Minsan, isang sigaw lang ang sapat para malaman mo kung sino ka sa puso ng sarili mong magulang.

Noong gabing nilamon ng baha ang barangay namin, labimpitong beses kong tinawag ang ama ko.

Ni isang beses, hindi siya lumingon.

Sa una kong buhay, ang kapalit noon ay gulugod na nadurog, sampung taon sa wheelchair, at isang katotohanang mas masakit pa kaysa pagkaparalisa: hindi ako ang batang pipiliin niyang iligtas.

Kaya nang magising akong muli sa parehong gabi, sa parehong ulan, sa parehong bitak sa kisame, alam ko na agad na hindi ito himala. Babala ito.

At sa pagkakataong ito, ako naman ang pipili sa sarili ko.

Nagising ako sa yabag ng ulan sa bubong na yero—malalakas, mabibigat, parang may dambuhalang kumakatok sa ibabaw ng kabaong. Nanlalamig pa ang batok ko nang imulat ko ang mga mata ko at makita ang mahabang bitak sa kisame ng kuwarto namin, iyong bitak na tila ahas na gumagapang mula kaliwang sulok hanggang sa ilaw.

Napatitig ako roon, at biglang kumabog nang marahas ang dibdib ko.

Kilalang-kilala ko ang bitak na iyon.

Hindi dahil ilang araw ko pa lang itong nakikita, kundi dahil sa nakaraan—o sa buhay na dapat ay tapos na—sampung taon ko iyong tinitigan mula sa isang sulok ng sala habang hindi ko maigalaw ang ibabang bahagi ng katawan ko.

Humugot ako ng hangin at biglang bumangon.

Nahulog ang kumot. Napayuko ako sa mga paa ko.

Dalawang paa.

Gumalaw ang mga daliri.

Nabaluktot ang tuhod ko.

Napakapit ako sa kumot, maputi ang mga buko, nanginginig ang panga ko. Gusto kong umiyak. Gusto kong tumawa. Gusto kong maniwala na nananaginip lang ako.

Pero sa labas, isang kidlat ang humiwa sa langit at sinindihan ang kuwarto.

Naroon pa rin ang luma kong poster ni Sarah Geronimo sa dingding, kupas na ang kulay, nakaangat ang isang sulok at nakadikit ng malinaw na tape.

Naroon pa rin ang maliit naming electric fan sa mesa.

Naroon pa rin ang amoy ng lumang kahoy, ng basang semento, ng gabing hindi ko malilimutan.

Hulyo 19, 2014.

Ang gabing bumigay ang dike sa ilog at nalunod ang kalahati ng bayan.

“Tok! Tok! Tok!”

Nag-alog ang pinto ko sa malalakas na katok.

“Lia! Buksan mo ‘to!”

Boses iyon ng tatay ko.

Pumunit ang isang alaala sa loob ko.

Noong unang buhay ko, binuksan ko ang pintong iyon.

Pagkabukas ko, basa na hanggang dibdib ang tatay ko. Sa likod niya, nag-iiyakan ang pamilya ng kapitbahay naming si Mang Nestor. Kasama nila ang anak niyang si Junjun, nakaupo sa bangko, namamaga ang bukung-bukong at hindi makatayo.

“Tumataas na ang tubig!” sigaw ng tatay ko noon. “Tulungan mo ‘ko kay Junjun!”

Tinulungan ko siya.

At nang makalabas kami ng bahay, ang unang ginawa niya ay kargahin si Junjun sa likod. Pagkatapos, nilingon niya ako saglit at sumigaw ng, “Sumunod ka!”

Iyon lang.

Wala nang iba.

Habang sinusundan ko siya sa rumaragasang tubig, paulit-ulit akong nadudulas. Malakas ang agos. Hindi ako makapuwesto. Tinawag ko siya.

“Tay!”

Hindi siya lumingon.

“Tay!”

Mas lumayo siya.

Hanggang sa bumigay ang lupa sa ilalim ng paa ko at sinalpok ng ulo ko ang poste sa eskinita.

Pagmulat ko sa ospital, hindi ko na maramdaman ang kalahati ng katawan ko.

At ang unang sinabi ng tatay ko sa akin ay hindi “Anak, ayos ka lang ba?”

Kundi—

“Bakit ang bagal-bagal mo kasi?”

“Lia! Buksan mo ang pinto!” sigaw niya muli mula sa labas. “Malalim na ang tubig! Hindi makalakad si Junjun!”

Tumayo ako.

Ramdam na ramdam ko ang lamig ng semento sa talampakan ko. Ang bigat ng katawan ko. Ang lakas ng tuhod ko. Mga bagay na nawala sa akin sa unang buhay at hindi na bumalik.

Lumapit ako sa pinto.

Ipinatong ko ang kamay ko sa kandado.

Nanginginig ang daliri ko.

Sa unang buhay, pagbukas ko ng pinto, winasak ko ang sarili kong kapalaran.

Sa pangalawang buhay na ito, may isang bagay akong natutuhan habang nakaupo sa wheelchair sa loob ng sampung taon: walang darating para iligtas ka kung ikaw mismo ang hindi kakapit sa buhay mo.

Dahan-dahan kong iniikot ang kandado.

Ngunit sa halip na buksan, isinara ko ito nang tuluyan.

Nag-click ang lock.

May ilang segundo ng katahimikan sa labas.

Pagkatapos ay isang marahas na hampas sa pinto.

“Lia?! Ano’ng ginagawa mo?”

Hindi ako sumagot.

Lumapit ako sa aparador na iniwan ng lola ko, iyong luma at mabigat na kahoy na narra na halos hindi ko maitulak noon. Ipinantong ko ang balikat ko rito at buong lakas na itinulak papunta sa pinto.

Kumayod ang paa ng aparador sa semento. Kumiskis. Umungol ang sahig.

“Lia! Buksan mo ang pinto ngayon din!” galit na sigaw ng tatay ko. Sinipa niya ang pinto nang isang beses, dalawang beses, tatlong beses. Umuga ang buong kuwarto.

Pero nakaharang na ang aparador.

“Isang bata lang siya!” sigaw niya. “Na-pilay siya! Hindi siya makalakad!”

Napahigpit ang panga ko.

At ako?

Noong unang buhay ko, hindi rin ba ako bata?

Hindi rin ba ako anak niya?

Binuksan ko ang bintana. Agad akong sinampal ng malamig na hangin at ulan. Kumapit ako sa kalawangin naming alulod at sumampa sa makitid na labas ng bintana, ang mga paa ko’y nakadiin sa madulas na pader.

Humihiwa ang gilid ng yero sa palad ko. Dumadaloy ang dugo ko kasabay ng ulan.

Pero hindi ako bumitaw.

Umakyat ako sa bubong.

Pagdating ko sa itaas, dumapa ako sa basang semento at humingal nang malalim. Sa ibaba, ang bakuran namin ay halos lubog na. Umaagos ang maputik na tubig sa kalsada, may mga sanga, basurahan, tsinelas, at sirang kahoy na inaanod sa dilim.

Mula sa kabilang bahay, wala na akong makita kundi ang dulo ng bubong nila.

Narinig ko ang pagmumura ng tatay ko sa ibaba.

Maya-maya, bumukas ang pinto ng sala. Lumabas siya. Karga niya si Junjun sa likod habang nakasunod ang ama nito, pasuray-suray sa tubig.

Hindi man lang siya huminto para hanapin ako.

Hindi man lang siya sumigaw ng pangalan ko.

Hindi man lang siya tumingala.

Muli, pinili niya.

At sa pagkakataong ito, malinaw na malinaw kong nakita.

Umupo ako sa bubong hanggang madaling-araw, basang-basa, nilalamon ng ginaw, habang unti-unting humuhupa ang tubig.

Nang sumikat ang maputlang umaga, bumalik ang tatay ko.

Puno siya ng putik. Namumula ang mga mata. Umakyat siya sa bubong nang mabilis, at paglapag na paglapag niya sa harap ko, malakas niya akong sinampal.

Umalingawngaw ang tunog noon sa basang hangin.

Napaling ang mukha ko. Kumirot ang tainga ko. Nalasahan ko ang dugo sa gilid ng labi ko.

“Kinandado mo ang pinto?” sigaw niya, nanginginig sa galit. “Halos hindi ko mailabas si Junjun dahil sa’yo!”

Dahan-dahan kong ibinalik ang tingin ko sa kanya.

At sa unang pagkakataon sa dalawang buhay ko, hindi ako natakot.

Hindi ako umiyak.

Hindi ako nagsumamo.

Tinitigan ko lang siya at hinayaang mahulog ang isang patak ng dugo mula sa labi ko pababa sa bubong.

Dahil ngayong nakatayo pa ako sa sarili kong mga paa, may isang bagay na sa wakas handa na akong itanong sa kanya—

bakit noong gabing mamatay ako, hindi man lang niya ako pinili bilang anak niya?

part2…

Hindi agad nakasagot ang tatay ko.

Sa unang beses mula nang maalala ko ang mukha niya, nakita kong umurong ang tingin niya.

Pero isang saglit lang iyon.

Agad ding nanigas ang panga niya, at ang sumunod niyang ginawa ay hindi paghingi ng tawad kundi pagturo sa akin na para bang ako ang pinakamalaking kasalanan sa buhay niya.

“Anong klaseng tanong ‘yan?” singhal niya. “Buhay ng tao ang nakataya! Hindi makalakad si Junjun!”

“Bata rin ako noon,” sabi ko.

Mababa lang ang boses ko, pero para iyong bakal na bumagsak sa pagitan namin.

Napatigil siya.

“Anak mo rin ako.”

“Lia—”

“Labimpitong beses kitang tinawag.”

Hindi ko alam kung bakit nanginginig ang mga kamay ko. Siguro dahil sa lamig. Siguro dahil sa galit na sampung taon kong nilunok nang walang kalaban-laban. Siguro dahil ngayon ko lang muling naramdaman ang lakas ng sarili kong katawan, at ayokong sayangin iyon sa katahimikan.

“Labimpitong beses, Tay. Sa unang buhay ko, hindi mo ako nilingon. Iniwan mo ‘ko sa tubig. Nabundol ang batok ko. Hindi na ‘ko nakalakad ulit.”

Napaatras siya na para bang nabuhusan ng malamig na tubig.

“Ano’ng pinagsasasabi mo?”

“Ang totoo.”

Nanlilisik ang mga mata niya. “Nababaliw ka na ba?”

Halos natawa ako.

Iyan din ang gusto kong sabihin noon—noong una akong nakahiga sa ospital, hindi makapagsalita, hindi maigalaw ang katawan, at naririnig kayong lahat na pinag-uusapan ako na para bang isa akong dagdag na problema sa bahay.

Hindi nila alam na gising ako noon.

Hindi nila alam na naririnig ko ang lahat.

“Paano natin bubuhayin ‘yan nang ganyan?” boses iyon ng tatay ko, mababa at malamig, akala niya tulog ako. “Wala naman tayong pera para sa pangmatagalang gamutan.”

“Anak mo ‘yan,” umiiyak na sabi ng nanay ko.

“At si Junjun?” sagot niya. “Kung hindi ko siya inilabas, baka nalunod. Anong sasabihin ng mga tao? Na pinabayaan ko ang anak ng kapitbahay?”

Hindi ko malilimutan ang katahimikang sumunod doon.

Iyong katahimikang mas matalim pa kaysa sigaw.

Dahil doon ko naintindihan na hindi niya ako iniwan dahil hindi niya nakita. Iniwan niya ako dahil mas mahalaga sa kanya ang tingin ng ibang tao kaysa sa buhay ko.

Bumaba ako mula sa bubong nang hindi na naghihintay ng sagot.

Sinundan niya ako, nagngangalit. Sa bakuran, nadatnan namin ang nanay ko na kararating lang mula sa health center sa bayan. May bitbit pa siyang plastic ng gamot at nakatiklop na damit. Pagkakita niya sa akin na may dugo ang labi, namutla siya.

“Ano’ng nangyari?” tanong niya.

Bago pa makasagot ang tatay ko, ako na ang nagsalita.

“Sinampal niya ‘ko dahil kinandado ko ang pinto kagabi.”

Natigilan si Nanay.

“Mario…” mahina niyang sabi sa tatay ko.

“Sabihin mo sa anak mo!” sigaw niya. “Dahil sa katigasan ng ulo niya, muntik nang mapahamak si Junjun!”

Humigpit ang hawak ng nanay ko sa supot.

At saka, sa unang pagkakataon sa buhay ko, hindi siya umiwas.

“Paano naman ang anak natin?” tanong niya, nangingilid ang luha. “Noong bumalik ka ba kagabi, una mo bang hinanap si Lia?”

Parang may kung anong pumutok sa hangin.

Hindi agad sumagot ang tatay ko.

Lumabas sa kabilang bahay sina Mang Nestor, Aling Cora, at si Junjun na nakasaklay. May benda pa ang paa niya, pero malinaw na maayos siya. Nang marinig nila ang usapan, napahinto sila sa gate.

“Mario, hayaan mo na,” sabi ni Mang Nestor, alanganin ang boses. “Nailabas mo naman ang bata.”

“Nailabas ko dahil mag-isa ko siyang binuhat!” sigaw ng tatay ko. “Kung tumulong lang sana itong batang ito—”

“Bata rin siya!” putol ng nanay ko, mas malakas na ngayon. “Anak mo siya!”

Tila natahimik ang buong bakuran.

Parang ngayon lang yata nila narinig ang nanay kong magsalita laban sa tatay ko.

Mula pagkabata ko, sanay akong makita siyang tikom ang bibig. Tahimik kapag pinapagalitan ako. Tahimik kapag ibinibigay ni Tatay ang mga damit ko sa iba. Tahimik kapag inuuna niya ang problema ng kapitbahay bago ang sugat sa loob ng sariling bahay.

Pero hindi pala ibig sabihin noon ay wala siyang nararamdaman.

“Alam mo ba kung anong sabi ng anak mo sa akin noong nakaraang linggo?” tanong niya sa tatay ko, nanginginig. “Sabi niya, kapag may sunog o baha, alam na niya kung sino ang unang ililigtas mo.”

Biglang bumigat ang dibdib ko.

Hindi ko iyon inaasahan.

Hindi ko maalala kung kailan ko iyon nasabi, pero siguro totoo. Siguro isang araw, sa pagitan ng gutom at tampo, nasambit ko iyon nang hindi ko na napigilan.

Tumingin sa akin ang nanay ko.

“Akala ko, tampo lang ng bata,” pabulong niyang sabi. “Hindi ko alam na sugat na pala.”

Napayuko siya, saka pinunasan ang pisngi niyang basa na ng luha.

“Kasalanan ko rin.”

Hindi ko alam kung bakit, pero mas mabigat sa akin ang pag-amin na iyon kaysa sampal ng tatay ko.

Dahil sa unang buhay ko, siya ang palaging nasa gilid. Hindi ako ipinaglaban, oo. Pero siya rin ang nagpalit ng diaper ko sa loob ng tatlong taon. Siya ang nagtulak ng wheelchair ko sa health center. Siya ang nagpupuyat kapag nilalagnat ako. Siya ang tahimik na umiiyak sa kusina kapag iniisip niyang tulog ako.

Hindi siya ang lumingon palayo.

Siya ang naiwan kasama ng naiwang anak.

“Kung hindi ka marunong mamili ng sarili mong pamilya,” sabi ni Nanay sa tatay ko, “ako ang pipili para sa anak ko.”

Napatingin lahat sa kanya.

“Lia, pumasok ka sa loob,” sabi niya sa akin. “Mag-impake ka ng mga damit mo.”

Natigilan ang tatay ko. “Ano’ng ibig mong sabihin?”

“Uuwi kami sa kapatid ko sa Naga kapag humupa na ang daan.”

“Dahil lang sa isang gabi ng baha? Nababaliw na ba kayong mag-ina?”

Hindi na ako ang sumagot.

Si Nanay.

“Hindi dahil sa isang gabi,” sabi niya. “Dahil sa maraming taon.”

Hindi na umimik si Tatay.

At marahil iyon ang unang beses na wala siyang naisagot dahil alam niyang totoo.

Lumipas ang tatlong araw bago tuluyang maging passable ang highway palabas ng bayan. Sa loob ng tatlong araw na iyon, hindi na ako kinausap nang maayos ng tatay ko. Minsan, nahuhuli ko siyang nakatingin sa akin nang matagal, parang may gustong sabihin. Pero hindi siya lumalapit.

Hindi rin ako lumapit.

May mga sugat na hindi gumagaling sa “kumusta ka.”

Kailangan muna nilang aminin na sugat nga iyon.

Bago kami umalis, dumaan si Junjun sa bahay.

Mag-isa lang siya.

May hawak siyang supot ng dalandan at isang maliit na notebook na nabasa sa baha.

“Inutusan ako ni Mama magpasalamat,” mahina niyang sabi. “At… sorry.”

“Para saan?”

Napayuko siya. “Narinig ko si Tito noon. Noong nasa health center ka pagkatapos ng baha.” Namula ang mata niya. “Sinabi ko kay Papa na huwag na nilang sisihin ka, pero natakot ako.”

Tahimik akong nakatingin sa kanya.

Hindi ko siya galit.

Hindi kailanman siya ang totoong kalaban ko.

Isa lang din siyang batang binuhat ng isang matandang gustong magmukhang bayani.

“Hindi mo kasalanan,” sabi ko.

Umiiyak na siya nang tumango.

Iniabot niya ang notebook. “Sa’yo ‘to. Nahulog sa sala ninyo dati. Tinatago ko lang.”

Pagbukas ko, halos huminto ang hininga ko.

Lumang notebook ko iyon.

Sa unang pahina, sulat-kamay kong malalaki: Mga Pangarap Ko Bago Ako Tumanda.

Teacher.

Manunulat.

Makaluwas ng Maynila.

Makabili ng bahay para kay Nanay.

Humigpit ang hawak ko roon.

Sa unang buhay ko, akala ko namatay ang lahat ng pangarap kong iyon sa gabing nabali ang gulugod ko.

Pero ngayon, narito ako. Nakatayo. Humihinga. May pangalawang pagkakataon.

At sa unang pagkakataon, parang hindi na iyon imposible.

Umalis kami ni Nanay kinabukasan.

Hindi dramatic ang pag-alis. Walang habulan. Walang pagmamakaawa.

Nakatayo lang ang tatay ko sa may gate habang isinasakay namin ang dalawang bag sa traysikel.

Bago ako sumakay, nilingon ko siya.

Matagal kaming nagkatitigan.

May kung anong gumalaw sa mukha niya—hindi ko alam kung hiya, panghihinayang, o galit sa sarili. Pero huli na iyon para sa batang nalunod habang sumisigaw ng “Tay.”

“Mabuhay ka nang maayos,” sabi niya sa wakas.

Napangiti ako, pero walang lambing doon.

“Oo,” sagot ko. “Sa pagkakataong ito, gagawin ko talaga.”

Lumipat kami sa Naga. Nagtinda si Nanay ng lutong ulam sa tapat ng terminal. Nag-aral akong mabuti. Tuwing umuulan nang malakas, nanginginig pa rin minsan ang mga kamay ko. Tuwing makaririnig ako ng mga batang sumisigaw ng “Tay!” sa kalsada, parang may humihigpit pa rin sa dibdib ko.

Pero unti-unti, natutuhan kong ang paghilom ay hindi laging tunog ng tawad.

Minsan, tunog ito ng pag-alis.

Minsan, mukha itong ina na sa wakas pinili ka rin.

Minsan, simpleng anyo lang ito ng paggising isang araw at pag-alalang buo pa ang mga paa mong magdadala sa’yo palayo sa mga taong handang iwan ka sa gitna ng baha.

Pagkalipas ng maraming taon, naging guro ako sa isang pampublikong paaralan.

Sa unang araw ko sa klase, may isang batang babae roon na palaging nasa pinakadulo, tahimik, laging handang umiyak kapag napapagalitan.

Nang lapitan ko siya, para kong nakita ang sarili ko.

Kaya ngumiti ako at marahang sinabi, “Hindi ka kailangang maging perpekto para piliin. Naririto ka pa lang, mahalaga ka na.”

At habang sinasabi ko iyon sa kanya, parang sinasabi ko rin iyon sa batang ako na minsang naiwan sa rumaragasang tubig.

Ang totoo, hindi lahat ng magulang marunong magmahal nang tama.

Hindi lahat ng sugat kayang tahiin ng panahon.

At hindi lahat ng “pamilya” ay kusang nagiging ligtas na tahanan.

Pero kahit gaano kalalim ang baha ng nakaraan, may isang bagay na hindi nito kayang tangayin hangga’t hindi mo ibinibigay—

ang karapatan mong piliin ang sarili mong buhay.

Mensahe para sa bawat nagbabasa: Kapag paulit-ulit kang iniiwan, hindi ka makasarili sa pagpili sa sarili mo. Minsan, ang pinakamatapang na uri ng pag-ibig ay ang pagligtas sa sarili mong hindi nailigtas ng iba.Paki-“like” at “share” ang kwentong ito sa mas marami pang mambabasa kung sa tingin mo ay interesante at makabuluhan ito.