NILAGYAN KO NG SOBRANG ANGHANG NA SILI ANG ELECTRIC TOOTHBRUSH KO—PAGSAPIT NG HATINGGABI, ISANG SIGAW MULA SA BANYO ANG NAGBUNYAG NG NAKAKADIRING LIHIM SA BAHAY NAMIN
Tatlong beses sa loob ng isang buwan, may kakaibang dumi akong nakita sa electric toothbrush ko.
Walang umaamin kung sino ang gumagamit nito.
Kaya isang gabi, nilagyan ko ng halos walang amoy na sobrang anghang na chili extract ang toothbrush head.
Bandang alas-dose ng gabi, isang nakakabinging sigaw ang umalingawngaw mula sa banyo.
At nang malaman ko kung sino ang sumisigaw, parang may malamig na tubig na ibinuhos sa buong katawan ko.
Si Mara Villanueva, dalawampu’t apat na taong gulang, isang taon pa lamang mula nang makatapos ng kolehiyo, ay nakatira pa rin kasama ang kanyang ina at nakababatang kapatid sa isang lumang townhouse sa Quezon City.
Isang gabi, bago matulog, kinuha ko ang electric toothbrush ko mula sa maliit na lalagyan sa ibabaw ng lababo.
Pagtingin ko sa brush head, napakunot ang noo ko.
May nakadikit na malambot na bagay sa pagitan ng mga hibla.
Parang piraso ng gulay na nadurog.
May maitim na gilid.
At higit sa lahat—
Mabaho.
Hindi basta amoy panis.
Iyong amoy na sa unang singhot pa lang ay mapapaatras ka.
Napahawak ako sa gilid ng lababo at halos masuka.
Ikatlong beses na iyon sa loob ng isang buwan.
Noong unang dalawang beses, pinilit kong isipin na baka hindi ko lang nahugasan nang maayos pagkatapos magsipilyo.
Pero imposible ngayon.
Kakapapalit ko lang ng bagong brush head kahapon.
Ibig sabihin, may ibang taong humawak dito.
O mas masahol—
May ibang taong gumamit nito.
Lumabas ako ng banyo dala ang toothbrush.
“Sino ang gumamit nito?”
Nasa sofa si Mama, si Lorna, nakahiga habang nanonood ng teleserye sa cellphone nang naka-full volume.
Sa kabilang dulo naman ng sala, naglalaro sa phone ang kapatid kong si Jerome.
Walang pumansin sa akin.
Inulit ko, mas malakas.
“Tinatanong ko kung sino ang gumamit ng toothbrush ko!”
Doon lang tumingala si Jerome.
Dalawampu’t isang taong gulang siya pero wala pang permanenteng trabaho.
Nagpalipat-lipat ng course sa college, huminto, nag-online selling nang dalawang linggo, nagsawang magbenta, tapos bumalik sa bahay.
Tiningnan niya ako mula ulo hanggang paa bago ngumisi.
“Sino naman ang gagamit ng gamit mo?”
Napakunot ang noo ko.
“Ano?”
“Ang arte mo naman. Baka sarili mong dumi lang ‘yan.”
Tumawa siya.
“Tapos sisihin mo pa kami.”
“Jerome, maayos akong nagtatanong.”
Bigla siyang napairap.
“Eh di maayos din sagot ko. Walang interesado sa gamit mo.”
Pagkatapos, tumingin siya sa blouse at palda kong suot mula trabaho.
“Tsaka baka kung ano-ano na nahahawakan ng bibig mo sa labas.”
Napatigil ako.
“Ano’ng ibig mong sabihin?”
Ngumisi siya.
“Alam mo na.”
“Jerome!”
Ngunit sa halip na sawayin siya, ibinaba lang ni Mama ang volume ng cellphone.
“Naku, Mara. Huwag mo nang patulan.”
“Ma, narinig mo ba sinabi niya?”
“Biro lang naman.”
“Biro?”
Tumayo ako.
“Tinatawag akong kung ano-ano tapos biro?”
Sumingit si Jerome.
“Eh bakit? Hindi ba nakakapagtaka?”
“Ano?”
“Isang taon ka pa lang nagtatrabaho pero ang mahal na ng bag mo. Iyong cellphone mo halos ₱60,000. Tapos may bago ka pang sapatos.”
Napahalakhak siya nang mapanlait.
“Magkano ba talaga sweldo mo?”
Hindi ko agad nasagot dahil hindi ko akalaing ganoon kababa ang tingin nila sa akin.
Nagtatrabaho ako bilang junior digital marketing specialist sa isang malaking e-commerce company sa BGC.
Basic salary ko ay hindi naman napakalaki, pero dahil sa incentives, freelance design projects at halos gabi-gabing overtime, nakakaipon ako.
Hindi ako maluho.
Pinag-iipunan ko ang bawat bagay na binibili ko.
“Pinaghirapan ko ang pera ko.”
Iyon lang ang sinabi ko.
Pero si Mama, sa halip na kampihan ako, napabuntong-hininga.
“Anak, huwag kang magalit. Nagtatanong lang naman kami.”
“Kami?”
“May mga kapitbahay din kasi na nagtatanong.”
Biglang nanlamig ang dibdib ko.
“Anong tinatanong nila?”
“Kung saan ka raw nakakakuha ng pera.”
Nagkibit-balikat siya.
“Si Aling Tess nga sabi, baka may mayamang boyfriend kang mas matanda.”
Hindi ako makapaniwala.
“At naniwala ka?”
“Hindi ko sinasabing naniwala ako.”
Pero hindi niya ako matingnan.
Alam ko na agad ang sagot.
Tumawa si Jerome.
“Eh kung totoo naman?”
Sinugod ko siya ng tingin.
“Manahimik ka.”
“Bakit? Masama bang magtanong?”
Tumayo siya.
“Kung talagang malaki kinikita mo, bakit noong humingi ako ng ₱120,000 pang-down payment sa motor, hindi mo ako binigyan?”
Doon ko naunawaan.
Noong nakaraang linggo, humingi sa akin si Jerome ng ₱120,000 para raw makabili ng bagong motorcycle.
Tumanggi ako.
May lumang motor pa si Papa na puwede niyang gamitin.
Pero gusto niya raw iyong bagong modelo dahil nakakahiya raw dalhin ang luma kapag nakikipag-date.
Sinabi kong magtrabaho siya.
Mula noon, naging masama na ang mukha niya sa tuwing nakikita ako.
“Hindi kita anak, Jerome.”
Malamig ang boses ko.
“Bakit ako bibili ng motor para sa’yo?”
Agad siyang sumigaw.
“Dahil lalaki ako!”
“Anong koneksyon?”
“Ako ang magdadala ng apelyido ng pamilya!”
Napatawa ako sa sobrang absurdo.
“Apelyido?”
“Oo!”
Lumapit siya kay Mama.
“Sabihin mo sa kanya, Ma!”
At ang masakit—
Hindi man direktang sumang-ayon si Mama, hindi rin siya tumutol.
“Anak…”
Mahina niyang sabi.
“Kung kaya mo naman tumulong sa kapatid mo…”
Napapikit ako.
“Ma, buwan-buwan nagbibigay ako ng ₱15,000 dito sa bahay.”
“Kulang ba?”
“Hindi naman sa ganoon…”
“Tapos ako pa bibili ng motor?”
Biglang bumulalas si Jerome.
“Babae ka lang naman! Kapag nag-asawa ka, mapupunta rin sa ibang pamilya pera mo!”
Parang may pumitik sa sentido ko.
“Ulitin mo.”
“Bakit, mali ba?”
Lumapit siya.
“Pinag-aral ka nina Mama at Papa. Natural lang na ibalik mo sa pamilya.”
“Pero ako?”
Tinuro niya ang sarili niya.
“Ako ang anak na lalaki.”
Hindi ko napigilan ang sarili ko.
Kinuha ko ang baso ng malamig na tubig sa mesa at ibinuhos ko sa mukha niya.
“Bwisit ka!”
Sigaw niya.
Tumayo agad si Mama.
“Mara!”
“Tubig lang ‘yan.”
“Bastos ka sa kapatid mo!”
Napatingin ako sa kanilang dalawa.
Pagod.
Galit.
Pero higit sa lahat, nasaktan.
Hindi na ako nakipagtalo.
Lumabas ako ng bahay para maglakad.
Hindi ko alam kung gaano ako katagal naglakad.
Hanggang sa makarating ako sa maliit na night market malapit sa Commonwealth Avenue.
Doon ko napansin ang isang maliit na stall.
May mga boteng walang label.
At isang karton na may nakasulat:
SUPER HOT CHILI EXTRACT.
WALANG HALOS AMOY.
ISANG PATAK, RAMDAM AGAD.
Huminto ako.
Napansin ako ng tindero.
“Ma’am, pang-self-defense po ‘yan. Pangtaboy sa aso, daga, o ibang peste. Huwag lang ilapit sa mata.”
Tinitigan ko ang maliit na bote.
At bigla kong naalala ang toothbrush.
“Sobrang anghang?”
Ngumiti siya.
“Ma’am, isang patak pa lang mapapasigaw ka na.”
Bumili ako.
Kinagabihan, naghugas ako ng bagong brush head.
Pagkatapos, gamit ang cotton bud, naglagay ako ng napakanipis na layer ng chili extract.
Hindi sapat para makapinsala.
Pero sapat para malaman ko kung sino ang gumagalaw sa gamit ko.
Pagkatapos, inilagay ko ang toothbrush sa dati nitong puwesto.
Alas-onse.
Tahimik ang bahay.
Alas-onse y medya.
Wala pa ring nangyayari.
Halos nakatulog na ako nang—
“AAAAAAAH!”
Isang napakalakas na sigaw ang nagmula sa banyo.
Bumangon ako.
Sumunod ang sigaw ni Mama.
“Tubig! Tubig! Ang anghang!”
Tumakbo ako palabas ng kuwarto.
Bumukas ang pinto ng banyo.
At ang unang nakita ko ay si Jerome, nakatayo sa hallway, maputla ang mukha.
Pero hindi siya ang sumisigaw.
Nanggagaling pa rin ang sigaw sa loob.
Dahan-dahan akong lumapit.
Pagtingin ko sa banyo, nanigas ako.
Dahil ang nakaluhod sa harap ng lababo, namumula ang bibig at desperadong nagmumog—
ay ang lalaking boyfriend ni Jerome na palaging palihim niyang dinadala sa bahay kapag wala ako.
At hawak niya sa kamay—
ang electric toothbrush ko.
Pero bago pa ako makapagsalita, biglang sumigaw si Mama mula sa likuran:
“Mara! Huwag kang gumawa ng eksena!”
Lumingon ako sa kanya.
At sa paraan ng pag-iwas niya ng tingin—
napagtanto kong matagal na niyang alam ang lahat.
PARTE2
“Matagal mo nang alam?”
Hindi ko alam kung alin ang mas nanginginig—ang boses ko o ang mga kamay ko.
Nakatayo si Mama sa hallway, nakapamaywang, habang si Jerome ay nakaharang sa pinto ng banyo.
Sa loob, patuloy na nagmumog ang lalaking kilala ko bilang kaibigan lang ni Jerome.
Si Paolo.
Madalas ko siyang makita sa sala.
Minsan nakikikain.
Minsan natutulog sa sofa.
Ang sabi ni Jerome dati, kaibigan niya raw mula high school.
Pero ngayon, mas malinaw na ang lahat.
“Ma.”
Tumingin ako kay Mama.
“Alam mong ginagamit niya toothbrush ko?”
Agad siyang umiwas ng tingin.
“Hindi naman siguro sinasadya.”
Napatawa ako.
“Tatlong beses?”
Tahimik.
“Tatlong beses akong nakakita ng kung ano-anong dumi sa toothbrush ko.”
Lumabas si Paolo sa banyo, pawis na pawis.
“Grabe ka!”
Sigaw niya.
“Ano’ng nilagay mo roon?”
“Bakit mo ginagamit toothbrush ko?”
“Aksidente!”
“Tatlong beses?”
Hindi siya nakasagot.
Lumapit si Jerome.
“Enough na, Mara.”
“Hindi. Hindi enough.”
Tinuro ko ang toothbrush.
“Bakit ginagamit niya ‘yan?”
Nanahimik silang lahat.
At saka ko napansin ang isang bagay.
Hindi lang mukha ni Jerome ang tensyonado.
Pati si Mama.
Parang may mas malaking sikreto silang pilit itinatago.
“Sabihin ninyo sa akin ngayon.”
Malamig na ang boses ko.
“Ano ba talaga ang nangyayari sa bahay na ito?”
Biglang bumulalas si Jerome.
“Fine!”
Hinawakan niya ang kamay ni Paolo.
“Boyfriend ko siya!”
Napatigil ako.
Hindi dahil may boyfriend siyang lalaki.
Wala akong pakialam kung sino ang mahal niya.
Ang ikinagulat ko ay kung bakit kailangan nilang magsinungaling.
At higit sa lahat—
Bakit kailangan nilang pakialaman ang gamit ko?
Tiningnan ko silang dalawa.
“Okay.”
Napakunot-noo si Jerome.
“Okay?”
“Oo.”
Nagkibit-balikat ako.
“Boyfriend mo siya. Ano ngayon?”
Parang siya pa ang natigilan.
“Hindi ka galit?”
“Bakit ako magagalit?”
Napabuntong-hininga si Mama, para bang gumaan ang dibdib niya.
Pero hindi pa ako tapos.
“Ang tanong ko—bakit ginagamit niya toothbrush ko?”
Biglang nanigas ulit ang mga mukha nila.
Nagkatinginan sina Jerome at Paolo.
At doon ko nalaman na hindi simpleng panghihiram iyon.
“Sabihin mo.”
Sabi ko kay Paolo.
“Ako…”
Napakamot siya sa batok.
“Wala kasi akong toothbrush dito.”
“Bumili ka.”
“Eh gabi na kasi minsan.”
“May convenience store sa kanto.”
Tahimik.
Tinaasan ko siya ng kilay.
“At iyong dumi?”
Namula siya.
“Anong dumi?”
“Iyong kung ano-anong nakadikit sa brush.”
Hindi siya makatingin.
Si Jerome naman, halatang gustong matapos ang usapan.
“Arte mo talaga.”
Biglang sabi niya.
“Nilinis naman namin.”
“Ninyo?”
Napalingon ako sa kanya.
Iyon ang maling salitang nasabi niya.
“Ninyo?”
Tahimik.
“Sino pa ang gumagamit?”
“Wala.”
“Jerome.”
“Wala nga!”
Doon ako tuluyang nawalan ng pasensya.
Kinuha ko ang cellphone ko.
“Sige.”
“Ano gagawin mo?”
“Magpapalit ako ng lahat ng gamit ko. At bukas, aalis ako rito.”
Napatigil si Mama.
“Ano?”
“Uupa ako.”
Agad siyang lumapit.
“Hindi puwede!”
Napatawa ako.
“Bakit?”
“Paano ang bahay?”
“Anong bahay?”
“Mga bayarin!”
Doon ko naunawaan kung ano talaga ang kinatatakot niya.
Hindi ang paglayo ko.
Kundi ang pagkawala ng perang ibinibigay ko.
“May ₱15,000 akong binibigay buwan-buwan.”
“Mara, hindi sapat iyon.”
“Ma, ₱8,000 lang renta natin.”
“May pagkain, kuryente, tubig—”
“At saan napupunta iyong natitira?”
Tahimik ulit.
Tumingin ako kay Jerome.
Nakalayo siya ng tingin.
Biglang may kumirot sa sikmura ko.
“Ma.”
Mahina kong tanong.
“Binibigyan mo ba siya ng pera mula sa binibigay ko?”
“Paminsan-minsan lang…”
“Magkano?”
“Hindi naman malaki.”
“Magkano?”
Sa wakas, nagsalita si Jerome.
“Mga sampu.”
“Sampung libo?”
Walang sumagot.
Napahawak ako sa noo.
Ibig sabihin, sa ₱15,000 na ibinibigay ko, malaking bahagi ay napupunta sa kanya.
At ako pa ang pinagmumukhang madamot.
“Ano’ng ginagawa mo sa pera?”
Tanong ko.
“Personal.”
“Motor?”
“Hindi lang.”
Tumingin ako kay Paolo.
At bigla kong nakita ang bagong sapatos nito.
Iyong branded sneakers na napansin ko noong nakaraang linggo.
Halos ₱12,000 iyon.
Natawa ako.
Hindi dahil nakakatawa.
Kundi dahil ang kapal ng mukha nilang lahat.
“Pera ko ang pinambibili ninyo ng luho?”
Sumingit si Mama.
“Mara, pamilya tayo.”
“Pamilya?”
Humakbang ako palapit.
“Pamilya ba ang tatawag sa anak na babae na pokpok dahil may maayos siyang trabaho?”
Namutla si Mama.
“Hindi ko sinabi—”
“Hindi mo kailangang sabihin.”
Itinuro ko si Jerome.
“Hinayaan mo siyang sabihin.”
Pagkatapos, tumingin ako sa kapatid ko.
“Galit ka dahil hindi kita binigyan ng ₱120,000.”
“Hindi lang iyon.”
“Kung gano’n, ano?”
Bigla siyang sumabog.
“Kasi ang dali para sa’yo!”
Napakunot ang noo ko.
“Ano?”
“May degree ka!”
“May trabaho ka!”
“Lahat hanga sa’yo!”
Nangingilid ang luha niya pero galit ang mukha.
“Si Mama, lagi kang ikinukumpara sa akin!”
Nanlaki ang mga mata ko.
Si Mama agad nagsalita.
“Jerome—”
“Hindi, Ma!”
Sigaw niya.
“Sabihin mo sa kanya!”
Tumingin siya sa akin.
“Alam mo ba bakit lagi kitang inaasar?”
“Dahil tuwing may bisita, ikaw ang ipinagmamalaki ni Mama!”
“Si Mara nagtatrabaho sa BGC.”
“Si Mara honors noong college.”
“Si Mara may sideline.”
“Eh ako?”
Tinuro niya sarili niya.
“Wala!”
Tahimik akong nakatingin sa kanya.
Sa unang pagkakataon, hindi kayabangan ang nakita ko.
Kundi insecurity.
Malalim.
Matagal nang nabubulok.
Pero hindi iyon dahilan para yurakan niya ako.
“Kung nasasaktan ka, puwede kang magsabi.”
Mahina kong sagot.
“Hindi mo kailangang sirain ako para gumaan pakiramdam mo.”
Hindi siya nakasagot.
“Hindi rin dahilan iyon para gamitin ninyo pera ko.”
Tumingin ako kay Mama.
“O gawing personal na bangko ang anak ninyo.”
Naupo si Mama.
Unti-unting nawala ang tapang niya.
“Akala ko kasi…”
“Ano?”
“Akala ko makakabawi rin siya.”
Napatingin si Jerome sa sahig.
“May utang siya.”
Nanlamig ako.
“Anong utang?”
Tahimik.
“Mama.”
“Online lending.”
Napapikit ako.
“Magkano?”
Hindi siya sumagot.
Si Paolo ang nagsalita.
“Halos ₱180,000.”
Napatingin ako sa kanya.
“Paano mo alam?”
Muli siyang namula.
Doon ko naintindihan.
Kasama siya.
“Magkano sa utang ang para sa inyong dalawa?”
Walang sagot.
Hindi ko na kailangan.
Kinuha ko laptop ko mula sa kuwarto.
Binuksan ko ang banking app.
Pagkatapos, kinansela ko ang scheduled transfer na ₱15,000 para sa susunod na buwan.
Nakita ni Mama.
“Ano’ng ginagawa mo?”
“Mula ngayon, kalahati na lang ang ibibigay ko.”
“Anak!”
“₱7,500.”
“Ano’ng mabibili natin doon?”
“Parte ko sa renta at utilities.”
Tumingin ako kay Jerome.
“Ang natitira, siya ang maghanap.”
“Wala akong trabaho!”
“Then get one.”
“Mara!”
“Hindi.”
Sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon, hindi ako umatras.
“Hindi ko responsibilidad ang lifestyle niya.”
“Hindi ko responsibilidad ang utang niya.”
“At lalong hindi ko responsibilidad ang boyfriend niyang ginagamit toothbrush ko dahil tamad bumili ng sariling gamit.”
Namula si Paolo sa hiya.
Kinabukasan, nag-book ako ng maliit na studio unit sa Mandaluyong.
Hindi maganda.
Hindi malaki.
Pero akin.
Nang makita ni Mama ang maleta ko, umiyak siya.
“Talaga bang iiwan mo kami?”
Tumingin ako sa kanya.
“Hindi ko kayo iniiwan.”
“Nilalayo ko lang ang sarili ko sa bahay na hindi ako nirerespeto.”
Wala siyang naisagot.
Sa loob ng unang dalawang buwan matapos akong lumipat, halos araw-araw akong tine-text ni Mama.
Una, tungkol sa pera.
Pagkatapos, tungkol kay Jerome.
Nagsimula raw itong maghanap ng trabaho.
Na-reject sa unang tatlo.
Sa ikaapat, natanggap bilang sales associate sa electronics store sa Cubao.
Hindi malaki ang sahod.
Pero unang beses niyang kumita ng sariling pera.
Makalipas ang isang buwan, nag-message siya sa akin.
Ate, sorry.
Hindi ko agad sinagot.
Lumipas ang dalawang oras.
May sumunod.
Hindi lang sa toothbrush. Sa lahat.
At isa pa.
Galit ako sa sarili ko noon. Sa’yo ko binuhos.
Matagal akong nakatitig sa screen.
Sa huli, sumagot ako.
Ang sorry, simula lang. Hindi automatic na okay na lahat.
Nag-reply siya.
Alam ko.
Iyon ang unang matinong usapan namin sa loob ng maraming taon.
Si Paolo naman, ayon kay Mama, hindi na madalas sa bahay.
Nagtrabaho rin.
At oo—
Bumili raw siya ng sarili niyang toothbrush.
Hindi ko napigilang matawa nang marinig ko iyon.
Makalipas ang anim na buwan, nagkita kami sa birthday ni Mama.
Pagpasok ko sa bahay, tahimik si Jerome.
Wala ang dating yabang.
Bago ako umalis, inabot niya sa akin ang maliit na paper bag.
“Ano ‘to?”
“Buksan mo na lang.”
Sa loob ay isang bagong electric toothbrush.
Hindi mamahalin.
Pero bago.
May kasama pang apat na replacement heads.
Napatingin ako sa kanya.
“Hindi ko kailangan nito.”
“Alam ko.”
Napakamot siya sa ulo.
“Pero… simbolic.”
Napangiti ako nang bahagya.
“Symbolic?”
“Oo.”
Huminga siya nang malalim.
“Promise. Hindi ko na hahawakan gamit mo.”
Napatawa ako.
At sa unang pagkakataon, natawa rin siya nang walang pang-iinsulto.
Hindi naging perpekto ang relasyon namin pagkatapos noon.
May mga lumang sugat na hindi basta nawawala.
Pero natuto si Mama na huwag kunin ang kita ko bilang obligasyon.
Natuto si Jerome na hindi awtomatikong karapatan ang tulong dahil lang magkapatid kami.
At natuto rin ako ng pinakamahalagang bagay:
Ang pagmamahal sa pamilya ay hindi nangangahulugang kailangan mong tiisin ang kawalan ng respeto.
Minsan, ang pinakamabuting paraan para iligtas ang isang relasyon ay ang umatras muna, magtakda ng malinaw na hangganan, at hayaang matutunan ng bawat isa ang responsibilidad para sa sarili nilang buhay.
At tungkol sa lumang toothbrush?
Hindi ko na iyon ginamit kailanman.
Itinapon ko iyon kinabukasan.
Pero iyong maliit na bote ng sobrang anghang na chili extract?
Matagal ko iyong itinago sa drawer.
Hindi para gamitin ulit.
Kundi bilang paalala.
Na minsan, kailangan lang pala ng isang napakaanghang na gabi para tuluyang lumabas ang katotohanang matagal nang itinatago sa loob ng isang pamilya.
MENSAHE SA MGA MAMBABASA
Hindi masama ang tumulong sa pamilya, pero ang tulong ay hindi dapat gawing obligasyon, at ang pagmamahal ay hindi lisensya para yurakan ang dignidad ng isang tao. Matutong magmahal nang may respeto, tumulong nang may hangganan, at huwag hayaang ang pagiging “pamilya” ang maging dahilan para tanggapin mo ang trato na hindi mo kailanman ibibigay sa iba.
