Namatay ako sa pinakamalamig na gabi ng Disyembre.

Hindi sa ospital.

Hindi sa gitna ng mga taong umiiyak.

Kundi mag-isa, sa sahig ng maliit kong apartment sa Baguio, habang ang lalaking pinakamahal ko ay abalang naghahanda ng kasal sa ibang babae.

Ako si Mira Salcedo.

Dalawampu’t walong taong gulang.

Walang magulang. Walang kapatid. Walang pamilyang uuwian.

At sa loob ng pitong taon, naniwala akong si Gabriel Monteverde ang tahanan ko.

Noong araw na iyon, galing ako sa grocery. Bumili ako ng bigas, noodles, itlog, at ilang frozen siomai. Sapat na iyon para mabuhay ako ng isang linggo.

Paglabas ko, makapal na ang hamog. Ang hangin sa Baguio, parang karayom na tumutusok sa balat. Nanginginig ang kamay ko habang bitbit ang plastic bag.

Pagdating ko sa apartment, halos hindi ko na maramdaman ang mga daliri ko.

Inilapag ko ang pinamili sa mesa.

At bigla… kumabog ang dibdib ko.

Mabilis.

Malakas.

Parang may gustong kumawala sa loob.

Napaupo ako sa sofa, hinihingal. Gusto kong tumayo para magpakulo ng tubig, pero pag-angat ko pa lang, umikot ang paligid. Bumagsak ako sa sahig. Tumama ang tuhod ko sa gilid ng mesa.

Sobrang sakit.

Pero mas masakit ang pag-ilaw ng phone ko.

Mensahe mula kay Gabriel.

“Next month, huwag ka munang pumunta sa bahay.”

Nakatitig lang ako sa screen.

Nag-type ako ng isang tanong.

“Bakit?”

Sumagot siya agad.

“Darating ang pamilya ni Celina. Hindi ka bagay doon.”

Hindi ka bagay doon.

Limang salita lang.

Pero para akong sinaksak nang paulit-ulit.

Si Celina Reyes ang fiancée niya.

Ang babaeng ipinakilala niya sa lahat.

Samantalang ako?

Ako ang babaeng minahal niya noong wala pa siyang pera, noong nangungupahan pa siya, noong ako ang nagluluto ng lugaw kapag may lagnat siya, noong ako ang nagsangla ng hikaw para may pambayad siya sa board exam.

Pero ngayon, hindi na ako bagay.

Gusto kong tumawag.

Gusto kong sabihin, “Gabriel, hindi ako makahinga.”

Pinindot ko ang pangalan niya.

Tumunog ang phone.

Isa.

Dalawa.

Pagkatapos, pinatay niya.

At sa katahimikan ng gabing iyon, narinig ko ang huling bagay na ibinigay sa akin ng mundo—

isang malamig na busy tone.

Pagdilat ko ulit, lumulutang na ako sa kisame.

Nakita ko ang sarili kong katawan sa sahig.

Maputla.

Nanigas.

Nakabuka nang bahagya ang mga mata.

Sa gilid ng mukha ko, may tuyong luha.

Doon ko naintindihan.

Patay na ako.

May lalaking nakaitim na biglang lumitaw sa sulok ng kuwarto. May hawak siyang makinang na clipboard.

“Mira Salcedo,” sabi niya. “Sumama ka.”

“Saan?”

“Sa kabilang buhay.”

Hindi ako umiyak.

Siguro dahil ubos na ako.

Habang sinusundan ko siya, dumaan kami sa pasilyong puro salamin. Sa bawat salamin, may ibang bersyon ako.

Ako noong pitong taon, hawak ang kamay ni Mama.

Ako noong labindalawa, umiiyak sa burol ng Papa.

Ako noong labing-anim, nakatayo sa Burnham Park habang unang beses akong nginitian ni Gabriel.

At ako noong dalawampu’t walo…

patay sa sahig.

Bago tuluyang magdilim ang lahat, huminto ang lalaking nakaitim.

“Hindi pa tapos ang kuwento mo,” sabi niya. “Masyadong mabigat ang iniwan mong sakit. Babalik ka muna. Pero tandaan mo—walang makaririnig sa’yo. Walang makakakita sa’yo.”

Isang iglap, nasa tabi na ako ni Gabriel.

Nakita ko siya sa malawak na sala ng bahay niya sa Makati.

Katabi niya si Celina.

Nakapatong ang ulo nito sa balikat niya.

“Love, gusto ko garden wedding sa Tagaytay,” sabi ni Celina.

Ngumiti si Gabriel.

“Sige. Kung iyon ang gusto mo.”

Napahawak ako sa dibdib ko kahit wala na akong puso.

Dati, ni minsan hindi siya sumama sa akin sa simpleng picnic.

Sabi niya lagi, busy siya.

Ngayon, para kay Celina, may oras siya.

Sinundan ko sila araw-araw.

Nakita ko silang pumili ng wedding ring.

Nakita ko siyang hawakan ang baywang ni Celina habang tumatawa.

Nakita ko siyang maghintay sa labas ng fitting room habang sinusukat nito ang gown.

At bawat araw, unti-unti akong namamatay ulit.

Hanggang isang gabi, dumating muli ang lalaking nakaitim.

“Tapos ka na bang masaktan?”

Tumingin ako kay Gabriel.

Nasa dining table siya, nakangiti habang pinapakain ni Celina ng cake.

Dati, hinintay ko siyang lumingon.

Hinintay kong maramdaman niya kahit kaunti na wala na ako.

Pero wala.

Kaya tumango ako.

“Tapos na.”

Dinala ako sa isang maliit na kuwarto sa kabilang buhay. May kama, upuan, at ilaw. Walang bintana.

“May problema,” sabi ng lalaking nakaitim.

“Ano?”

“Tatlumpu’t siyam na araw ka nang patay. Wala pa ring kumukuha sa bangkay mo.”

Nanlamig ang buong kaluluwa ko.

“Nasaan ako?”

“Nasa freezer ng city morgue.”

Tumingin siya sa akin nang tuwid.

“Kung walang kukuha sa’yo, hindi ka makakalipat. Hindi ka makakapagpahinga.”

“Pero wala na akong pamilya.”

“Alam namin.”

“Wala rin akong kaibigan.”

“Alam din namin.”

Napalunok ako kahit wala na akong lalamunan.

“So… ano ang gagawin ko?”

Ibinigay niya sa akin ang isang maliit na papel.

Nakasulat doon ang pangalan ng taong puwede kong lapitan.

Nang mabasa ko iyon, para akong muling nabuhay sa sobrang sakit.

Dahil ang nakasulat doon ay—

Gabriel Monteverde.

part2

“No,” bulong ko. “Hindi siya pupunta.”

Pero hindi sumagot ang lalaking nakaitim.

Bigla na lang akong nasa harap ng bahay ni Gabriel.

Gabi na.

May ilaw sa loob. May tunog ng tawanan. May mga bulaklak sa mesa. Mukhang may celebration.

Pumasok ako kahit hindi na ako tao.

Nakita ko si Celina, hawak ang isang folder.

“Gab,” sabi niya, “kailangan mo na itong pirmahan. Para matapos na.”

Tumingin si Gabriel sa papel.

“Transfer of property?”

Ngumiti si Celina.

“Formalidad lang. Para kapag kasal na tayo, maayos na ang lahat.”

Pero bago siya makapirma, tumunog ang phone niya.

Isang tawag mula sa police station.

“Mr. Monteverde? Tungkol po ito kay Ms. Mira Salcedo.”

Napatigil siya.

Sa unang pagkakataon matapos akong mamatay, nakita kong nawala ang kulay sa mukha niya.

“Ano’ng tungkol kay Mira?”

Tahimik ang linya ng ilang segundo.

Pagkatapos, narinig ko ang boses ng pulis.

“Sir… matagal na po siyang patay.”

Bumagsak ang ballpen mula sa kamay niya.

Si Celina ang unang nakapagsalita.

“Gab, baka scam lang ’yan.”

Pero hindi siya nakinig.

Tumakbo siya palabas.

Sumunod ako.

Sa morgue, nakita ko siyang nakatayo sa harap ng malamig na bakal na mesa.

Nang hilahin ng attendant ang takip, napaatras siya.

“Ayos lang po ba kayo, sir?” tanong ng pulis.

Hindi siya sumagot.

Lumuhod lang siya sa sahig.

At doon, sa unang pagkakataon, umiyak si Gabriel para sa akin.

“Mira…”

Gusto kong matawa.

Gusto kong sumigaw.

Ngayon?

Ngayon mo ako tatawagin?

Noong hinihingal ako, pinatay mo ang tawag ko.

Noong nanginginig ako sa lamig, sinabi mong hindi ako bagay.

Noong buhay pa ako, hindi mo ako pinili.

Hinawakan niya ang malamig kong kamay.

“Bakit walang nagsabi sa akin?”

Sumagot ang pulis, mabigat ang boses.

“Tinawagan ka namin gamit ang emergency contact niya. Ilang beses. Pero laging rejected.”

Napalingon si Gabriel kay Celina.

Namuti ang mukha nito.

“Celina?”

Umiwas siya ng tingin.

“Akala ko… drama lang niya.”

Natahimik ang buong silid.

Doon niya nalaman ang totoo.

Ang mga tawag ko noong gabing iyon.

Ang mensahe ng morgue.

Ang notice sa apartment.

Lahat hinarang ni Celina.

Hindi dahil mahal niya si Gabriel.

Kundi dahil gusto niyang burahin ako bago ang kasal.

Pero ang pinakamasakit?

Hindi niya kailangang magsumikap nang husto.

Dahil matagal na akong binura ni Gabriel sa buhay niya.

Kinabukasan, siya mismo ang nag-asikaso ng libing ko.

Walang maraming tao.

Walang bulaklak na magarbo.

Isang simpleng urn.

Isang maliit na puntod.

Sa ibabaw nito, inilagay niya ang lumang scarf na minsan kong ibinigay sa kanya.

“Mira,” sabi niya, nanginginig ang boses, “patawarin mo ako.”

Nakatayo ako sa tabi niya.

Tahimik.

Hindi ko alam kung galit pa ba ako.

O pagod na lang.

Dumating ang lalaking nakaitim.

“Handa ka na?”

Tumingin ako kay Gabriel.

Nakayuko siya sa harap ng puntod ko, parang taong huli na nang malaman kung ano ang nawala sa kanya.

Ngumiti ako nang mahina.

Hindi para patawarin siya.

Kundi para palayain ang sarili ko.

“Oo,” sabi ko. “Handa na ako.”

Bago ako tuluyang umalis, hinipan ng hangin ang scarf sa ibabaw ng puntod.

Napatingala si Gabriel, luhaan.

“Mira?”

Hindi niya ako nakita.

Pero sa huling pagkakataon, bumulong ako:

“Hindi lahat ng nagmamahal, dapat maghintay hanggang mamatay bago pahalagahan.”

At sa wakas…

nakapagpahinga ako.

Minsan, ang pinakamalaking pagsisisi ay hindi ang mawalan ng tao—kundi ang malaman na habang nasa tabi mo pa siya, hindi mo man lang siya minahal nang tama.