Noong araw na ikakasal ang nobyo ko sa anak ng madrasta ko, nakahiga ako sa bathtub, hawak ang kutsilyo, iniisip kung mas madali bang mawala na lang.

Malamig ang tubig.

Mas malamig ang katahimikan ng bahay.

At nang dumampi ang talim sa pulso ko, biglang tumunog ang cellphone ko.

Isang scheduled voice message mula kay Mama.

“Lia anak, happy birthday. Kapag mabigat na ang mundo, tandaan mo… may bukas pa rin.”

Hindi ako namatay noong gabing iyon.

Pero hinayaan kong paniwalaan nilang patay na ako.

Limang taon akong nawala sa Pilipinas. Pinalitan ko ang pangalan ko, numero, buhay. Sa Singapore ako nagsimulang muli. Doon ko natutunang huminga nang hindi naghihintay kung sino ang pipili sa akin.

Akala ng lahat, namatay ako noong araw na kinasal si Marco Villanueva sa stepsister kong si Trina.

Pero limang taon pagkatapos, bumalik ako sa Maynila para dalawin ang puntod ni Mama.

At sa flower shop sa tapat ng Manila Memorial, nakita ko siya.

Si Marco.

Payat na payat. Nakaitim. Hawak ang isang bungkos ng pulang rosas.

Parang multong hindi nakakaalis sa sarili niyang libingan.

Nagkatitigan kami.

Matagal.

Hanggang sa dumikit ang tinik ng rosas sa daliri niya at tumulo ang dugo, pero hindi niya man lang napansin.

“Lia…” paos niyang sabi.

Ngumiti ako, magalang. Malayo.

“Long time no see.”

Namuti ang mukha niya na parang nakakita siya ng patay na bumangon.

Bago pa siya makapagsalita, sumingit ang ale sa flower shop.

“Sir Marco, para na naman po kay Ma’am Lia? Grabe talaga kayo, sir. Limang taon na kayong linggo-linggong nagdadala ng pulang rosas sa puntod ng asawa n’yo.”

Napatigil ako.

Asawa?

Ako?

Ang alam ko, ang pinakasalan niya ay si Trina.

Si Trina na nagsuot ng wedding gown na para sana sa akin.

Si Trina na sinabing may depression, kaya raw kailangan niyang “iligtas” ni Marco.

Si Trina na palaging pinipili ng tatay ko, kahit ako ang anak niya.

Tiningnan ko si Marco.

Hinihintay kong itama niya ang ale.

Pero hindi siya nagsalita.

Namumula ang mata niya, basang-basa ng limang taong pagsisisi.

Lumabas ako ng flower shop, bitbit ang white lilies para kay Mama.

Sumunod siya.

“Lia, bakit?” nanginginig ang boses niya. “Bakit hindi mo man lang sinabi na buhay ka?”

Tumigil ako sa ilalim ng ambon.

“Para saan?”

“Para saan?” napatawa siya, pero basag. “Limang taon akong nabuhay na iniisip kong namatay ka dahil sa akin.”

Tumingin ako sa kanya.

“At mali ba?”

Para siyang sinampal.

“Hindi mo alam ang buong nangyari.”

“Alam ko ang nakita ko,” sabi ko. “Ikaw, suot ang barong mo. Si Trina, suot ang belo ko. Si Papa, nakangiti. Lahat kayo masaya.”

“Hindi ako masaya.”

“Pero nandoon ka.”

Wala siyang naisagot.

Dumiretso ako sa puntod ni Mama. Lumuhod ako, inayos ang lilies, at hinaplos ang pangalan niya sa marmol.

“Ma,” bulong ko, “nakauwi na ako.”

Sa likod ko, tahimik na inilapag ni Marco ang pulang rosas sa puntod na katabi ng kay Mama.

Napalingon ako.

Nakita ko ang pangalan sa lapida.

LIA SANTOS.

Aking buong pangalan.

Aking birthday.

At ang petsa ng “kamatayan” ko.

Nanlamig ang buong katawan ko.

“Ginawan n’yo ako ng puntod?”

“Wala kaming bangkay,” sabi niya. “Pero may dugo. Maraming dugo sa banyo. May sulat na iniwan mo—”

“Wala akong sulat.”

Napatitig siya sa akin.

Doon ko unang nakita ang takot sa mukha niya.

Bago pa kami makapagsalita, tumunog ang phone ko. Unknown number.

Pagbukas ko, isang message:

Miss Lia, pinapasundo po kayo ni Don Renato para sa birthday dinner niya mamaya sa Forbes Park. Hinihintay na raw po kayo ng pamilya.

Natawa ako nang walang saya.

Limang taon walang tanong kung buhay ba ako.

Ngayon, dahil nalaman nilang humihinga pa ako, pamilya na ulit kami?

Kinabukasan, pagkababa ko sa hotel lobby sa BGC, may itim na van na naghihintay.

Bumukas ang pinto.

Lumabas si Papa.

Si Renato Santos.

Mas maputi na ang buhok niya. Mas mabagal na ang tindig. Pero pareho pa rin ang mata—mata ng taong sanay magdesisyon kung sino ang mahalaga.

“Lia,” sabi niya. “Ang payat mo.”

“’Yan ba talaga ang unang sasabihin mo sa anak mong limang taon mong inilibing?”

Napayuko siya.

“Umuwi ka na. Birthday ko ngayon. Kumpleto na ang pamilya.”

“Wala akong pamilya rito.”

Biglang bumukas ang kabilang pinto ng van.

Lumabas si Trina, naka-puting dress, maputla, luhaan.

“Ate…”

Umatras ako.

“Huwag mo akong tawaging ate.”

Nanginginig ang labi niya. “Alam kong galit ka. Pero hindi kami naging masaya ni Marco. Hindi niya ako minahal. Hindi niya ako ginalaw. Gabi-gabi pangalan mo ang binabanggit niya.”

Dumating si Marco, parang sinundan sila.

“Trina, tama na.”

Pero umiyak pa rin siya.

“Lia, limang taon siyang bumibili ng pulang rosas para sa’yo. Iniwan niyang untouched ang kwarto mo. Kahit damit mo, ayaw niyang ipagalaw…”

Tiningnan ko siya.

Kung limang taon na ang nakalipas, baka gumuho ako.

Pero ngayon, pagod na akong maging multo sa buhay ng mga taong pinatay ako habang buhay pa ako.

“Kung mahal niya ako,” sabi ko, “bakit siya ang lalaking nasa altar habang ako nasa banyo, duguan at mag-isa?”

Walang sumagot.

At sa katahimikang iyon, isang maliit na boses ang bumasag sa lobby.

“Mommy!”

Isang batang lalaki na naka-yellow hoodie ang tumakbo papunta sa akin.

“Mama! Nahanap na kita!”

Binuhat ko siya agad. “Miggy, bakit ka nandito?”

Ngumiti siya, inosente.

“Sabi ni Daddy miss ka na raw niya kaya hinatid niya ako para sunduin ka.”

Tumahimik ang lahat.

Dahan-dahan akong tumingin kay Marco.

Namuti ang mukha niya na parang ikalawang beses niya akong namatay.

Dahil hawig na hawig ni Miggy ang mga mata niya.

part2

“Lia…” halos hindi lumabas ang boses ni Marco. “Anak ko ba siya?”

Hindi ako agad sumagot.

Niyakap ni Miggy ang leeg ko, walang kamalay-malay sa mga matang nakatitig sa kanya.

“Mommy, sino sila?”

“Huwag kang matakot,” bulong ko. “Mga taong dati nating kilala.”

Napasinghap si Trina. Si Papa naman ay napaupo sa gilid ng sofa ng lobby, parang biglang tumanda nang sampung taon.

Lumapit si Marco ng isang hakbang, pero umatras ako.

“Don’t,” sabi ko.

Napatigil siya.

“Limang taon,” bulong niya. “Limang taon kang buntis… mag-isa?”

“Hindi ako mag-isa,” sagot ko. “Nandoon ang mga taong hindi ako kilala pero tinulungan ako. Mas naging pamilya pa sila kaysa sa inyo.”

Pumikit siya. “Bakit hindi mo sinabi?”

Napatawa ako nang mahina.

“Sinabi ko na noon, Marco. Umiiyak ako sa phone mo habang nagmamakaawa na puntahan mo ako. Pero ang sabi mo—”

Naputol ang boses ko.

Naalala ko pa rin.

Ang ulan sa bintana.

Ang tunog ng wedding bells sa video na ipinadala ni Trina.

Ang boses ni Marco sa tawag: Lia, huwag kang mag-drama ngayon. May sakit si Trina. Kailangan niya ako.

At pagkatapos, pinatay niya ang tawag.

Tumingala ako para pigilan ang luha.

“Ang sabi mo, huwag akong mag-drama.”

Parang nabasag ang mukha niya.

“Hindi ako ang sumagot sa tawag na iyon.”

Natigilan ako.

Si Trina ang unang yumuko.

Doon ko nalaman.

Sa isang tingin.

“Trina,” malamig kong sabi.

Nanginginig siya. “Hindi ko sinasadya…”

“Hindi mo sinasadya?”

“Takot ako!” sigaw niya. “Buong buhay ko, ikaw ang mahal. Ikaw ang anak. Ikaw ang pinili ni Marco. Ako palaging kawawa lang, palaging second choice!”

“Pinili ka ni Papa,” sabi ko. “Pinili ka ng buong bahay.”

“Pero hindi ni Marco!”

Tumulo ang luha niya, pero sa unang pagkakataon, hindi siya mukhang mahina. Mukha siyang taong pagod nang magpanggap.

“Ako ang kumuha ng phone niya noong wedding morning. Ako ang sumagot sa tawag mo. Ako ang nagpadala ng video. Ako rin ang nagsulat ng note na parang suicide letter mo.”

Napahawak si Papa sa dibdib niya.

“Trina…”

“Gusto ko lang mawala siya kahit isang araw!” humagulgol siya. “Hindi ko alam na aabot sa gano’n.”

Nanlambot ang tuhod ko, pero hindi ako bumagsak.

Dahil hawak ako ng anak ko.

Si Marco ay nakatayo na parang nawala ang kaluluwa.

“Ginamit mo ang sakit mo,” sabi niya kay Trina. “Ginamit mo ako.”

“Minahal kita,” sagot niya.

“Hindi iyon pagmamahal.”

Tumahimik ang lobby.

Sa labas, umuulan na naman.

Parang bumalik ang gabing muntik ko nang piliin ang dilim.

Lumapit si Papa sa akin. “Lia, patawarin mo ako.”

Tiningnan ko siya.

Sa loob ng maraming taon, iyon lang ang gusto kong marinig.

Pero ngayong narinig ko na, hindi pala nito kayang ibalik ang batang ako na palaging naghihintay sa pintuan.

“Hindi ko alam kung kaya ko,” sabi ko. “Pero hindi na ako galit araw-araw. Iyon muna ang kaya kong ibigay.”

Napaluha siya.

Si Marco naman ay lumuhod sa harap ko.

Hindi dramatiko.

Hindi para magmakaawa sa audience.

Kundi parang lalaking sa wakas ay naintindihan ang bigat ng nawala sa kanya.

“Hindi ko hihingin na bumalik ka,” sabi niya. “Pero hayaan mo akong makilala siya. Kahit mabagal. Kahit bilang estranghero muna.”

Tumingin ako kay Miggy.

“Baby,” tanong ko, “gusto mo bang mag-hello?”

Kumaway si Miggy. “Hello po.”

Napahawak si Marco sa bibig niya, umiiyak nang tahimik.

Hindi ko siya pinatawad agad.

Hindi gano’n kadali ang sugat na limang taon nang tinatahi mag-isa.

Pero hindi ko rin ipinagkait kay Miggy ang katotohanan.

Sa mga sumunod na buwan, hindi naging perpekto ang lahat.

Si Trina ay umamin sa harap ng pamilya at nagpagamot nang seryoso. Si Papa, sa unang pagkakataon, natutong kumatok bago pumasok sa buhay ko. At si Marco—hindi siya naging bayani.

Naging ama siya.

Dahan-dahan.

May distansya.

May respeto.

Ako naman, hindi na bumalik sa dating Lia na palaging naghihintay mahalin.

Dinala ko si Miggy sa puntod ni Mama bago kami muling lumipad pabalik ng Singapore.

Inilapag ko ang pulang rosas sa tabi ng puting lilies.

“Ma,” bulong ko, “tama ka. May bukas pa rin.”

Minsan, ang pinakamalaking paghihiganti ay hindi ang makita silang magsisi.

Kundi ang mabuhay nang buo, kahit minsan kang winasak ng mga taong dapat sana’y nagmahal sa’yo.