INIWAN NIYA AKO LIMANG TAON PARA SAMAHAN ANG “MAHINANG” BABAE SA BUNDOK—PAGBALIK NIYA, SINABI NIYANG PAKAKASALAN NA NIYA AKO, HINDI NIYA ALAM NA ASAWA KO NA ANG SARILI NIYANG TIYUHIN
Limang taon matapos akong iwan ng fiancé ko sa mismong araw na kailangan siya ng kanyang yunit, muli kaming nagkita sa isang military airport.
Ngumiti siya sa akin na parang walang nangyari.
“Rina, bumalik na ako. Pakakasalan na kita.”
Tiningnan ko ang lalaking nasa harap ko at mahinahong nagtanong:
“Pasensya na… sino ka nga ulit?”
Parang tumigil ang ingay sa arrival area ng Villamor Air Base.
Nakatayo si Major Adrian Valdez ilang hakbang mula sa akin, hawak ang isang lumang military duffel bag.
Mas maitim na ang balat niya kaysa dati.
Mas payat.
At katabi niya ang babaeng naging dahilan kung bakit bigla siyang nawala limang taon na ang nakaraan—si Celeste Ramos.
Si Celeste ay nakasuot ng simpleng cotton dress at may hawak na backpack na kupas na rin sa araw.
Kung hindi ko alam ang buong kuwento, baka isipin kong larawan sila ng dalawang bayaning limang taon nagtiis sa kabundukan para tumulong sa mga batang walang paaralan.
Ngunit alam ko.
At higit sa lahat, alam ko kung ano ang naiwan ni Adrian nang umalis siya.
Ako.
Ang pamilya niya.
At isang emergency deployment order na hindi niya sinipot.
Kahit nakasuot ako ng sunglasses, nakilala niya agad ako.
“Rina.”
Malambing pa rin ang tono niya.
Parang limang taon lang ang lumipas sa kalendaryo, hindi sa buhay namin.
“Galit ka pa rin?”
Hindi ako agad sumagot.
Ngumiti siya nang bahagya, iyong ngiting dati kong inakalang mahinahon at mapagkakatiwalaan.
“Huwag ka nang magtampo.”
“Biglaan lang talaga noon. Pero hindi ko kayang pabayaan si Celeste. Mag-isa siyang pupunta sa isang liblib na barangay sa Cordillera. Mahina ang katawan niya. Wala pang maayos na kalsada roon.”
Napabuntong-hininga siya.
“Napakahalaga niya sa akin.”
Sa tabi niya, bahagyang yumuko si Celeste, ngunit ang ngiti nito ay hindi mapagpakumbaba.
Mayabang iyon.
Parang siya ang nanalo sa isang paligsahang ako lang ang hindi alam na sinalihan ko.
Nagpatuloy si Adrian.
“Limang taon kaming tumulong magpatayo ng paaralan. Nagkaroon na rin ng maayos na access road. Kaya ngayon, nakabalik na ako.”
Tumingin siya sa akin nang diretso.
“Panahon na para tuparin natin ang engagement natin.”
Doon ko tuluyang inalis ang sunglasses.
“Engagement?”
Tumawa nang mahina si Celeste.
“Grabe ka naman, Rina. Kunwari hindi mo maalala?”
Umikot ang mga mata niya sa damit ko.
“Hindi ba kaya ka nandito dahil alam mong darating si Adrian?”
“Kung hindi lang kami nawalan ng signal sa bundok, malamang matagal ka nang sumunod doon.”
“Hindi ko talaga maintindihan kung bakit ipinipilit ni Adrian na pakasalan ang isang spoiled na babae tulad mo.”
Bago pa ako makasagot, marahang tinapik ni Adrian ang balikat niya.
“Celeste.”
Para bang pinapagalitan ang isang pasaway na nakababatang kapatid.
“Pagkatapos naming ikasal, magiging hipag mo na si Rina. Respeto.”
Pagkatapos, humarap siya sa akin.
“Alam kong mahirap intindihin. Pero si Celeste ang dahilan kung bakit ako sumama roon. Marami siyang isinakripisyo para sa akin dati.”
“Hindi ko siya puwedeng pabayaan.”
Huminga siya nang malalim.
“Kapag kasal na tayo, sana matutunan mo ring tanggapin siya.”
Halos matawa ako.
Sa halip, dahan-dahan kong itinaas ang kaliwang kamay ko.
Kuminang ang wedding ring sa ilalim ng puting ilaw ng airport terminal.
Natigil ang ngiti niya.
“Major Valdez,” sabi ko, “salamat pala sa hindi mo pagdating sa kasal natin limang taon na ang nakaraan.”
“Kung dumating ka noon, baka hindi ko nakilala ang lalaking mas karapat-dapat sa akin.”
Tinitigan niya ang singsing.
Isa.
Dalawang segundo.
Pagkatapos ay malakas siyang tumawa.
“Rina.”
Umiling siya.
“Huwag mo akong lokohin.”
“Alam ng buong military community na engaged tayo noon. Alam din ng lahat kung sino ang pamilya mo.”
Lumapit siya nang kalahating hakbang.
“At pagkatapos ng eskandalong iyon, sino naman ang maglalakas-loob na pakasalan ka?”
Ayun.
Iyon pala ang tunay niyang iniisip.
Akala niya limang taon akong naghihintay.
Akala niya dahil anak ako ng pamilyang malapit sa defense establishment at dahil publiko ang engagement namin noon, wala nang ibang lalaking gugustuhing masangkot.
Hindi niya alam kung ano ang nangyari pagkatapos niyang mawala.
Hindi niya alam kung gaano kalaking gulo ang iniwan niya sa pamilya Valdez.
At higit sa lahat—
hindi niya alam kung sino ang pinakasalan ko.
Bumalik sa isip ko ang araw na iyon.
Limang taon na ang nakaraan, si Adrian ang isa sa pinakamahuhusay na batang opisyal sa kanilang angkan.
Graduate ng Philippine Military Academy.
Magaling.
Disiplinado.
Tahimik.
Nang dumalo ako sa isang cultural program sa Baguio bilang bahagi ng isang arts delegation, doon niya ako unang nakita.
Anim na buwan niya akong niligawan.
Hindi ako madaling pumayag.
Ngunit sa lahat ng ipinakita niya noon, naniwala akong isa siyang lalaking may prinsipyo.
Hanggang sa dumating si Celeste.
Kababatang kaibigan niya.
Mahina raw ang katawan.
Maraming pinagdaanang problema.
Laging nangangailangan ng tulong.
Sa araw mismo ng isang sensitibong military assignment ni Adrian, tumawag si Celeste.
Narinig ko ang boses nito mula sa phone.
“Adrian, nangako kang sasamahan mo ako sa volunteer program.”
“Nasa bus terminal ako.”
“Kapag hindi ka dumating, pupunta ako sa bundok nang mag-isa.”
Tahimik akong nakatingin kay Adrian.
Ilang minuto lang ang natitira bago kailangan niyang mag-report.
Tumingin siya sa akin.
May guilt sa mga mata.
“Rina…”
Alam ko na agad.
Wala akong sinabi.
Umalis siya.
At ilang oras pagkaraan, dalawang mensahe lang ang natanggap ko.
Maraming isinakripisyo si Celeste para sa akin. Hindi ko kayang hayaan siyang pumunta roon nang mag-isa.
At pagkatapos:
Hintayin mo ako. Pagbalik ko, magpapakasal tayo.
Hindi siya bumalik.
Hindi rin siya matawagan.
Dahil sa ginawa niya, halos sumabog sa galit ang lolo niyang si retired General Arturo Valdez.
Kinailangang gamitin ng matanda ang mga natitira niyang koneksiyon at reputasyon upang ayusin ang naging epekto ng pagkawala ni Adrian.
Humingi siya ng tawad sa akin nang personal.
“Rina, nagkasala sa iyo ang pamilya Valdez.”
“Sabihin mo kung anong kabayaran ang gusto mo.”
Nasa sala kami noon ng ancestral house nila sa Quezon City.
Tahimik ang lahat.
Mga tiyahin.
Mga pinsan.
Mga opisyal na matagal nang kaibigan ng pamilya.
Lahat ay naghihintay ng sagot ko.
Doon ko nakita ang isang lalaking tahimik na nakatayo sa tabi ng bintana.
Colonel Marco Valdez.
Bunsong anak ni General Arturo.
Labing-isang taon ang tanda kay Adrian.
Isa sa pinakabatang regional commanders noon.
Hindi siya palasalita.
Hindi rin siya nakikialam sa personal na gulo ng pamilya.
Ngunit siya ang unang taong nagpunta sa akin noong gabing tumakas si Adrian.
Hindi niya sinabi:
“Hintayin mo siya.”
Hindi rin:
“Intindihin mo siya.”
Ang sinabi lang niya ay:
“Wala kang obligasyong hintayin ang isang lalaking kusa kang iniwan.”
Kaya nang tanungin ako ni General Arturo kung ano ang gusto kong kabayaran, itinuro ko ang bunsong anak niya.
“Kung gusto ninyong bumawi…”
“Siya na lang.”
Tumigil ang lahat.
Kahit si Marco ay napalingon.
Ngumiti ako.
“Kulang pa rin naman sa groom ang kasal.”
Akala ng lahat biro iyon.
Hindi pala.
Tatlong buwan pagkaraan, pinakasalan ko si Marco Valdez.
At sa loob ng limang taon, hindi niya ako binigyan ng kahit isang dahilan para pagsisihan ang desisyon ko.
Napatingin ako sa relo ko.
Malapit nang lumapag ang special military flight mula Mindanao.
Naroon ang asawa ko.
Bumalik ako sa kasalukuyan.
Nakatayo pa rin sa harap ko si Adrian.
Nakatingin sa singsing ko na parang palaisipan iyon.
“Kanino ka raw kasal?”
Hindi ako sumagot.
Sa mismong sandaling iyon, may military aide na mabilis na lumapit sa amin.
Tumayo ito nang tuwid at sumaludo sa likuran ko.
“Ma’am.”
Pagkatapos ay tumingin kay Adrian.
Nagbago ang mukha ng aide.
“Major Valdez…”
“Hindi po ba kayo nasabihan?”
Kumunot ang noo ni Adrian.
“Nasabihan tungkol saan?”
Lumingon ang aide sa runway.
Isang itim na official vehicle ang huminto sa labas.
Bumukas ang pinto.
At bumaba ang lalaking limang taon nang tinatawag kong asawa.
Naka-service uniform si Lieutenant General Marco Valdez.
Pagkakita sa akin, diretso siyang naglakad papunta sa kinaroroonan namin.
Hindi niya man lang tiningnan si Adrian.
Lumapit siya sa akin.
Hinubad ang cap niya.
At sa harap ng maputlang mukha ng pamangkin niya, marahan niya akong hinalikan sa noo.
“Sorry, sweetheart.”
“Na-delay ang flight.”
Pagkatapos saka lamang siya bumaling kay Adrian.
“At ikaw…”
Tumigas ang mukha niya.
“Bakit tinatawag mong future wife ang asawa ko?”
PARTE2
Parang biglang nawalan ng hangin sa buong arrival area.
Hindi gumalaw si Adrian.
Ni hindi siya kumurap.
Nakatitig lamang siya kay Marco, pagkatapos sa akin, pagkatapos sa wedding ring ko.
“T-Tito Marco?”
Mahina ang boses niya.
Hindi iyon boses ng lalaking ilang minuto kanina ay kumpiyansang nagsasabing wala nang ibang maglalakas-loob na pakasalan ako.
Si Celeste naman ay namutla.
“Ano…”
“Ano ang ibig sabihin nito?”
Walang emosyon sa mukha ni Marco.
“Eksakto sa narinig mo.”
Hinawakan niya ang kamay ko.
“Si Serena Alonzo-Valdez ang asawa ko.”
“Limang taon na.”
Napaatras si Adrian.
“Hindi puwede.”
Ngayon ako ang halos matawa.
“Bakit hindi?”
“Dahil—”
Naputol siya.
Siguro noon lang niya napagtanto kung gaano katawa-tawa ang susunod niyang sasabihin.
Dahil engaged kami?
Dahil iniwan niya akong naghihintay?
Dahil naniwala siyang may karapatan siyang bumalik anumang oras at kunin ang buhay na iniwan niya?
Nanigas ang panga niya.
“Tito, alam mong engaged kami.”
“Ano?”
Tanong ni Marco.
“Noong iniwan mo siya?”
Isang pangungusap lang iyon.
Pero parang sampal.
“Hindi ko siya iniwan.”
Mabilis na depensa ni Adrian.
“May obligasyon ako kay Celeste.”
Tumaas nang bahagya ang kilay ni Marco.
“May obligasyon ka rin sa unit mo.”
Tumahimik si Adrian.
Nawala ang kulay sa mukha niya.
Sa unang pagkakataon, tumigil din si Celeste sa pagsingit.
Sapagkat iyon ang bahaging hindi nila gustong pag-usapan.
Noong limang taon na ang nakaraan, hindi simpleng date o family dinner ang hindi sinipot ni Adrian.
May opisyal siyang assignment.
Hindi ko kailangang malaman ang classified details.
Sapat nang malaman ko na dahil sa pagkawala niya, may ibang opisyal na kailangang pumalit sa napakaikling abiso.
At isa sa mga taong nag-ayos ng gusot ay si Marco.
Malamig ang tono ng asawa ko.
“Hindi ka pinatapon ng pamilya sa bundok, Adrian.”
“Ikaw ang kusang nawala.”
“Hindi ka rin ipinagbawal bumalik.”
“Ikaw ang nagpasyang putulin ang komunikasyon.”
Napatingin si Adrian kay Celeste.
“Walang signal sa lugar.”
Sumagot ang military aide.
“Sir, may regular coordination point po sa municipal center noong ikalawang taon pa lang.”
Natigilan si Adrian.
Nagpatuloy ang aide, mas maingat ngayon.
“Nakatanggap po ang pamilya ng dalawang liham mula sa volunteer organization. Parehong may option para makipag-ugnayan kayo.”
Nagsimulang manginig ang mukha ni Celeste.
Agad ko iyong napansin.
Si Marco rin.
“Dalawang liham?” tanong ko.
Lumunok ang aide.
“Opo, ma’am.”
“Pero ayon po sa record, sinabi ni Major Valdez na ayaw niyang tumanggap muna ng family contact hanggang matapos ang project.”
Napakagat sa loob ng pisngi si Adrian.
Doon tuluyang nawala ang huling natitirang awa ko para sa kanya.
Hindi pala talaga siya “nawalan ng koneksiyon.”
Pinili niyang huwag makipag-ugnayan.
Limang taon.
At bumalik siyang umaasang nandoon pa rin ako.
Si Celeste ang unang sumabog.
“So ano naman?”
Napalingon kami sa kanya.
Pula ang mga mata niya.
“May ginawa kaming mahalaga!”
“May mga batang natutong magbasa dahil sa amin.”
“Nagkaroon ng paaralan, health missions, water system!”
“Hindi ba may halaga rin iyon?”
Tumango ako.
“May halaga.”
Tila nagulat siya sa sagot ko.
“Hindi ko kailanman minaliit ang pagtulong sa komunidad.”
“Pero huwag mong gamitin ang mabuting gawa bilang pambura sa pananagutan.”
Tahimik siya.
Nagpatuloy ako.
“Puwedeng mabuti ang pagtatayo ng paaralan.”
“Puwede ring mali ang paraan ng pag-alis mo.”
“Parehong puwedeng totoo.”
Hindi na siya nakasagot.
Lumapit sa amin ang ilang senior officers mula sa convoy ni Marco.
Napansin ko ang pagbabago ng postura ni Adrian.
Ngayon niya lang yata naalala kung nasaan kami.
Hindi ito reunion.
Hindi ito romantic drama.
Military installation ito.
At ang tiyuhin niyang nasa harap niya ay hindi na simpleng Colonel Marco Valdez.
Lieutenant General na siya ngayon.
Isa sa pinakamataas na opisyal sa regional command.
Ngunit hindi ginamit ni Marco ang ranggo niya upang ipahiya si Adrian.
Sa halip, malamig niyang sinabi:
“Umuwi ka muna.”
“Gustong makita ka ni Lolo.”
Parang nakahinga nang maluwag si Adrian.
Marahil inisip niyang may kakampi pa siya.
Nagkamali siya.
Kinagabihan, pumunta kami sa ancestral house ng pamilya Valdez sa Quezon City.
Nandoon si General Arturo, mas matanda at mahina na kaysa dati, pero pareho pa rin ang tindig.
Nang pumasok si Adrian, tumayo siya.
“Lolo.”
Sa loob ng ilang segundo, walang nagsalita.
Pagkatapos ay itinaas ng matanda ang tungkod niya.
Hindi para hampasin siya.
Itinuro lamang iyon sa isang lumang kahon sa mesa.
“Buksan mo.”
Nag-atubili si Adrian.
Binuksan niya iyon.
Nasa loob ang engagement invitation namin noong limang taon na ang nakaraan.
Ang wedding plan.
Mga larawan.
At ang dalawang sulat na ipinadala ko sa unang taon.
Namutla siya.
“Kaya pala hindi mo alam,” sabi ng matanda.
“Dahil ayaw mong malaman.”
Binuksan ni Adrian ang unang sulat.
Tatlong linya lamang iyon.
Hindi kita hihintayin nang walang hanggan.
Pinili mong umalis.
Pinipili ko namang magpatuloy.
Sa pangalawang sobre ay may wedding photo.
Ako at si Marco.
Sa harap ng maliit na military chapel.
Hindi engrande ang kasal namin.
Walang malaking media coverage.
Walang pagtatanghal.
Mga pamilya lang at ilang malalapit na kaibigan.
Sa likod ng larawan, isang pangungusap lang ang isinulat ko:
Nahanap ko ang lalaking marunong manatili.
Biglang napaupo si Adrian.
“Hindi ko natanggap ang mga ito.”
Tahimik si Celeste sa likuran niya.
Masyadong tahimik.
Napalingon sa kanya si Adrian.
“Celeste?”
Hindi siya sumagot.
“Nasaan ang mga liham na ipinadala ng pamilya?”
Namuti ang kanyang mukha.
Doon ko naintindihan.
Hindi lamang si Adrian ang nagtago ng impormasyon.
May mas malalim pang kuwento.
“Celeste,” sabi ni Marco, “sagutin mo siya.”
Napaluha siya.
“Natakot ako.”
“Ano?”
Huminga nang mabilis si Celeste.
“Noong unang taon, dumating ang sulat sa mission office.”
“Nakita ko ang pangalan ni Rina.”
“Alam kong kapag nabasa mo iyon… baka bumalik ka.”
Nakatitig si Adrian sa kanya.
“Kaya itinago mo?”
“H-hindi lahat!”
“Yung personal letters lang.”
“Yung official family notice, ikaw mismo ang tumanggi!”
Parang nabiyak sa dalawa ang mukha ni Adrian.
Limang taon silang magkasama.
Ngunit sa loob lamang ng limang minuto, ang imaheng binuo nila tungkol sa kanilang sakripisyo ay nagsimulang gumuho.
“Sinabi mo sa akin na walang sumusubok makipag-ugnayan,” sabi ni Adrian.
“Sinabi mong wala siyang pakialam.”
“Adrian…”
“Sinabi mong engaged pa rin siya sa akin!”
Napaatras si Celeste.
“Dahil naniwala akong babalik tayo rito kapag tapos na ang project!”
“At gusto kong…”
Huminto siya.
Napapikit.
“Gusto kong piliin mo ako.”
Tumawa si Adrian.
Hindi masaya.
Basag iyon.
“Kaya limang taon mo akong hinayaang isipin na hinihintay niya ako?”
Sumagot ako bago pa sila tuluyang mag-away.
“Huwag mong ilagay lahat kay Celeste.”
Napalingon siya sa akin.
“Kahit itinago niya ang unang liham, ikaw ang pumili na huwag makipag-ugnayan pagkatapos.”
“Kahit nagsinungaling siya, ikaw ang nagpasiya na puwede mong ihinto ang buhay ko sa loob ng limang taon.”
“Hindi ka biktima sa bahaging iyon.”
Nanigas siya.
At sa wakas, wala na siyang naisagot.
Hindi ako galit noon.
Nakakapagtaka.
Akala ko kapag dumating ang araw na ito, marami akong gustong sabihin.
Akala ko gusto kong makita siyang magsisi.
Pero habang nakikita ko siyang nakaupo sa sala, hawak ang litrato ng kasal ko, iisa lang ang naramdaman ko.
Pagod.
May mga relasyon palang hindi kailangang gantihan.
Kailangan lamang tapusin.
Tumayo ako.
“Nagpapasalamat pa rin ako sa iyo, Adrian.”
Nagtaas siya ng tingin.
“Dahil?”
Ngumiti ako.
“Dahil kung dumating ka sa araw na iyon, baka ikaw ang napangasawa ko.”
“At hindi ko sana nakilala kung gaano katahimik at gaano katatag ang totoong pagmamahal.”
Lumapit si Marco.
Hindi niya ako niyakap nang demonstrative.
Hinawakan lang niya ang kamay ko.
Ganoon siya palagi.
Hindi kailangang ipakita sa buong mundo.
Basta nandoon.
Lumipas ang ilang linggo.
Sumailalim si Adrian sa formal administrative review para sa mga lumang desisyon niya bago siya nawala sa volunteer assignment.
Hindi na ako nakialam.
Hindi ko rin tinanong si Marco tungkol sa detalye.
Ang sabi lang niya sa akin:
“May proseso.”
At sapat na iyon.
Si Celeste naman ay bumalik sa humanitarian organization kung saan siya nagtrabaho, ngunit hiwalay na sila ni Adrian.
Hindi dahil sa akin.
Hindi dahil kay Marco.
Kundi dahil sa unang pagkakataon, napilitan silang harapin ang katotohanan na ang relasyon nilang nakatayo sa “sakripisyo” ay matagal nang pinatatakbo rin ng guilt, pag-asa at kasinungalingan.
Isang gabi, habang nasa balcony kami ni Marco sa quarters, may natanggap akong mensahe mula kay Adrian.
Mahaba.
Humihingi ng tawad.
Sinabing mali siya.
Sinabing noong araw sa airport, talagang naniwala siyang babalik siya at makikita akong naghihintay.
Sinabi niyang ngayon lang niya naunawaan kung gaano kayabang ang isipin iyon.
Hindi ako sumagot agad.
Tiningnan ko ang asawa ko.
Nagbabasa siya ng briefing papers sa kabilang dulo ng mesa.
Napansin niyang nakatitig ako.
“Bakit?”
“Wala.”
Lumapit ako at kinuha ang kape niya.
“Iniinom ko lang ang kape mo.”
Tumaas ang kilay niya.
“Pangatlo mo na iyan ngayong linggo.”
“Kasalanan mong mas masarap ang timpla mo.”
Ngumiti siya.
At sa simpleng sandaling iyon, alam kong wala na akong kailangang patunayan kay Adrian.
Kaya isang maikling sagot lang ang ipinadala ko.
Tinatanggap ko ang paghingi mo ng tawad.
Pero hindi lahat ng pagkawala ay dapat bawiin.
Minsan, kailangan lang itong tanggapin.
Pagkatapos ay binura ko ang conversation.
Hindi dahil galit ako.
Kundi dahil tapos na iyon.
Limang taon ang nakaraan, may isang lalaking tumalikod sa akin dahil naniwala siyang maaari niya akong balikan anumang oras.
At may isa pang lalaking dumating, hindi para mangako ng mundo, kundi para sabihing:
“Hindi mo kailangang maghintay sa taong hindi ka pinili.”
Sa huli, siya ang pinili ko.
At siya rin ang araw-araw na pumipili sa akin.
MENSAHE SA MAMBABASA
Hindi lahat ng taong bumabalik ay karapat-dapat muling papasukin sa buhay natin.
May mga taong aalis dahil naniniwala silang mananatili tayong naghihintay sa parehong lugar.
Pero ang pagmamahal ay hindi paghihintay nang walang hanggan.
Hindi rin ito paghingi ng permiso para mabuhay muli.
Minsan, ang pinakamagandang sagot sa taong pinili kang iwan ay hindi paghihiganti.
Kundi ang pagkakaroon ng isang buhay na napakaganda, tahimik at buo—na hindi na kailangan ang pagbabalik niya.
