Limang Taon Kong Hinintay ang Asawang Sundalo Kong Nawawala—Hanggang Makita Ko Siya sa NAIA Kasama ang Matalik Kong Kaibigan, Isang Bata, at Lihim na Sisira sa Lahat
Limang taon akong naghintay sa asawang sundalong sinabing nawala sa isang lihim na misyon.
Nang makita ko siyang muli sa NAIA, nakaluhod siya sa sahig, maingat na tinitirintas ang buhok ng isang batang babae.
Sa tabi niya ang matalik kong kaibigan.
At nang tawagin siya ng bata na “Papa,” doon ko naunawaan na ang limang taon kong pagluluksa ay maaaring isang napakahabang kasinungalingan.
Nakatayo ako sa tapat ng family lounge sa Terminal 3, hawak ang maliit kong maleta at isang supot ng gamot na hindi ko na kailangang dalhin kahit saan.
Tatlong segundo kaming nagtitigan ni Major Gabriel de Leon.
Siya ang unang nagsalita.
“Matagal na.”
Bahagya akong ngumiti.
“Matagal na nga.”
Limang taon na ang nakalipas nang sabihin niyang ipapadala siya sa timog para sa isang classified operation.
Bawal daw ang tawag.
Bawal ang mensahe.
Bawal kahit ang simpleng, “Okay lang ako.”
Pagkaraan ng ilang buwan, tuluyan nang nawala ang lahat ng balita tungkol sa kanya.
May mga nagsabing dapat ko nang tanggapin na baka hindi na siya babalik.
May mga kamag-anak pa niyang bumulong na baka kaya siya laging pinipili para sa mapanganib na assignment ay dahil masyado raw akong matigas ang ulo bilang asawa.
Hindi ako sumagot.
Sa halip, inalagaan ko ang ama niyang si Mang Ernesto nang magka-cancer ito.
Ako ang pumila sa ospital.
Ako ang naghanap ng mas murang laboratoryo.
Ako ang nagbenta ng alahas ko para sa targeted therapy na umaabot sa mahigit ₱180,000 bawat cycle.
At ako rin ang humawak sa kamay ng matanda noong huling gabi niya.
Doon niya nasabi ang isang pangungusap na hanggang ngayon ay parang kutsilyong nakabaon sa dibdib ko.
“Lia… patawarin mo ako. Hindi naman talaga nawala si Gabriel.”
Bumalik ang tingin ko sa lalaking nasa harap ko ngayon.
Mas matanda nang kaunti ang mukha niya, pero pamilyar pa rin ang kilos.
Nakayuko siya sa batang babae, inaayos ang dalawang maliit na ponytail gamit ang pink na goma.
Napakasanay.
Mas sanay pa yata kaysa noong tinuturuan niya akong gumawa ng emergency knot.
Hinila ng bata ang manggas niya.
“Papa, sino siya?”
Napatingin sa akin si Gabriel.
May saglit na takot sa mga mata niya.
Ako ang sumagot.
“Hindi kami close.”
“Lia,” mababa niyang sabi. “Pakinggan mo muna ako.”
“Hindi kailangan.”
Tumingin ako sa buhok ng bata.
“Magaling ka na palang magtali.”
Tumigas ang panga niya.
“Malaki ang naging epekto ng mission noon. Kailangan kong burahin ang identity ko habang tumatakbo ang operasyon. Wala akong choice.”
Tumango siya sa batang babae.
“Anak siya ng kasama kong namatay sa duty. Ako ang naatasang mag-alaga sa kanya.”
Napatitig ako sa kanya.
Ang galing pa rin niyang magsalita na parang nasa briefing.
Malinaw.
Diretso.
Walang puwang para sa emosyon.
“Dapat babalik ako kapag humupa ang sitwasyon,” dagdag niya. “Pero hindi naging ligtas.”
Kung hindi ko narinig ang katotohanan mula sa ama niya bago ito namatay, baka naniwala pa ako.
Bago ako makapagsalita, bumukas ang kurtina ng nursing room.
“Gab, tapos na ba ang buhok ni Mika?”
Lumabas ang isang babae.
Mara Santos.
Ang matalik kong kaibigan mula elementarya.
Ang babaeng kasama kong umiyak noong mawala raw ang asawa ko.
Ang babaeng yumakap sa akin tuwing napapagod akong maghintay.
Ang babaeng paulit-ulit na nagsabing:
“Lia, buhay si Gabriel. Pakiramdam ko babalik din siya sa’yo.”
Nang makita niya ako, namutla siya.
“Lia?”
Awtomatiko siyang lumapit kay Gabriel.
At awtomatiko rin siyang hinarangan nito, parang sanay nang protektahan siya.
“Mara was part of the operation,” mabilis na paliwanag ni Gabriel. “Key civilian asset siya. Kailangan ko siyang ilayo sa Manila para sa safety niya.”
Napatingin ako sa pulso ni Mara.
May suot siyang diamond bracelet na nakita ko dati sa isang luxury boutique.
Halos ₱400,000.
Sa paa niya, limited-edition sandals.
Sa kamay niya, latest flagship phone.
Ito pala ang hitsura ng babaeng limang taon nang nagtatago para sa kaligtasan.
Tumingin ako sa sarili kong manggas.
Medyo kupas na dahil apat na taon ko nang ginagamit ang parehong cardigan.
Para makatipid sa gamot ng ama ni Gabriel.
“Gets ko,” sabi ko.
Napabuntong-hininga si Gabriel, parang nabunutan ng tinik.
“Alam kong maiintindihan mo. Ikaw ang pinaka-nakakaintindi sa akin.”
Inabot niya ang kamay ko.
Umatras ako.
“Patay na si Papa mo. Noong isang buwan pa.”
Nanlaki ang mga mata niya.
Parang nawala ang lakas sa mga tuhod niya.
“Ano?”
“Mapayapa siyang namatay,” sabi ko. “Hindi siya nahirapan sa dulo.”
Namula ang mata niya.
“Lia… sorry.”
Nanginginig ang boses niya.
“Ang dami mong tiniis.”
Tumahimik sandali si Mara.
Pagkatapos, parang walang nangyari, muling nagsalita si Gabriel.
“Tapusin ko lang ang natitirang trabaho. Ihahatid ko si Mara pabalik. Babalik ako sa’yo.”
Hinawakan niya ang kamay ko.
“Babawi ako.”
“Magsisimula tayo ulit.”
Hinawakan ni Mara ang laylayan ng polo niya.
Tinapik ni Gabriel ang kamay nito para pakalmahin.
Matagal kong tiningnan ang magkadikit nilang mga daliri.
“Hindi mo kailangang bumawi.”
Kinuha ko ang envelope sa bag ko.
“Ibinenta ko na ang condo nating mag-asawa para mabayaran ang huling treatment at funeral ng papa mo.”
“Yung natirang pera, pinasok ko sa dati mong payroll account.”
Kumunot ang noo niya.
“Bakit parang naghahati tayo ng ari-arian? Mag-asawa pa rin tayo. Pera ko, pera mo.”
“Hindi na.”
Iniabot ko sa kanya ang envelope.
“Gabriel, ito ang kopya ng death certificate ng papa mo.”
Tumigil ako.
“At ito…”
Kinuha ko ang isang maliit na USB mula sa loob.
“…ang recording niya bago siya namatay.”
Sa unang pagkakataon, hindi si Gabriel ang namutla.
Si Mara.
Bigla siyang napahawak sa braso nito.
At sa halos hindi marinig na boses, sinabi niya:
“Gab… hindi niya dapat nakuha ’yan.”
PARTE2
Hindi ko inalis ang tingin kay Mara.
“Bakit?” tanong ko. “Ano ang ayaw mong marinig ko?”
“Wala,” mabilis niyang sagot.
Pero huli na.
Kinuha ni Gabriel ang USB sa kamay ko.
“Hindi ito lugar para pag-usapan ’to.”
“Limang taon akong naghintay nang walang lugar, oras, o sagot,” sabi ko. “Ngayon, dito na.”
May charging station sa gilid ng lounge.
Inilabas ko ang tablet ko, isinaksak ang USB, at pinindot ang file na may petsang tatlong araw bago namatay si Mang Ernesto.
Mahina ang boses ng matanda.
“Lia, kung maririnig mo ito, baka wala na ako. Limang taon kitang hinayaang magsakripisyo sa kasinungalingan ng anak ko.”
Napatigil si Gabriel.
“Totoo ang unang mission niya. Pero hindi limang taon. Wala pang isang taon, tapos na iyon. Tumawag siya sa akin. Buhay siya. Ligtas siya.”
Pumikit si Mara.
“Sinabi niyang may nangyari sa kanila ni Mara habang magkasama sila sa labas ng Maynila. Buntis si Mara. Nakiusap siyang huwag muna kitang sabihan. Sabi niya, aayusin niya ang lahat bago bumalik.”
Hindi na ako nanginginig.
Ang nanginginig ay si Gabriel.
Sa recording, umubo si Mang Ernesto.
“Akala ko ilang buwan lang. Lumipas ang isang taon, dalawa, tatlo. Nagpadala siya ng litrato ng bata. Mika ang pangalan.”
Huminto sandali ang boses ng matanda.
“Anak nila ni Mara.”
Napatingin ako sa batang babae.
Nakatayo siya sa likod ni Gabriel, yakap ang rabbit backpack niya.
Wala siyang kasalanan sa anumang ginawa ng mga matatanda sa paligid niya.
“Gabriel,” patuloy ng ama niya, “pinili mong gawing dahilan ang uniporme mo para hindi umamin.”
“At ako, dahil anak kita, tinulungan kitang magsinungaling.”
“Pero si Lia ang nagbayad ng gamot ko.”
“Si Lia ang nagbantay sa akin.”
“Samantalang ikaw… may ibang tahanan.”
Nangingilid ang luha sa mata ko.
“Lia, patawarin mo ako. May sobre sa kabinet ko. Nandoon ang mga kopya ng mga mensahe niya at birth certificate.”
Huminga nang mabigat si Mang Ernesto sa recording.
“Huwag mong sayangin ang natitira mong buhay sa paghihintay.”
Natapos ang recording.
Tanging boarding announcement ang maririnig sa malayo.
“Lia, hindi ganoon kasimple,” sabi ni Gabriel.
Napatawa ako nang mahina.
“Limang taon, Gab. Ilang salita pa ba ang kailangan para maging simple?”
Lumapit siya.
“Yung mission, totoo. Pagkatapos, nagulo ang lahat. Nabuntis si Mara. May responsibilidad ako kay Mika.”
“Responsibilidad?”
Tiningnan ko siya nang diretso.
“Kaya sinabi mong anak siya ng namatay mong kasama?”
Napayuko siya.
“Mali iyon.”
“Hindi lang iyon ang mali.”
Binuksan ko ang envelope at inilabas ang photocopy ng birth certificate.
Mika de Leon Santos.
Mother: Mara Santos.
Father: Gabriel Ernesto de Leon.
Apat na taon at pitong buwan.
Tama ang mga petsa.
Nagsimula ang buhay na iyon habang ako ay umiikot sa mga opisina, nakikiusap para lamang malaman kung buhay pa ang asawa ko.
Napaupo si Mara.
“Lia… sorry.”
Tiningnan ko siya.
Naalala ko ang gabing isinugod si Mang Ernesto sa ospital.
Ako ang tumawag kay Mara, umiiyak, dahil pakiramdam ko wala na akong ibang malapitan.
Sabi niya noon:
“Kaya mo ’yan. Nandito lang ako.”
Nasa kabilang dulo pala siya ng bansa.
Katabi ng lalaking hinihintay ko.
“Isang bagay lang,” sabi ko.
“Noong niyakap mo ako habang umiiyak ako para kay Gabriel… alam mo na bang may anak kayo?”
Humagulgol siya.
“Oo.”
Isang salita.
Sapat na.
Tumango ako.
“Salamat. Iyan lang ang kailangan kong marinig.”
“Lia!”
Hinawakan ni Gabriel ang braso ko.
Agad kong inalis.
“Hindi kita iniwan dahil ayaw kita,” sabi niya. “Natatakot lang akong harapin ka. Habang tumatagal, mas mahirap bumalik.”
“Pero hindi naging mahirap bumili ng bracelet.”
Napatingin siya kay Mara.
“Hindi ito tungkol sa pera.”
“Exactly.”
Tumango ako.
“Tungkol ito sa pagpili.”
Napahigpit ang panga niya.
“Babalik sana ako.”
“Kailangan bang mamatay muna ang papa mo bago ka maalalang may asawa ka?”
Hindi siya nakasagot.
Pagkaraan ng ilang segundo, mahina niyang tinanong:
“Bakit mo ibinenta ang condo?”
“Dahil wala akong ibang paraan para bayaran ang gamutan ng papa mo.”
“Dapat sinabi mo sa akin.”
Napatitig ako sa kanya.
“Saan?”
Tumahimik siya.
“Sa number na patay?”
“Sa email na walang reply?”
“Sa opisina na nagsasabing classified ang lahat?”
“O kay Mara, na laging nagsasabing wala rin siyang alam?”
Napayuko si Mara.
Inilabas ko ang isa pang papel.
“Lahat ng natira sa condo, kasama ang accounting ng hospital bills, nasa payroll account mo.”
“Wala akong kinuha kahit pisong hindi akin.”
“Hindi ko hinihingi ’yan,” sabi niya.
“Pero kailangan ko.”
“Bakit?”
“Dahil ayokong may utang na koneksyon sa pagitan natin.”
Napahawak siya sa sentido.
“Lia, asawa pa rin kita.”
“Sa papel, oo.”
Tiningnan ko siya.
“Pero ang papel na lang ang natira.”
Sinabi kong nakausap ko na ang abogado matapos mamatay si Mang Ernesto.
Aayusin ko ang lahat ng legal na usapin, ari-arian, at obligasyong nakatali pa sa pangalan naming dalawa.
Hindi na niya ako mapipigilan sa pamamagitan ng dalawang salitang paulit-ulit kong pinaniwalaan.
Hintayin mo ako.
Tapos na akong maghintay.
Biglang nagsalita si Mara.
“Gab, sabihin mo na sa kanya ang totoo.”
Napalingon siya.
“Mara, tama na.”
“Hindi.”
Namumula ang mga mata niya.
“Limang taon na akong pinapatahimik mo.”
Napatingin ako sa kanya.
“May iba pa?”
Huminga siya nang malalim.
“Hindi niya ako dinala dahil asset ako.”
Tahimik si Gabriel.
“Ako ang humiling na sumama noong matapos ang assignment niya,” pagpapatuloy ni Mara.
“Matagal ko na siyang gusto.”
“Alam niya iyon.”
“Mara—”
“Sinabi niya sa akin na pagbalik niya sa Manila, makikipaghiwalay siya sa’yo.”
Nanginginig ang boses niya.
“Tapos nalaman kong buntis ako.”
“Sabi niya, mas madaling manatiling ‘missing’ muna kaysa harapin ang pamilya ninyo.”
Napapikit ako.
Hindi aksidente ang limang taon.
Plano itong pinahaba araw-araw.
“Pero lagi niyang sinasabing hindi pa tamang panahon,” patuloy ni Mara.
“Hindi niya rin ako pinakasalan.”
“Hindi ka rin niya lubusang iniwan.”
Napatingin siya kay Gabriel.
“Pareho tayong nakabitin sa desisyong ayaw niyang gawin.”
Doon ko nakita ang pinakamalinaw na katotohanan.
Hindi siya isang lalaking napilit ng mission.
Isa siyang lalaking ayaw mawalan ng kahit anong pagpipilian.
Gusto niya ang bagong pamilya niya.
Gusto rin niyang may tahanang babalikan.
At ako ang ginawa niyang reserbang buhay.
“Ngayon naiintindihan ko,” sabi ko.
Lumapit si Gabriel.
“Lia, kaya pa nating ayusin.”
Umiling ako.
“Hindi kita iiwan para gantihan ka.”
Tahimik akong huminga.
“Aalis ako dahil wala na akong dahilan para manatili.”
Tumawag ang final boarding para sa flight ko pa-Iloilo.
Kinuha ko ang maleta.
“May trabaho akong sisimulan bukas.”
“Unang beses sa limang taon na may plano akong hindi umiikot sa paghihintay sa’yo.”
“Lia, please.”
Huminto ako sa harap ni Mika.
Tahimik siyang nakatingin sa amin.
Inayos ko lang ang naluwag na pink na ribbon sa buhok niya.
“Maganda ang tali mo,” sabi ko.
Ngumiti siya nang mahina.
Pagkatapos, tumingin ako kay Mara.
“Alagaan mo ang anak mo.”
“Huwag ninyong hayaang lumaki siyang iniisip na normal ang magsinungaling para makaiwas sa mahirap na desisyon.”
Napahikbi si Mara.
Kay Gabriel, wala na akong sermon.
Iniwan ko sa palad niya ang lumang wedding ring na limang taon kong suot.
Ang singsing na sinuot ko habang naghihintay.
Habang nagbabayad ng ospital.
Habang umaasang may araw na bubukas ang pinto at babalik siya.
“Hindi ko na ito kailangan.”
Naglakad ako papunta sa gate.
Hindi ako lumingon nang tawagin niya ang pangalan ko.
Sa Iloilo, nagsimula ako sa maliit na apartment malapit sa bagong opisina.
Sa unang mga linggo, nagigising pa rin ako nang alas-dos ng umaga.
Sanay ang katawan ko sa alarm para sa gamot ni Mang Ernesto.
Minsan, kusa pa akong bumabangon bago ko maalalang wala na akong kailangang painumin.
Unti-unti, nawala iyon.
Makalipas ang tatlong buwan, nag-email si Gabriel.
Mahaba ang mensahe.
Puno ng:
“Sorry.”
“Sana.”
“At kung pwede pa.”
Hindi ko sinagot.
Hindi dahil galit pa ako.
Kundi dahil may mga pinto na kapag isinara mo, hindi mo kailangang bantayan habang buhay para siguraduhing hindi muling bubukas.
Kay Mara, wala rin akong hinanap na paliwanag.
Ang pagkakaibigan naming nagsimula noong bata pa kami ay natapos sa isang simpleng “Oo” sa airport.
Masakit.
Pero malinaw.
At minsan, ang malinaw na sakit ay mas madaling paghilumin kaysa sa pag-asang walang katapusan.
Isang taon matapos ang araw na iyon, bumalik ako sa Manila para dalawin ang puntod ni Mang Ernesto.
Naglagay ako ng puting bulaklak sa lapida niya.
Matagal akong nakatayo roon.
Pagkatapos, mahina kong sinabi:
“Okay na ako, Pa.”
At sa unang pagkakataon…
Totoo iyon.
Hindi lahat ng paghihintay ay patunay ng pagmamahal. Minsan, nagiging kulungan ito kapag ang taong hinihintay mo ay matagal nang pumili ng ibang buhay. Ang pag-alis ay hindi kabiguan kapag ang kapalit nito ay respeto sa sarili, katotohanan, at pagkakataong magsimulang muli.
