.
Nagpatugtog kami ng Christmas songs.
At nanatili akong nakaupo sa tabi niya.
Bandang alas-nuwebe, tumunog ang cellphone ko.
Video call.
Mamang Pilar.
Great-grandmother ni Lia.
Isa sa iilang tao sa pamilya namin na hindi kailanman nakalimot ng birthday, school play o simpleng “kumusta ka?”
Sinagot ko.
“Merry Christmas, Lola.”
Ngumiti si Lia.
“Merry Christmas po, Mamang.”
Isinuot ni Lola Pilar ang salamin niya.
Matagal niyang tinitigan ang mukha ng apo sa tuhod niya.
“Bakit namamaga ang mata mo?”
Nagkatinginan kami ni Lia.
“Sabihin mo,” sabi ko.
At ikinuwento niya ang lahat.
Hindi siya pinapasok.
Hindi tinanggap ang regalo niya.
Hindi siya pinagamit ng telepono.
At pinauwi siyang mag-isa.
Habang nagsasalita si Lia, lalong tumitigas ang mukha ni Lola Pilar.
“Pinaglakad ka nila?”
“Opo.”
“Gabi?”
Tumango si Lia.
Nanahimik nang ilang segundo si Lola.
Pagkatapos ay sinabi niya:
“Lia, makinig kang mabuti. Hindi mo kasalanan iyon. Pumunta ka roon bilang pamilya. Nagdala ka ng regalo. Wala kang inagrabyado.”
Bahagyang nanginig ang kanyang tinig.
“Ang dapat mahiya ay ang mga taong nagsara ng pinto sa isang bata.”
Pagkatapos ay tumingin siya sa akin.
“Camille.”
“Opo, Lola.”
“Ibinigay ko sa mga magulang mo ang bahay na iyon dahil gusto kong laging may espasyo para sa pamilya.”
Hindi ako sumagot.
“Ginamit nila ang bahay ko para paalisin ang apo mo.”
“Lola—”
“Aayusin ko ito.”
Napakunot ang noo ko.
“Ano’ng ibig mong sabihin?”
“Bawiin ko ang bahay.”
Napatitig ako sa screen.
“Lola, matagal mo nang ibinigay sa kanila ang property. Hindi mo naman basta mababawi ang isang bahay na na-transfer na.”
Doon siya ngumiti.
Hindi malaking ngiti.
Iyong maliit at tahimik na ngiting mas nakakatakot kaysa pagsigaw.
“Camille,” sabi niya, “ang problema sa mga magulang mo, pumipirma sila ng dokumento nang hindi nagbabasa.”
Binuksan niya ang drawer sa tabi niya.
May inilabas siyang lumang brown envelope.
At mula roon, inilabas niya ang isang notarized deed.
“Hindi ko ibinigay sa kanila ang bahay nang walang kondisyon.”
Lumapit ako sa screen.
“Ano’ng kondisyon?”
Tinapik ni Lola Pilar ang isang pahina.
“Kapag ang property ay hindi na ginagamit bilang tahanan para sa pamilya, o ginagamit para sadyang itaboy ang isang lehitimong miyembro ng pamilya…”
Saglit siyang tumigil.
“…may karapatan akong bawiin ang pagmamay-ari.”
Nanlamig ako.
At saka niya sinabi ang mga salitang hindi alam ng mga magulang ko na sisira sa Paskong akala nila ay kanila:
“At bukas ng umaga, ipapadala ko ang notice.”
PARTE2
“At bukas ng umaga, ipapadala ko ang notice.”
Akala ko noong una ay emosyon lang iyon ni Lola Pilar.
Galit ng isang matandang babae na nasaktan dahil sa ginawa sa kanyang apo sa tuhod.
Pero mali ako.
Hindi galit lang ang hawak niya.
May hawak siyang dokumento.
At labing-isang taon na palang naghihintay ang dokumentong iyon sa araw na kakailanganin niya.
“Lola,” sabi ko, “sigurado ka rito?”
“Hindi ako nagtayo ng negosyo nang apatnapung taon para hindi maintindihan ang pinipirmahan kong papeles.”
Bago magretiro, si Lola Pilar ay nagmamay-ari ng maliit na chain ng hardware stores sa Rizal at Quezon City.
Hindi siya abogado.
Pero wala siyang kontratang pinipirmahan nang hindi binabasa nang tatlong beses.
Ipinaliwanag niya sa akin na noong ilipat niya ang bahay kina Mama at Papa, may kasamang conditional donation provision na inihanda ng abogado niya.
Hindi raw iyon basta simpleng regalo.
May malinaw na kondisyon tungkol sa paggamit ng property bilang pangunahing tahanan ng pamilya, at may probisyong nagbibigay sa kanya ng karapatang kumilos kapag tahasang nilabag ang layunin ng donation.
“Hindi ko sinasabing bukas ay nasa kalye na sila,” sabi niya. “May proseso. May abogado. May notice. Pero matagal na nilang ginagamit ang kabaitan ko na parang karapatan nila.”
Napatingin ako kay Lia.
Nakahiga na siya sa sofa habang nanonood ng pelikula.
“Hindi ko gustong isipin niyang kasalanan niya kung may mangyari sa bahay.”
“Hindi niya kasalanan,” mariing sagot ni Lola.
“At huwag mong hayaang sabihin nila iyon sa kanya.”
Kinabukasan, alas-otso pa lang ng umaga, tumawag sa akin si Mama.
Hindi ako sumagot.
Makalipas ang dalawang minuto, tumawag ulit.
Pagkatapos ay si Papa.
Pagkatapos ay si Celeste.
Pagkatapos ay family group chat.
MAMA: Camille, ano ba ang sinabi mo kay Lola?
CELESTE: Grabe ka naman. Pasko pa talaga?
PAPA: Tawagan mo kami ngayon.
Inilapag ko ang cellphone.
Hindi pa lumilipas ang limang minuto, may dumating na mensahe mula sa abogado ni Lola.
Na-deliver na ang formal notice.
Doon nagsimula ang pagguho.
Hindi lang pala bahay ang problema.
Ang maliit na printing business ng tatay ko ay gumagamit ng ground-floor extension ng property bilang registered office.
Ang loan nila para sa dalawang delivery van ay nakatali sa business address.
May ina-applyan silang refinancing.
At ang notice tungkol sa dispute sa property ay sapat para ma-delay ang proseso.
Pagdating ng tanghali, hindi na galit ang tono ng mga tawag.
Takot na.
Bandang alas-dos, may kumatok sa pinto ko.
Si Mama.
Si Papa.
At si Celeste.
Hindi ko agad binuksan.
“Camille!” sigaw ni Mama. “Kailangan nating mag-usap!”
Lumapit si Lia sa hagdan.
“Ma?”
“Umakyat ka muna, anak.”
Umiling siya.
“Ayaw ko.”
Tiningnan ko siya.
“Sigurado ka?”
Tumango siya.
“Gusto kong marinig.”
Binuksan ko ang pinto.
Pumasok si Mama na parang siya ang may-ari ng bahay.
“Anong klaseng anak ka?” bungad niya.
Napangiti ako nang mapait.
“Interesting na iyan ang unang tanong mo.”
“Dahil sa maliit na misunderstanding, pinapabawi mo kay Lola ang bahay?”
“Hindi ako ang nagpabawi.”
“Pero ikaw ang nagsumbong!”
Doon sumagot si Lia mula sa likuran ko.
“Ako po ang nagsabi kay Mamang.”
Napalingon si Mama.
Saglit akong umasa na mahihiya siya.
Pero sinabi niya:
“Lia, hindi mo naman sana kailangang ikuwento lahat.”
May kung anong nagbago sa mukha ng anak ko.
Parang sa wakas ay naintindihan niya.
Hindi aksidente ang nangyari.
Hindi “misunderstanding.”
Walang balak humingi ng tawad ang lola niya.
Gusto lang nitong mawala ang resulta ng ginawa niya.
“Bakit po?” tanong ni Lia. “Hindi po ba totoo?”
Natahimik si Mama.
Si Papa ang sumingit.
“Anak, masyado lang maraming bisita.”
“Limang kuwarto ang bahay ninyo,” sabi ko.
“Walang upuan.”
“May folding chairs kayo sa storage.”
Tahimik.
“Hindi naman namin alam na talagang pupunta siya,” sabi ni Celeste.
Napatingin ako sa kanya.
“Inimbitahan ninyo siya.”
Umirap siya.
“Camille, huwag tayong dramatic.”
“Eleven years old ang pinauwi ninyo nang mag-isa.”
“Hindi naman siya sanggol.”
Tumawa ako.
Hindi dahil nakakatawa.
Dahil kung hindi ako tumawa, baka sumigaw ako.
“Hindi sanggol, kaya okay lang ilabas sa gabi nang walang phone?”
Hindi sumagot si Papa.
At doon ko napansin.
May bagay silang hindi sinasabi.
Tumingin ako kay Mama.
“Bakit talaga ayaw ninyong papasukin si Lia?”
“Ano ba?”
“Hindi dahil sa space.”
“Camille—”
“Sabihin mo.”
Si Celeste ang unang umiwas ng tingin.
Doon ko nalaman.
May sikreto.
“Sabihin ninyo ngayon.”
Napabuntong-hininga si Mama.
“Dahil naroon ang mga Rodriguez.”
Hindi ko agad nakilala ang pangalan.
“Sino?”
“Mga ka-business partner ng tatay mo.”
“At?”
Tahimik siya.
Si Papa ang nagsalita.
“Kasama nila ang anak nilang si Miguel.”
Napatitig ako.
Si Miguel Rodriguez.
Dating boyfriend ni Celeste.
Isang lalaking iniwan niya labintatlong taon na ang nakalipas dahil mas gusto niyang pakasalan ang lalaking anak ng isang contractor.
“Ano ang kinalaman ni Lia kay Miguel?”
Walang sumagot.
At saka ako kinabahan.
Si Lia ay anak ko sa dati kong fiancé na si Adrian, na namatay sa aksidente noong tatlong taong gulang pa lamang siya.
Walang kahit anong koneksyon kay Miguel.
Hanggang magsalita si Celeste.
“May sinabi kasi si Nico.”
“Ano?”
“Na kahawig daw ni Lia si Miguel.”
Napakurap ako.
“Anong kabaliwan iyan?”
“Mali siya,” mabilis na sabi ni Mama. “Pero narinig ng mga Rodriguez.”
Unti-unti kong naintindihan.
“At dahil ayaw ninyong magkaroon ng awkward na tanungan…”
Hindi sumagot si Mama.
“…ang ginawa ninyo ay paalisin ang anak ko?”
“Gusto lang naming iwasan ang eksena!”
Napatawa ako ulit.
“Eleven years old siya!”
“Hindi namin alam kung ano ang sasabihin ni Nico!”
“Kaya anak ko ang isinakripisyo ninyo?”
Natahimik ang lahat.
Doon pumasok sa pinto si Lola Pilar.
Hindi ko alam na paparating siya.
May kasama siyang abogado at isang lalaking may dalang folder.
“Mamang?” sabi ni Lia.
Ngumiti si Lola sa kanya.
Pagkatapos ay tumingin siya sa tatlong taong nasa sala ko.
“Good,” sabi niya. “Nandito kayong lahat.”
“Ma,” sabi ni Mama, “kailangan ba talaga ito?”
“Oo.”
Umupo si Lola.
Ipinatong ng abogado niya ang folder sa mesa.
“Alam kong iniisip ninyong bahay lang ang pinag-uusapan,” sabi ni Lola.
Namuti ang mukha ni Papa.
“Pero may isa pa akong gustong linawin.”
Binuksan niya ang folder.
May mga kopya ng bank statement.
Business registrations.
At isang lumang deed of assignment.
“Simula nang ibigay ko sa inyo ang bahay, ilang beses kong pinahiram ang negosyo ninyo ng puhunan.”
“Ma—”
“Labing-apat na beses.”
Tumingin siya kay Papa.
“Mahigit ₱6.8 milyon sa loob ng siyam na taon.”
Nanlaki ang mata ko.
Hindi ko alam iyon.
“Ayaw kong maningil dahil pamilya kayo.”
Inilabas niya ang isa pang dokumento.
“Pero ang ibang halaga ay hindi regalo.”
Biglang bumagsak ang balikat ni Papa.
At doon ko alam na naiintindihan niya kung ano ang hawak ni Lola.
May promissory notes.
May maturity dates.
May personal guarantees.
Matagal nang hindi naniningil si Lola dahil ayaw niyang sirain ang pamilya.
Ngunit malinaw ang records.
“Hindi kita pababagsakin,” sabi ni Lola kay Papa. “Pero hindi rin kita papayagang mabuhay na parang walang consequence ang paraan ng pagtrato ninyo sa bata.”
Humagulgol si Mama.
“Isang pagkakamali lang!”
“Hindi.”
Tumayo si Lola.
“Ang pagkakamali ay maling bilang ng upuan.”
Itinuro niya ang pinto.
“Ang ginawa ninyo ay tumingin sa isang labing-isang taong gulang na batang may dalang regalo at sabihing wala siyang lugar.”
Walang sumagot.
“Pagkatapos, nang humingi siya ng telepono, tumanggi kayo.”
Nanginginig na ang labi ni Mama.
“At pinauwi ninyo nang naglalakad.”
Lumapit si Lia kay Lola.
Hinawakan niya ang kamay nito.
Naging mahina ang boses ni Lola.
“Hindi ako galit dahil sa bahay.”
Tumingin siya kay Mama.
“Galit ako dahil gusto ninyong turuan ang batang ito na ang pamilya ay lugar kung saan kailangan niyang magmakaawang makapasok.”
Tahimik ang sala.
Pagkatapos ay nangyari ang bagay na hindi ko inaasahan.
Lumuhod si Papa sa harap ni Lia.
Hindi dramatiko.
Hindi umiiyak nang malakas.
Parang bigla lang siyang tumanda.
“Lia,” sabi niya, “mali ako.”
Hindi gumalaw ang anak ko.
“Hindi kita dapat pinauwi.”
Napatingin siya sa sahig.
“At lalong hindi kita dapat pinaglakad.”
Naghintay si Lia.
“Sorry.”
Tumingin sa akin ang anak ko bago muling tumingin sa lolo niya.
“Pinapatawad ko po kayo.”
Huminga nang maluwag si Papa.
Pero dinugtungan ni Lia:
“Pero ayoko pa pong bumalik sa bahay ninyo.”
Hindi nakaimik si Papa.
Proud ako sa kanya noon.
Dahil natutuhan niyang ang forgiveness ay hindi pareho ng pagbabalik sa dating sitwasyon.
Si Mama naman ay hindi humingi ng tawad nang araw na iyon.
Paulit-ulit niyang sinabing “lumaki lang ang issue.”
At iyon ang dahilan kung bakit hindi agad inayos ni Lola ang legal notice.
Sa sumunod na mga linggo, napilitang ilipat ni Papa ang registered office ng negosyo niya.
Naantala ang loan.
Kinailangan nilang bawasan ang gastos.
Si Celeste ay tumigil sa pagpunta sa bahay nang malaman niyang hindi na sigurado ang future ownership nito.
Marami sa mga kamag-anak na masayang kumain noong Pasko ay biglang hindi na sumasagot sa family chat.
Nakakatawa kung gaano karaming tao ang tinatawag kang pamilya habang komportable ang mesa.
At kung gaano sila kabilis mawala kapag kailangan nang tumayo para sa tama.
Tatlong buwan ang lumipas bago pumunta mag-isa si Mama sa bahay namin.
Wala siyang dalang dahilan.
Wala siyang kasamang Papa.
May hawak lang siyang maliit na kahon.
“Pwede ko bang makausap si Lia?”
Tinanong ko muna ang anak ko.
Pumayag siya.
Umupo si Mama sa sofa.
Binuksan niya ang kahon.
Nandoon ang kahoy na Christmas ornament.
Iyong may nakasulat na Lola Elena.
Kinuha pala niya iyon sa may pintuan pagkatapos umalis ni Lia.
“Hindi ko ito tinapon,” sabi niya.
Tahimik si Lia.
“Dapat tinanggap ko ito noong gabi na iyon.”
Tumulo ang luha ni Mama.
“At dapat ikaw ang pinapasok ko.”
Walang sagot si Lia.
“Ang totoo…” huminga nang malalim si Mama, “mas inisip ko kung ano ang sasabihin ng ibang tao kaysa sa mararamdaman mo.”
Iyon ang unang tunay na paghingi niya ng tawad.
Hindi “sorry kung nasaktan ka.”
Hindi “sorry pero…”
Simpleng:
“Mali ako.”
Matagal bago lumapit si Lia.
Pagkatapos ay kinuha niya ang ornament.
“Iyo pa rin po ito,” sabi niya.
Umiyak si Mama.
Hindi biglang naging maayos ang lahat.
Hindi iyon ganoon kadali.
Kinailangan ng panahon.
May boundaries.
May mga paskong hindi kami pumunta sa bahay nila.
May mga pagkakataong hindi namin sinagot ang tawag.
At kinailangan nilang matutong hindi sapat ang dugo para magkaroon ng access sa buhay ng isang bata.
Sa huli, hindi itinuloy ni Lola Pilar ang pagbawi sa bahay.
Pero binago niya ang estate plan niya.
Hindi na kay Mama at Papa mapupunta ang buong property.
Ang bahagi nito ay inilagay niya sa trust para sa mga apo sa tuhod niya, kasama si Lia.
At may malinaw siyang bilin:
“Ang bahay ay dapat maging lugar na bukas para sa pamilya, hindi sandata para iparamdam kung sino ang mahalaga at kung sino ang hindi.”
Noong sumunod na Pasko, sa bahay namin ginanap ang hapunan.
Walang malaking handa.
May pancit, ham, lumpia, spaghetti ni Lia—na hindi na sunog—at cake mula sa bakery sa kanto.
Si Lola Pilar ang unang dumating.
Sumunod si Papa.
Pagkatapos, si Mama.
Bago pumasok, huminto siya sa pinto.
Tumingin kay Lia.
At nagtanong:
“Pwede ba akong pumasok?”
Ngumiti ang anak ko.
“Opo, Lola.”
Binuksan niya nang mas malaki ang pinto.
At sa unang pagkakataon mula noong gabing iyon, naramdaman kong may nabuo ulit.
Hindi ang dating pamilya.
Mas maingat.
Mas maliit.
Mas totoo.
Mensahe
Hindi lahat ng taong kadugo natin ay awtomatikong marunong magmahal nang tama. At hindi dahil pamilya sila ay wala nang hangganan ang maaari nilang gawin sa atin.
Ang bata ay hindi dapat turuang magtiis ng pangmamaliit para lang mapanatiling “buo” ang pamilya.
Minsan, ang pinakamalaking pagmamahal na maibibigay natin sa anak natin ay hindi ang pagsigaw para ipagtanggol siya—kundi ang tahimik ngunit matibay na pagpili na ipakitang hinding-hindi niya kailangang magmakaawa para magkaroon ng lugar sa tahanang tunay na nagmamahal sa kanya.
