Nang Itaboy Ako ng Pamilyang Nagpalaki sa Akin Dahil sa Matinding Depresyon, Isang Lumang Traktora at Labindalawang Estranghero ang Sinalubong Ako—At Doon Ko Nalaman Kung Ano ang Tunay na Tahanan
Nang sabihin ng psychiatrist na malubha ang depresyon ko, akala ko mas mahigpit akong yayakapin ng mga magulang na nagpalaki sa akin.
Tatlong araw lang ang lumipas, may isang one-way bus ticket na sa palad ko.
“Umuwi ka muna sa tunay mong pamilya sa Benguet,” sabi ng kapatid kong si Clarisse.
“Kapag maayos ka na, saka ka namin kukunin.”
Labingwalong taon nila akong pinalaki.
At sa unang pagkakataong naging mahirap akong mahalin, ipinadala nila ako pabalik sa mga taong hindi ko man lang kilala.
Ako si Andrea Sarmiento, labingwalong taong gulang.
O iyon ang apelyidong buong buhay kong ginamit.
Ang tanging alam ko tungkol sa tunay kong pamilya ay nakatira raw sila sa isang liblib na barangay sa Atok, Benguet. Nag-aalaga ng baboy ang tatay ko at nagtitinda ng karne sa palengke. Ang nanay ko naman ay nagtatanim ng gulay.
Iyon ang paulit-ulit na kuwento ng adoptive mother kong si Celia.
“Mahirap ang buhay nila roon. Kaya ka nga nila ipinaampon.”
Habang umaakyat ang bus sa malamig at paikot-ikot na kalsada ng Cordillera, paulit-ulit kong iniisip:
Kung ang mga taong kasama ko sa loob ng labingwalong taon ay napagod sa akin, bakit ako gugustuhin ng dalawang estranghero?
Nang bumaba ako sa maliit na terminal kinabukasan, halos wala na akong lakas.
May isang lumang traktora sa gilid ng kalsada.
May malaking pulang laso sa harap nito.
Akala ko dekorasyon iyon para sa pista.
Hanggang sa may babaeng naka-floral na jacket na tumalon mula sa likod.
“Andrea?”
Napahinto ako.
Sa likod niya ay mahigit isang dosenang tao—may dalang native chicken, sako ng patatas, isang basket ng strawberry, at isang tiyuhin na may hawak pang dalawang buhay na pato.
“Siya ba?” sigaw ng matandang babae sa likuran. “Siya ba ang bunso natin?”
Marahan akong tumango.
Lumapit ang babaeng unang bumaba.
Tinitigan niya ako mula ulo hanggang paa.
Pagkatapos ay biglang namula ang mga mata niya.
“Bakit sobrang payat mo?”
Hindi ko alam ang isasagot.
Kaya sinabi ko agad ang bagay na siguradong magiging problema nila.
“May depresyon po ako.”
Natahimik sila.
“Malala raw po. Minsan hindi ako kumakain. Minsan ayoko ring bumangon. Mahirap po akong alagaan.”
Hindi ko pa natatapos ang sinabi ko nang bumaba ang isang malaking lalaking naka-rubber boots at apron.
Siya pala si Ruben.
Ang tatay ko.
“Ano naman?”
Napakurap ako.
“Po?”
“May sakit ka. E di aalagaan ka.”
Parang iyon ang pinakasimpleng bagay sa mundo.
Biglang sumingit ang matandang babae.
Si Lola Pilar.
May hawak siyang walis tambo na parang sandata.
“At sino bang gumawa ng batas na kailangan araw-araw masaya ang bata?”
Itinuro niya ang walis sa lahat.
“Kung gusto ng apo kong umiyak, iiyak siya. Kung gusto niyang matulog maghapon, matutulog siya. Ang sinumang mangulit, ako ang hahampas!”
“Tayong lahat po?” tanong ng isang tiyuhin.
“Lalo ka na.”
Nagtawanan sila.
Hindi ko alam kung bakit, pero bahagyang gumalaw ang sulok ng labi ko.
Biglang napasigaw ang babaeng nasa harap ko.
“Ruben! Ngumiti siya!”
Siya pala si Lorna.
Ang nanay ko.
Sabay-sabay lumingon ang buong angkan.
Agad na nawala ang ngiti ko.
“Sorry po.”
Tumahimik ang lahat.
Nagkatinginan sila.
“Ano’ng sorry?” tanong ni Papa Ruben.
Hindi ako makasagot.
Hindi ko rin alam.
Sa Quezon City, kapag tumahimik ang hapag dahil sa akin, humihingi ako ng tawad.
Kapag hindi ko naubos ang pagkain, humihingi ako ng tawad.
Kapag umiiyak ako nang walang dahilan, humihingi ako ng tawad.
Kapag hindi ako makangiti, humihingi ako ng tawad.
Umupo si Lola Pilar sa tabi ko.
“Simula ngayon, bawal mong abusuhin ang salitang ‘sorry.’”
Napatingin ako sa kanya.
“Kapag wala kang kasalanan pero gusto mo talagang magsalita, sabihin mo na lang, ‘Kasalanan ni Papa.’”
“Aba, bakit ako?” reklamo ni Papa.
“Dahil ikaw ang tatay!”
Nagtawanan na naman ang lahat.
Sa likod ng traktora, tatlong patong ng kumot ang inilatag nila para sa akin.
May dala pa raw sanang maliit na electric heating pad si Papa.
Pinagtawanan siya ni Mama.
“Saan mo isasaksak? Sa tambutso?”
Namula si Papa, saka hinubad ang makapal niyang jacket at ibinalot sa mga paa ko.
Pagdating namin sa bahay, may dalawang hanay ng pulang banderitas sa gate.
May pulang carpet din mula pintuan hanggang bakuran.
Nang tingnan kong mabuti, pinagtahi-tahi pala iyong lumang sako ng pataba.
“Matibay iyan,” proud na sabi ni Papa. “At hindi madulas.”
Napalunok ako.
Sa loob, tatlong mesa ang puno ng pagkain.
Pinikpikan, pancit, adobo, pritong baboy, gulay, strawberry jam, at isang buong kaldero ng sabaw.
Lahat sila nakatingin sa akin.
Sinubukan kong kumain.
Isang subo.
Dalawa.
Pagkatapos ay biglang sumama ang sikmura ko.
Tumakbo ako palabas.
Nang marinig ko ang mga yapak sa likuran ko, kusang nanginig ang mga kamay ko.
“Sorry po.”
“Hindi ko po sinasadyang sayangin.”
“Hindi ko lang po talaga kaya—”
Lumuhod si Mama Lorna sa tabi ko.
Hindi siya galit.
Hinagod lang niya ang likod ko.
“Kung hindi mo kaya, huwag.”
“Pero buong araw po kayong naghanda.”
“E ano naman?”
Sumilip si Lola mula sa pinto.
“Hindi naman tatakbo ang pagkain.”
Tiningnan niya ang malaking bandehado sa mesa.
“At kung ayaw mong makita iyang lechon kawali, pwede kong pagalitan para sa’yo.”
Doon ako tuluyang umiyak.
Hindi iyong tahimik na pagpatak lang ng luha.
Umiyak ako hanggang mangalay ang dibdib ko.
Walang nagsabing tumigil ako.
Walang kumuha ng cellphone para kunan ako.
Walang nagsabing madrama ako.
Niyakap lang ako ni Mama hanggang makatulog ako sa balikat niya.
Kinagabihan, nagising ako mula sa isang masamang panaginip.
Tahimik ang buong bahay.
At bumalik na naman ang pamilyar na pakiramdam—iyong pagod na napakalalim, parang gusto ko na lang mawala para wala nang mahirapan dahil sa akin.
Tumayo ako.
Bago pa ako makalayo sa kama, bumukas ang pinto.
Naroon si Papa.
May dalang unan.
“Naku.”
Nahuli niya akong gising.
Napakamot siya sa ulo.
“Iniisip ko lang… baka naninibago ka rito.”
“Dito sana ako matutulog sa labas ng pinto.”
Paglingon ko sa pasilyo, napahinto ako.
May banig sa sahig.
Nandoon si Mama.
Si Lola.
Dalawa kong tiyahin.
At pati iyong dalawang patong may tali sa paa.
Lahat sila roon matutulog.
Hindi para bantayan ako na parang preso.
Kundi para siguraduhing hindi ako nag-iisa.
Umupo si Papa sa tabi ko.
“Masakit na naman?”
Tumango ako.
Hinawakan niya ang kamay ko.
“Anak, huwag muna nating isipin ang susunod na sampung taon.”
Tahimik akong nakinig.
“Kahit bukas lang.”
“Samahan mo lang kami hanggang almusal.”
Kinabukasan, may mangkok ng malambot na itlog at lugaw sa tabi ng kama ko.
May sulat.
Kumain kung kaya. Kung hindi, okay lang. Tawagin si Mama kung gusto mong may kasama. Matulog ulit kung ayaw mong makipag-usap.
Kumain ako ng limang kutsara.
Mula sa labas ng bintana, narinig ko ang bulong ni Papa.
“Kumain! Ruben—este ako nga pala si Ruben—kumain ang anak ko!”
Napatawa ako nang mahina.
At eksaktong sandaling iyon, tumunog ang cellphone ko.
Si Mama Celia.
Ang adoptive mother ko.
Hindi pa ako nakakapagsalita nang marinig ko ang malamig niyang boses.
“Andrea, kailangan nating mag-usap.”
Humigpit ang hawak ko sa cellphone.
“Hindi ka namin ipinadala roon dahil lang sa depresyon mo.”
Nanlamig ako.
Huminga siya nang malalim.
“Andrea… may isang bagay tungkol sa pagkabata mo na labingwalong taon naming itinago sa iyo.”
PARTE2
“Ano pong itinago ninyo?”
Mahaba ang katahimikan sa kabilang linya.
Pagkatapos ay sinabi ni Mama Celia ang pangungusap na tuluyang nagpabago sa pagkakakilala ko sa buong buhay ko.
“Hindi ka kailanman kusang isinuko ng tunay mong mga magulang.”
Parang biglang nawala ang hangin sa kuwarto.
“Ano?”
“May nangyari noong sanggol ka pa.”
Ayon sa kanya, labingwalong taon na ang nakalipas nang ma-confine si Mama Lorna sa isang maliit na lying-in clinic sa La Trinidad.
Isinilang niya ako nang premature.
Nagkaroon ng komplikasyon at kinailangang ilipat ako sa ibang ospital.
Sa parehong linggo, may malakas na bagyo at landslide. Nagkagulo ang mga papeles at referral documents.
Isang kamag-anak ni Mama Celia ang nagtatrabaho noon sa isang charitable institution sa Maynila.
Doon ako napunta matapos ilang buwan ng magulong dokumentasyon.
Nang maayos ang records, lumabas ang pangalan nina Ruben at Lorna Dumlao.
Hinahanap nila ako.
Pero noong panahong iyon, nasa pangangalaga na ako nina Celia at Arturo Sarmiento.
“Bakit hindi ninyo ako ibinalik?”
Nabasag ang boses ko.
Hindi agad sumagot si Mama Celia.
“Kasi minahal ka na namin.”
Napapikit ako.
Dati, baka sapat na sa akin ang sagot na iyon.
Pero ngayon, hindi na.
“Alam ba nila kung nasaan ako?”
Isa na namang katahimikan.
“Opo o hindi?”
“Oo.”
Napaupo ako nang tuluyan.
“Sumulat sila taon-taon.”
Parang may malamig na kamay na humawak sa dibdib ko.
“Tinawagan din nila kami. Nagpadala sila ng mga litrato, regalo, birthday card.”
“Nasaan?”
“Hindi namin ibinigay sa iyo.”
Hindi ako makapagsalita.
Biglang bumukas ang pinto.
Naroon si Mama Lorna.
Hindi siya pumasok agad.
Nang makita niya ang mukha ko, parang alam na niya kung sino ang kausap ko.
“Si Celia?”
Tumango ako.
Dahan-dahan siyang umupo sa tabi ko.
“Ma,” nanginginig kong tanong, “sinulatan n’yo ba ako?”
Napaluha siya.
“Bawat birthday mo.”
Labingwalong taon.
Labingwalong birthday.
Labingwalong pagkakataon para malaman kong may naghihintay pala sa akin.
“Bakit wala kayong sinabi nang dumating ako?”
“Dahil ayaw naming ang unang araw mo rito ay puro galit.”
Pinunasan niya ang luha niya.
“At dahil anak, kapag may depresyon ang isang tao, hindi namin gustong ibagsak sa iyo nang sabay-sabay ang lahat.”
Wala siyang sinabi na dapat kong patawarin agad ang mga Sarmiento.
Wala siyang sinabi na dapat akong magalit.
Sinabi lang niya:
“Kapag handa ka, nandito ang mga sulat.”
Nasa isang lumang kahon pala ang mga kopya.
Hindi pala mahirap na pamilyang walang pakialam sa akin ang Dumlao.
Hindi rin sila mayaman.
May maliit silang babuyan, puwesto sa palengke, taniman ng gulay, at lumang bahay na maraming tagpi ang bubong.
Pero bawat taon, may litrato silang nakatabi.
Sa ikalimang birthday ko, may maliit na cake na may nakasulat:
Happy Birthday, Andrea.
Sa ikasampu, may litrato sina Mama at Papa sa harap ng dalawang kandila.
Sa ikalabinlima, may sulat si Papa:
Hindi ko alam kung mahilig ka sa musika, sports, o libro. Hindi ko alam kung matangkad ka na. Pero kung dumating ang araw na hanapin mo kami, hindi mo kailangang magpaliwanag. Anak ka namin bago ka pa matutong magsalita.
Hindi ko natapos basahin.
Humagulgol ako.
Maya-maya, pumasok si Papa Ruben.
Akala ko sasabihin niyang huwag akong umiyak.
Sa halip, inilapag niya sa tabi ko ang isang buong roll ng tissue.
“Nakabili ako ng sampu.”
Napatingin ako sa kanya.
“Bakit sampu?”
“Hindi ko alam kung gaano karami kailangan kapag labingwalong taon ang iiyakan.”
Sa kabila ng luha ko, natawa ako.
At sa unang pagkakataon, hindi ako humingi ng tawad pagkatapos tumawa.
Hindi naging himala ang sumunod na mga araw.
Hindi dahil nakahanap ako ng pamilyang nagmamahal sa akin ay bigla na lang nawala ang depresyon ko.
May mga umaga pa ring hindi ako makabangon.
May mga araw na ayaw kong maligo.
May gabing sobrang bigat ng pakiramdam ko na kailangan kong sabihin kay Mama na hindi ako dapat mag-isa.
Pero sa halip na sabihing “mag-isip ka kasi ng positive,” isinama nila ako sa psychiatrist sa Baguio.
Sumama silang lahat.
Pati si Lola Pilar.
Nang sabihin ng doktor na dalawa lang ang maaaring pumasok sa consultation room, nagalit siya.
“Dok, labindalawa kaming nag-aalala.”
“Lola, dalawa lang po talaga.”
“E di salitan tayo.”
Sa mga sumunod na linggo, sinunod namin ang treatment plan ng doktor.
May therapy.
May gamot na kailangang bantayan.
May regular na follow-up.
At higit sa lahat, may simpleng kasunduan sa bahay:
Kapag hindi ko kayang magsalita, maglalagay ako ng pulang baso sa mesa.
Ibig sabihin noon, kailangan ko ng kasama pero ayokong magpaliwanag.
Kapag dilaw, gusto kong mapag-isa pero may taong malapit lang.
Kapag berde, okay akong makipagkuwentuhan.
Ideya iyon ni Papa.
Siya rin ang unang nagkamali.
Isang umaga naglagay ako ng dilaw.
Pumasok siya dala ang buong karaoke machine.
“Pa.”
“O?”
“Dilaw.”
Napatingin siya sa baso.
“Ay.”
Dahan-dahan niyang hinila palabas ang karaoke.
Makalipas ang limang segundo, bumalik siya at iniwan ang isang platito ng sliced strawberry sa pinto.
Walang salita.
Hindi ako gumaling dahil sa strawberry.
Pero kumain ako.
At minsan, sapat muna iyon.
Tatlong linggo matapos akong dumating, may isang puting SUV na huminto sa harap ng bahay.
Bumaba sina Mama Celia, Papa Arturo, at Clarisse.
Biglang nanigas ang katawan ko.
Agad akong napansin ni Mama Lorna.
“Gusto mo bang pumasok sa kuwarto?”
Umiling ako.
Sa unang pagkakataon, gusto kong manatili.
Lumapit si Mama Celia.
“Andrea, umuwi na tayo.”
Walang kumibo.
Tumingin ako sa kanya.
“Uuwi?”
“Oo. Matagal ka na rito. Mukha ka namang mas maayos.”
Parang may kung anong pumutok sa loob ko.
Mas maayos.
Iyon pala ang hinihintay nila.
Na maging madali ulit akong kasama.
Sumingit si Clarisse.
“Ate, nami-miss ka na namin.”
Napatingin ako sa kanya.
Noong gabing ipinadala nila ako rito, siya ang naglagay ng ticket sa kamay ko.
“Kapag gumaling ka, kukunin ka namin,” sabi niya noon.
Ngayon na kaya ko nang ngumiti paminsan-minsan, narito sila.
Napansin ni Papa Ruben na nanginginig ang mga kamay ko.
Lumapit siya, pero hindi siya nagsalita para sa akin.
Hindi niya inagaw ang desisyon.
Tumayo lang siya sa likod ko.
Nandoon.
Iyon lang.
Tumingin ako kay Mama Celia.
“Bakit ninyo itinago ang mga sulat?”
Namula ang mukha niya.
“Andrea—”
“Labingwalong taon.”
“Natakot kami.”
“Sa ano?”
“Na piliin mo sila.”
Tahimik ang buong bakuran.
At doon ko naintindihan ang bagay na matagal kong hindi kayang pangalanan.
Mahal nila ako.
Siguro totoo iyon.
Pero ang pagmamahal nilang iyon ay laging may kondisyon.
Dapat masunurin ako.
Dapat mahusay ako sa school.
Dapat hindi ko sila bigyan ng problema.
Dapat hindi ako masyadong malungkot.
At higit sa lahat, dapat sila ang piliin ko.
“Hindi ako gamit na maaaring itago para hindi maagaw.”
Napayuko si Mama Celia.
Umiyak si Clarisse.
“Ate, sorry.”
Tiningnan ko siya.
May bahagi sa akin na gustong yakapin agad siya.
May bahagi ring galit.
At napagtanto kong puwedeng sabay ang dalawang bagay.
Maaari kong mahalin ang isang tao at sabihing nasaktan niya ako.
Maaari kong patawarin balang araw nang hindi bumabalik sa dati.
“Hindi pa ako handang umuwi.”
Napatingin sa akin si Papa Arturo.
“Anak—”
“Hindi pa ako magaling.”
Huminga ako.
“At hindi rin ako kailangang gumaling muna bago maging karapat-dapat magkaroon ng pamilya.”
Walang nakasagot.
Sa likuran ko, biglang narinig ang mahinang hikbi.
Si Papa Ruben pala.
Agad siyang tumalikod.
“May alikabok lang.”
“Umuulan, Pa,” sabi ko.
“Basta may alikabok.”
Si Lola Pilar ang sumingit.
“At kung ayaw ninyong maniwala, kasalanan ni Ruben.”
Napatawa ako.
Pati si Clarisse ay napangiti habang umiiyak.
Hindi naging malaking eksena ang pagtatapos ng pag-uusap.
Walang sigawan.
Walang sampalan.
Walang dramatic na pagtaboy.
Sinabi ko lang kina Mama Celia at Papa Arturo na kailangan ko ng panahon.
Tinanggap nila iyon.
Hindi agad.
Pero tinanggap nila.
Bago umalis, iniabot ni Clarisse sa akin ang maliit na kahon.
Nandoon ang lahat ng sulat at regalong itinago nila.
“Dapat noon pa ito sa’yo.”
Yumakap siya sa akin.
Hindi ko siya niyakap agad.
Pagkatapos ng ilang segundo, saka ko itinaas ang mga kamay ko.
Hindi ibig sabihin noon na okay na ang lahat.
Ibig sabihin lang, may mga relasyon palang hindi kailangang pumili sa pagitan ng ganap na pagkasira at pagpapanggap na walang nangyari.
Minsan, puwedeng magsimula ulit nang may hangganan.
Anim na buwan ang lumipas.
Nasa Benguet pa rin ako.
Nag-aaral ako ulit, pero mas kaunting subjects muna.
Patuloy ang therapy ko.
May masasamang araw pa rin.
Pero ngayon, kapag dumarating ang mga iyon, hindi ko na iniisip na obligasyon kong itago para hindi makaabala.
Isang umaga, nagising akong may mangkok ng lugaw sa tabi ng kama.
May bagong note.
Kung kaya mong kumain, kain. Kung hindi, mamaya ulit. Pero huwag mong ubusin ang strawberry. Kay Papa iyon.
Sa ibaba, may dagdag na sulat sa ibang handwriting.
Sinungaling ang nanay mo. Akin lahat ng strawberry. —Papa
Napatawa ako.
Mula sa bintana, narinig ko ang boses ni Lola.
“Ruben! Huwag mong ubusin! Para sa apo ko iyan!”
“Ma, ako ang bumili!”
“E ano ngayon?”
Sumilip ako sa labas.
Naroon ang lumang traktora.
Naroon ang mga pato.
Naroon si Mama na nagsasampay.
Naroon si Papa na nakikipagtalo kay Lola tungkol sa strawberry.
Wala namang nagbago sa mundo.
May bills pa rin.
May ulan.
May trabaho.
May araw na masakit pa rin.
Pero iba na ang isang bagay.
Noon, lagi kong tinatanong ang sarili ko kung kaya ko bang mabuhay nang matagal.
Ngayon, kapag masyadong mabigat, naaalala ko ang sinabi ni Papa noong unang gabi ko rito.
Hindi ko kailangang sagutin ang buong buhay.
Minsan, kailangan ko lang umabot sa almusal.
Pagkatapos, sa tanghalian.
Pagkatapos, hanggang gabi.
At kapag napagod ulit, may isang bahay sa bundok kung saan hindi ko kailangang ngumiti para tanggapin.
Hindi ko kailangang maging magaling para mahalin.
Hindi ko kailangang humingi ng tawad dahil lang malungkot ako.
Dahil ang tunay na tahanan ay hindi iyong lugar kung saan tinatanggap ka lamang kapag magaan kang kasama.
Ito iyong lugar kung saan kapag pinakamabigat ka na, may uupo sa tabi mo at magsasabing:
“Hindi mo kailangang maging okay ngayon. Basta huwag mong harapin ito nang mag-isa.”
Mensahe sa mga mambabasa
May mga taong tahimik na nakikipaglaban sa bigat na hindi nakikita ng iba. Hindi natin kailangang pilitin silang ngumiti, pagalitan silang “magpakatatag,” o iparamdam na pabigat sila. Ang pagmamahal ay hindi kapalit ng propesyonal na tulong, pero napakalaking bagay ng isang pamilyang handang makinig, manatili, at samahan silang humingi ng tamang tulong.
At kung ikaw mismo ang dumaraan sa isang napakabigat na araw, hindi mo kailangang solusyunan ngayon ang buong kinabukasan mo.
Minsan, sapat munang piliin ang susunod na almusal.
