“May aksidente sa baba,” mahinahon kong sabi sa asawa ko habang hinuhubad niya ang sapatos niya. “May isang babae raw na patay agad.”

Tumigil ang kamay ni Adrian sa zipper ng jacket niya.

Isang saglit lang iyon. Napakabilis. Pero sapat para makita ko ang takot na hindi niya kailanman ipinakita sa akin sa pitong taon naming pagsasama.

Pagkatapos, hindi na siya nagsalita.

Bumalik siya sa pinto, halos madulas sa tiles, at tumakbo pababa na parang may hinahabol na buhay.

At ako?

Dahan-dahan kong kinuha ang cellphone ko mula sa mesa.

Noong tumunog ang telepono kaninang hapon, nasa kusina ako, nagmamasa ng harina para sa pork tenderloin na paborito niya.

“Ma, sabi ni Papa uuwi siya ngayong gabi para kumain,” sabi ng anak naming si Tala, hawak ang maliit niyang tsinelas na parang laruan.

“Alam ko na, anak.”

Tiningnan ko ang orasan.

Alas-kuwatro ng hapon.

Sa loob ng pitong taon, kabisado ko na ang lahat ng ugali ni Adrian Santiago.

Tuwing galing siya sa business trip, hindi siya direktang tumatawag sa akin. Ipinapadaan niya kay Tala ang mensahe, na para bang prinsipe siyang kailangang salubungin ng handaan.

Ang ibig sabihin noon ay simple: lutuin mo ang mga paborito ko.

Sweet and sour pork tenderloin. Steamed lapu-lapu na may toyo at luya. Garlic shrimp. Mainit na sabaw. Kanin na bagong saing.

Noong bago pa kami, hindi ako marunong magluto. Hindi ko alam ang tamang init ng mantika, hindi ko alam kung kailan luto ang isda, at minsan pati asin at asukal napagpapalit ko.

Ngayon, sa buong floor ng condo namin sa Mandaluyong, ako ang tinatawag ng mga kapitbahay kapag may handaan.

“Ang swerte naman ng asawa mo,” madalas nilang sabihin.

Ngumingiti lang ako.

Hindi nila alam kung paano ako natutong magluto.

Nagsimula iyon noong itinapon ni Adrian ang pancit na ginawa ko sa basurahan sa harap ng mga officemate niya.

Nagsimula iyon noong sinabi ng biyenan kong si Aling Corazon, “Ito na ba ’yon? Mas masarap pa ang ulam sa karinderya.”

Nagsimula iyon sa mga gabing tahimik akong nanonood ng cooking videos hanggang alas-dos ng madaling-araw, paulit-ulit na nagpiprito, nagtitimpla, nagkakamali, nasusunog, nasusugatan.

Hindi dahil mahal ko ang pagluluto.

Kundi dahil noon, akala ko kapag naging perpekto ako, matututo rin siyang mahalin ako nang tama.

Alas-singko, handa na ang isda. Malinis na ang hipon. Nakahalo na ang sauce. Nakalatag na ang pork tenderloin sa plato.

Tumunog ulit ang phone ko.

Si Adrian.

“Nakapagluto ka na ba?” tanong niya agad.

Walang “kamusta.” Walang “na-miss kita.” Walang “pagod ka ba?”

“Malapit na,” sagot ko habang pinupunasan ang kamay ko. “Nasaan ka na?”

“Kakalabas ko lang ng expressway. Mga apatnapung minuto pa. Huwag mong i-overcook ang pork, ha? Last time parang kahoy.”

“Okay.”

Pinatay niya ang tawag bago pa ako makapagsalita.

Napatingin ako sa kawali. Unti-unting uminit ang mantika. Sumingaw ang amoy ng bawang, suka, asukal, at luya sa maliit naming kusina.

Sa sala, nanonood si Tala ng cartoons. Malakas ang TV. Tumatawa siya habang yumuyuko sa maliit niyang unan.

Bigla kong naisip: may mahalagang araw ba ngayon?

Anniversary?

Birthday?

Hindi. Wala.

Pero kakaiba ang bigat sa dibdib ko, na para bang may pintong matagal nang sarado ang dahan-dahang bumubukas.

Alas-sais y medya, nakahain na ang lahat.

Apat na ulam. Isang sabaw. Tatlong mangkok. Isang maliit na baso ng pineapple juice para kay Tala.

Umupo ako sa harap ng mesa.

Hindi ako kumain.

Si Tala naman ay palipat-lipat sa balcony at sala.

“Ma, wala pa si Papa?”

“Darating na ’yon.”

Sa labas, unti-unting dumilim ang kalangitan. Nagsindi ang mga ilaw sa parking area ng condo. Dumaan ang mga tricycle sa kanto. May tumatahol na aso sa kabilang building.

Pagkatapos, alas-sais kuwarenta, narinig namin ang isang napakalakas na bangga.

Hindi iyon simpleng gasgas ng sasakyan.

Una, may tunog ng bakal na nagkabundolan. Sunod ay basag na salamin. Pagkatapos, isang mahabang pagkaladkad, parang may malaking bagay na hinihila sa semento.

“Ay!” sigaw ni Tala.

Tumakbo siya sa bintana.

“Ma! May malaking aksidente sa baba!”

Lumapit ako at hinawi ang kurtina.

Sa kalsada sa tapat ng condo, nakatagilid ang puting sedan. Wasak ang harapan nito. Sa kabilang bahagi, isang itim na SUV ang sumampa sa sidewalk at bumangga sa poste ng ilaw. May sirena ng alarm. May mga taong nagsisigawan. May naglalabas ng cellphone. May guard na tumatakbo.

Pero hindi iyon ang nagpatigil sa paghinga ko.

Ang nakita ko ay ang babaeng nakahandusay sa gitna ng kalsada.

Mahaba ang itim niyang buhok. Nakasuot siya ng beige na jacket. Basa ng dugo ang manggas at dibdib niya.

At sa gilid ng kanyang manggas, kahit mula sa taas ng seventeenth floor, nakita ko ang burdang maliliit na bulaklak.

Daisy.

Puting daisy.

Isa-isa. Pantay-pantay. Maingat ang tahi.

Napahawak ako sa kurtina.

Kilala ko ang jacket na iyon.

Hindi dahil nakita ko na iyon sa kanya.

Kundi dahil ako mismo ang bumili noon para kay Adrian bilang anniversary gift namin noong nakaraang taon.

Sinabi niyang nawala raw sa hotel sa Cebu.

Pero heto iyon ngayon.

Suot ng isang babaeng nakahandusay sa kalsada.

“Ma…” nanginginig na sabi ni Tala. “Patay na po ba siya?”

Dahan-dahan kong isinara ang kurtina.

“Wag kang tumingin, anak.”

Pagkatapos noon, nanatili akong nakaupo sa hapag.

Hindi ko ginalaw ang pagkain.

Hindi ko binuksan ang ilaw sa dining area.

Alas-siyete, kumalansing ang susi sa pinto.

Pumasok si Adrian, hila ang maliit niyang maleta. Pagod ang mukha niya, gusot ang buhok, at nakasuot ng gray jacket na nakataas hanggang leeg ang zipper.

“Luto na ba? Sinabi ko sa’yo kanina na huwag mong—”

Natigil siya nang makita ang mesa.

“Okay naman pala,” sabi niya, tila binibigyan ako ng permiso na huminga.

Lumapit siya, suminghot sa ulam, at tumango. “Pwede na.”

Hindi ako tumayo.

Hindi ako nagsandok ng kanin.

Tahimik lang akong tumingin sa kanya.

Napakunot ang noo niya. “Ano na naman ’yan? Bakit ganyan ka makatingin?”

Tiningnan ko ang relo sa dingding.

Tiningnan ko ang kurtinang nakasara.

At saka ko siya sinabihan, napakabagal, napakatahimik:

“Adrian, may aksidente sa baba kanina.”

Wala siyang reaksyon.

Kinuha niya ang chopsticks na binili namin sa Divisoria noong unang taon ng kasal namin.

“May isang babae,” dagdag ko. “Nasagasaan. Patay raw agad sa lugar.”

Tumigil ang kamay niya.

Parang may humila sa lahat ng dugo mula sa mukha niya.

“Anong babae?” halos pabulong niyang tanong.

“Kawawa nga,” sabi ko. “Mahaba ang buhok. Beige ang jacket. May burdang daisy sa manggas.”

Bumagsak ang chopsticks sa mesa.

Hindi niya naisipang magpaliwanag.

Hindi niya tinanong kung nakita ba ni Tala.

Hindi niya tinanong kung ayos ba ako.

Tumalikod siya, binuksan ang pinto, at kumaripas pababa na parang gumuho ang buong mundo niya.

Nanatili akong nakaupo.

Sa harap ko, malamig na ang paborito niyang sweet and sour pork.

Kinuha ko ang cellphone ko.

Binuksan ko ang contacts.

Pinindot ko ang numerong tatlong buwan ko nang kabisado.

Celina Ramos.

Ang babaeng ilang beses kong nakita sa resibo ng hotel. Ang babaeng may tinig sa voice message na aksidenteng naiwan sa laptop ni Adrian. Ang babaeng tinawag niyang “client” kahit alas-dos ng madaling-araw tumatawag.

Pinindot ko ang call.

Isang ring.

Dalawang ring.

Tatlo.

At mula sa maleta ni Adrian na naiwan sa may pintuan, biglang tumunog ang isang cellphone na hindi akin.

Hindi rin kay Adrian.

Dahan-dahan akong tumayo.

Binuksan ko ang front pocket ng maleta.

At doon, sa screen ng maliit na pulang phone, lumabas ang pangalan ko bilang tumatawag:

“Asawa Niya.”

PARTE2

Hindi ko agad kinuha ang phone.

Tinitigan ko lang ang screen habang patuloy itong nanginginig sa loob ng maleta.

“Asawa Niya.”

Dalawang salita lang.

Pero sapat para ipaalala sa akin kung sino ako sa kuwento nilang dalawa.

Hindi ako si Lira Santiago, asawa, ina, babaeng nagluto, naghintay, nagtiis.

Para kay Celina Ramos, ako ay “asawa niya.”

Sagabal.

Pader.

Problema.

Kinuha ko ang phone gamit ang dulo ng daliri, parang maruming bagay na ayokong dumikit sa balat ko. Walang password. Siguro dahil sa pagmamadali, naiwan itong bukas.

Bumungad agad ang chat.

“Love, hindi ako papayag na pagkatapos ng lahat, uuwi ka pa rin sa kanya na parang wala lang.”

“Cel, huwag kang mag-eskandalo. May anak ako.”

“May anak ka, pero may pangako ka rin sa akin.”

“Bukas ko kakausapin si Lira.”

“Sinabi mo rin ’yan last month.”

“Please. Magkita tayo sa baba ng condo. Hindi ako aakyat hangga’t hindi tayo nag-uusap.”

Nabasa ko ang huling mensahe.

Ipinadala ni Adrian alas-sais treinta y dos.

Iyon pala ang dahilan kung bakit forty minutes ang sabi niya, pero halos isang oras bago umakyat.

Hindi siya na-late dahil sa traffic.

Na-late siya dahil kinita muna niya ang babaeng iyon sa baba ng mismong bahay namin.

Sa baba ng condo kung saan natutulog ang anak namin.

Sa baba ng kusinang pinuno ko ng usok at mantika para ihanda ang hapunang akala ko para sa pagbabalik niya.

Huminga ako nang malalim.

Sa labas ng unit, may narinig akong mga yabag at boses. May kapitbahay na nagtanong kung ano ang nangyari. May batang umiiyak. May elevator na paulit-ulit na bumubukas at sumasara.

Si Tala ay nakaupo sa sofa, yakap ang unan.

“Ma, nasaan si Papa?”

Lumapit ako sa kanya at hinaplos ang buhok niya.

“Bumaba lang siya.”

“Dahil doon sa babae?”

Hindi ko alam kung paano sasagot.

Kaya niyakap ko na lang siya.

Minsan, mas masakit magsinungaling sa anak kaysa tanggapin ang totoo sa sarili.

Pagkalipas ng halos dalawampung minuto, bumalik si Adrian.

Pagbukas ng pinto, ibang tao na ang pumasok.

Wala na ang malamig niyang yabang. Wala na ang boses na laging parang may kasalanan ako. Putla siya. Nanginginig ang kamay. May bahid ng dugo sa cuff ng jacket niya.

“Buhay siya,” sabi niya agad.

Hindi ko siya tinanong.

Pero sinabi niya pa rin.

“Buhay siya, Lira. Dinala na siya sa Medical City. Hindi siya patay. Akala ko—”

“Akala mo patay na siya,” tinapos ko.

Napatingin siya sa akin.

Doon niya nakita ang pulang phone sa mesa.

Parang biglang nawala ang lahat ng salita sa bibig niya.

Lumapit siya. “Saan mo nakuha ’yan?”

“Sa maleta mo.”

“Hindi mo dapat pinakialaman ang gamit ko.”

Napatawa ako.

Mahina lang. Walang saya. Walang galit. Isang tawang pagod na pagod na.

“Gamit mo?” tanong ko. “Phone ng babae mo nasa maleta mo, pero ang problema mo ay pinakialaman ko ang gamit mo?”

“Hindi gano’n, Lira.”

“Paano, Adrian?”

Tumahimik siya.

Sa pitong taon naming kasal, kabisado ko na rin ang katahimikan niya.

May katahimikan siyang galit.

May katahimikan siyang nangmamaliit.

May katahimikan siyang gustong magmukhang biktima.

Ito ang pinakakilala ko: katahimikan ng lalaking nahuli pero nag-iisip pa rin kung paano makakalusot.

Umupo ako sa tapat ng hapag. Tinuro ko ang upuan.

“Umupo ka.”

“Lira, kailangan kong bumalik sa ospital.”

“Uupo ka.”

Marahil sa unang pagkakataon sa pitong taon, sumunod siya.

Naupo siya sa upuan kung saan nakahanda ang plato niya. Sa harap ng pork tenderloin na pinuna niya bago pa man matikman. Sa tabi ng sabaw na niluto ko kahit hindi ko naman gusto. Sa ilalim ng ilaw na ilang taon kong pinilit gawing tahanan.

Binuksan ko ang pulang phone.

“Gaano na katagal?”

“Lira—”

“Gaano na katagal?”

Pinisil niya ang pagitan ng kilay niya. “Wala lang iyon noong una.”

“Hindi ko tinanong kung ano iyon noong una. Tinanong ko kung gaano katagal.”

“Dalawang taon.”

Hindi ako kumurap.

Dalawang taon.

Dalawang Pasko. Dalawang birthday ni Tala. Dalawang Mother’s Day na binigyan niya ako ng appliance dahil “practical naman.” Dalawang taon ng hotel receipts, late meetings, out of town seminars, biglang shower pagkauwi, pabangong hindi ko ginagamit.

“Dalawang taon,” ulit ko. “At ngayong gabi, sa baba ng bahay natin, nakipagkita ka sa kanya bago ka umakyat.”

“Gusto niyang magwala. Sinabi kong ayusin namin nang maayos.”

“Ayusin alin?”

“Makipaghiwalay sa kanya.”

“Dahil mahal mo ako?”

Hindi siya sumagot.

Doon ko nalaman ang sagot.

Hindi dahil mahal niya ako.

Kundi dahil natakot siya.

Natakot siyang mawala ang bahay na binabayaran ng sahod ko noong nagsisimula pa lang siya. Natakot siyang malaman ng kumpanya niya na ang “family man” nilang regional manager ay may kabit. Natakot siyang hindi na siya makita ni Tala bilang bayani.

“May sasabihin pa ako,” sabi niya, mas mahina ngayon. “Buntis si Celina.”

Parang biglang huminto ang hangin.

Sa sala, natutulog na si Tala, nakahiga sa sofa, hawak pa rin ang unan.

Tiningnan ko ang anak ko.

Pagkatapos, tiningnan ko ang lalaking kaharap ko.

“Alam mo,” sabi ko, “noong pinanganak si Tala, wala ka sa delivery room.”

“May important meeting ako noon.”

“Hindi. Nasa Tagaytay ka.”

Nanlaki ang mga mata niya.

“Kilala mo si Mark Delgado?” tanong ko.

Hindi siya sumagot.

“Private investigator. Tatlong buwan ko siyang binayaran. Una, gusto ko lang malaman kung may iba ka. Pero ang dami niyang nakita, Adrian. Hotel sa Pasig. Condo sa Makati. Joint savings account na pangalan ninyong dalawa. Transfer na tig-₱50,000 buwan-buwan.”

“Lira, pera ko ’yon.”

“Pera natin iyon.”

“Hindi mo naiintindihan.”

“Hindi. Ngayon ko lang naintindihan nang buo.”

Kinuha ko ang brown envelope mula sa cabinet sa ilalim ng TV. Inihanda ko iyon isang linggo na ang nakalipas. Akala ko ibibigay ko kapag handa na akong umiyak.

Pero ngayong gabi, wala akong luha.

Inilapag ko iyon sa mesa.

“Annulment papers,” sabi ko. “Petition for legal separation, custody proposal, listahan ng assets, bank transfers, hotel records, screenshots, pati medical certificate ko mula noong nahimatay ako sa stress habang sinasabi mong nasa Cebu ka.”

Binuksan niya ang envelope, nanginginig ang kamay.

“Hindi mo pwedeng gawin ’to.”

“Kaya ko.”

“Paano si Tala?”

Doon, sa wakas, naramdaman ko ang init ng galit sa dibdib ko.

“Ngayon mo siya naalala?”

Tumayo ako.

“Nang umiiyak siya dahil hindi ka sumipot sa school presentation niya, nasaan ka? Nang nilagnat siya ng 40 degrees at ako ang nagdala sa ER nang mag-isa, nasaan ka? Nang tinanong niya kung bakit mas mabango ang shirt mo kaysa sa yakap mo sa kanya, anong sagot ko?”

Napalunok siya.

“Ano bang gusto mo, Lira? Lumuhod ako? Humingi ng tawad? Sige.”

Tumayo siya at lumuhod sa harap ko.

Noong una, baka napatawad ko siya.

Noong unang taon, nang sinabihan niya akong walang kwenta ang niluto ko.

Noong ikatlong taon, nang sinabi ng nanay niya na dapat magpasalamat ako dahil pinakasalan ako ng anak niya.

Noong ikalimang taon, nang umiiyak ako sa banyo habang siya ay natutulog nang mahimbing.

Pero hindi na ngayon.

Dahil ang babaeng nakaluhod sa harap ko noon, matagal nang namatay.

At ang nakatayo sa harap niya ngayon ay isang ina.

“Tumayo ka,” sabi ko. “Hindi kita kailangan sa sahig. Kailangan kita sa korte.”

Biglang tumunog ang phone niya.

Hospital.

Sinagot niya agad.

“Hello? Kumusta siya?”

Narinig ko ang boses sa kabilang linya. Hindi malinaw, pero sapat ang ilang salita.

Critical.

Surgery.

Emergency contact.

Baby unstable.

Napaupo si Adrian na parang binagsakan ng semento.

“Pupunta ako,” sabi niya. “Pupunta ako ngayon.”

Tumayo siya, kinuha ang susi.

“Lira, pag-usapan natin ’to bukas. Kailangan ko munang—”

“Pumunta ka,” sabi ko.

Natigilan siya.

“Talaga?”

“Oo. Pumunta ka sa kanya.”

Muntik na siyang makahinga nang maluwag.

Pero idinagdag ko, “At huwag ka nang babalik dito ngayong gabi.”

“Lira—”

“Kapag lumabas ka sa pintong iyan, magpapalit ako ng lock. Bukas, kakausapin ka ng abogado ko. Makikita mo si Tala ayon sa legal arrangement, hindi ayon sa biglaang guilt mo.”

Nanlaki ang mata niya. “Anak ko siya.”

“Anak natin siya. Kaya poprotektahan ko siya sa gulo na ikaw ang gumawa.”

Ilang segundo niya akong tinitigan.

Siguro umaasa siyang bibigay ako.

Siguro hinahanap niya ang dating Lira—ang babaeng nag-aadjust, nananahimik, nagluluto, naghihintay.

Pero hindi na niya ako nakita.

Kinuha niya ang maleta niya, pero iniwan ko ang pulang phone sa mesa.

“Akin na ’yan,” sabi niya.

“Evidence ’yan.”

“Lira, huwag mo akong ipahiya.”

Doon ako ngumiti.

“Adrian, hindi ako ang nagpahiya sa’yo. Ikaw ang gumawa niyan. Ako lang ang hindi na nagtatakip.”

Umalis siya.

Pagkasara ng pinto, saka lang ako napaupo.

Hindi ako umiyak agad.

Tinapon ko muna ang malamig na sabaw. Iniligpit ko ang plato niya. Binalot ko ang ulam para sa guard sa lobby at sa matandang naglilinis sa hallway tuwing umaga.

Pagkatapos, binuhat ko si Tala papunta sa kwarto.

Nagising siya nang bahagya.

“Ma, aalis na ba si Papa?”

Hinaplos ko ang pisngi niya.

“Hindi ko alam, anak.”

“Galit ka po ba?”

Matagal akong tumahimik.

“Hindi na,” sabi ko. “Pagod lang.”

“May kasalanan po ba ako?”

Mabilis ko siyang niyakap.

“Wala. Kahit kailan, wala kang kasalanan.”

Kinabukasan, dumating ang nanay ni Adrian.

Bago pa man siya makapasok, nagsimula na siyang sumigaw sa hallway.

“Lira! Ano bang kahihiyan ’tong ginagawa mo? Lalaki ang asawa mo! Natural lang na magkamali!”

Binuksan ko ang pinto.

Sa likod ko, naroon ang kapatid kong si Mara, ang abogado kong si Atty. Soriano, at dalawang security guard ng condo.

Nagbago ang mukha ng biyenan ko.

“Anong klaseng asawa ka?” sigaw niya. “May babae sa ospital, buntis pa, tapos inuuna mo ang pride mo?”

Tahimik kong inabot sa kanya ang kopya ng bank transfers.

“Alam n’yo po ba ’to?”

Napatigil siya.

Sa listahan, may buwanang transfer si Adrian hindi lang kay Celina, kundi sa account ng nanay niya.

₱30,000.

₱40,000.

₱60,000.

Kasabay ng mga panahong sinasabi niyang gipit kami, kaya ako ang nagbayad ng tuition ni Tala, condo dues, grocery, kuryente, tubig, pati gamot ng sarili kong nanay.

“Hindi ko alam ’yan,” sabi niya, pero hindi niya ako matingnan.

“Alam n’yo,” sabi ko. “Kayo pa ang nag-text sa kanya: ‘Unahin mo muna si Celina, kawawa naman ang dinadala niya.’”

Namula siya.

Sa unang pagkakataon, walang lumabas na insulto sa bibig niya.

Makalipas ang dalawang linggo, nagising si Celina.

Hindi namatay ang sanggol, pero naging komplikado ang kondisyon nila. Nalaman ko iyon hindi mula kay Adrian, kundi mula sa report na kasama sa kaso. Ang aksidente pala ay nangyari matapos silang mag-away sa loob ng sasakyan. Bumaba si Celina, umiiyak. Sinundan siya ni Adrian. Sa gitna ng gulo, hindi napansin ng driver ng puting sedan ang pagtakbo niya sa kalsada.

Hindi ko siya sinisi sa pagiging babae sa labas ng kasal ko.

Hindi ko rin siya pinatawad.

May mga sugat na hindi kailangan ng sigaw para maging totoo.

Sa korte, sinubukan ni Adrian na magmukhang kawawa.

Sinabi niyang mahal niya si Tala.

Sinabi niyang “nagkamali lang siya.”

Sinabi niyang ako raw ay malamig, tahimik, at hindi na siya inalagaan bilang asawa.

Tahimik akong nakinig.

Pagkatapos, tumayo ako.

“Your Honor,” sabi ko, “sa pitong taon, nagluto ako para sa kanya, nag-alaga ng anak namin, nagbayad ng kalahati sa lahat, tinanggap ang nanay niya, itinago ang pagod ko, at pinatawad ang mga salitang hindi dapat sinasabi sa taong mahal mo. Kung ang ibig niyang sabihin sa ‘hindi inalagaan’ ay hindi ko na kinaya ang pagtataksil niya, tama po siya. Hindi ko na siya kayang alagaan habang winawasak niya kami.”

Walang palakpakan sa korte.

Walang dramatic music.

Pero sa katahimikan, naramdaman kong may bumalik sa akin.

Sarili ko.

Pagkatapos ng ilang buwan, nakuha ko ang primary custody kay Tala. Ang condo ay nanatili sa akin dahil karamihan ng hulog at dokumento ay nasa pangalan ko. Ang joint savings ay hinati ayon sa ebidensya ng unauthorized transfers. Si Adrian ay inutusang magbigay ng suporta kay Tala.

Hindi siya naging halimaw sa mata ng anak ko.

Hindi ko iyon hinayaan.

Kapag tinatanong ni Tala kung mahal ba siya ng papa niya, sinasabi ko, “Oo, sa paraan na kaya niya.”

Pero tinuruan ko rin siyang ang pagmamahal ay hindi dapat laging masakit.

Isang gabi, ilang buwan matapos ang lahat, nagluto kami ni Tala ng sweet and sour pork.

Nasunog ang unang batch.

Natawa siya. “Ma, parang kahoy!”

Natigilan ako sandali.

Pagkatapos, tumawa rin ako.

Hindi na masakit.

Tinuruan ko siyang hinaan ang apoy. Nilagyan namin ng konting asukal. Nagkamali kami sa timpla. Nagkalat ang harina sa mesa. May mantikang tumalsik sa apron ko.

Pero sa unang pagkakataon sa mahabang panahon, ang kusina ay hindi parang exam na kailangan kong ipasa.

Tahanan na ulit iyon.

Pagdating ng gabi, umupo kami sa balcony. Sa baba, dumadaan ang mga sasakyan. Tahimik ang kalsada. Napalitan na ang poste ng ilaw na nabangga. Wala nang dugo sa semento. Wala nang sirena.

Pero may mga gabing naaalala ko pa rin ang beige jacket na may burdang daisy.

Hindi dahil kay Celina.

Kundi dahil iyon ang gabi na nakita kong ang lalaking ilang taon kong inuuwian ay matagal na palang hindi sa akin umuuwi.

At iyon din ang gabi na pinili kong umuwi sa sarili ko.

Minsan, hindi ang pinakamalakas na babae ang hindi nasasaktan.

Ang pinakamalakas ay iyong nasaktan na, niloko na, pinahiya na—pero isang araw, tumayo, isinara ang pinto, at hindi na muling nakiusap na mahalin siya.

Mensahe:
Huwag mong gawing sukatan ng halaga mo ang taong hindi marunong makita ang pagod, sakripisyo, at pagmamahal mo. May mga pintong masakit isara, pero sa likod noon nagsisimula ang buhay na matagal mo nang ipinagkakait sa sarili mo.