LIHIM NA NAGPLANO ANG ASAWA KONG MAG-AMERIKA PARA SA UNA NIYANG PAG-IBIG—AKALA NIYA SUSUNOD AKO, PERO ISANG SOBRE LANG ANG INIWAN KO BAGO UMUWI NG PILIPINAS NANG MAG-ISA
Tatlong araw bago ang flight ng asawa ko papuntang Amerika, saka ko nalaman na halos isang taon na pala niyang inaayos ang paglipat namin doon—nang hindi man lang ako kinakausap.
Mas masakit?
Hindi niya iyon ginawa para sa trabaho.
Ginawa niya iyon dahil nasa Boston ang una niyang pag-ibig.
At ang pinakamasakit sa lahat, narinig ko mismo siyang sabihin:
“Si Mara? Susunod ’yon sa akin. Kahit saan ako pumunta.”
Ako si Mara Villanueva-Reyes, tatlumpu’t dalawang taong gulang, isang Filipina physicist na nagtapos ng doctorate sa Cambridge.
Anim na taon na kaming kasal ni Adrian Reyes.
Noong pareho pa kaming graduate students sa England, may isang pangakong lagi naming inuulit sa isa’t isa:
Pagkatapos naming mag-aral, uuwi kami sa Pilipinas.
Gagamitin namin ang natutuhan namin para sa sariling bansa.
Kaya nang maaprubahan ang dissertation ko, agad akong nakipag-ugnayan sa isang national research institute sa Quezon City.
May posisyong naghihintay sa akin.
Handa na akong umuwi.
Akala ko handa rin si Adrian.
Hanggang sa gabing iyon.
Pupuntahan ko sana siya sa faculty lounge para yayain maghapunan. Ngunit bago ko pa mabuksan ang pinto, narinig ko ang boses ng kaibigan niyang si Paolo.
“Adrian, sigurado ka ba rito? Tinanggap mo na ’yung offer sa Boston nang hindi alam ni Mara?”
Tumigil ako.
Sumagot si Adrian na parang napakasimpleng bagay lang ng pinag-uusapan nila.
“Kapag sinabi ko kasi agad, hahaba lang ang usapan.”
“Pero asawa mo siya.”
“At kilala ko ang asawa ko.”
Narinig ko ang tunog ng tasa na inilapag niya sa mesa.
“Si Mara, ako lang naman ang iniisip niyan. Noong kailangan kong manatili sa Cambridge, iniwan nga niya ’yung astrophysics opportunity niya para sa akin. Amerika lang ’to. Susunod ’yon.”
Nanigas ang mga daliri ko sa doorknob.
Nagpatuloy si Paolo.
“Hindi ba nasa Boston din si Celina Torres?”
Ilang segundo ang lumipas bago sumagot si Adrian.
“Mag-isa lang siya roon. Wala siyang pamilya. Hindi ako mapalagay.”
“Eh si Mara?”
Tumawa nang mahina ang asawa ko.
“Si Mara? Kaya niya sarili niya.”
Parang may dahan-dahang humigpit sa dibdib ko.
Si Celina.
Ang unang babaeng minahal ni Adrian bago ako.
Ang babaeng palagi niyang sinasabing “matagal nang tapos.”
“Sabihin mo nga sa akin,” giit ni Paolo, “Amerika ba talaga ang gusto mo o gusto mo lang mapalapit kay Celina?”
Matagal na katahimikan.
Pagkatapos ay narinig ko ang sagot ng lalaking anim na taon kong tinawag na asawa.
“Hindi ko naman sasabihing mahal ko pa siya.”
Huminto siya.
“Pero ayokong makita siyang nahihirapan.”
Napatawa nang mapait si Paolo.
“At si Mara, ano siya sa ’yo?”
Muli, natahimik si Adrian.
Pagkatapos ay sinabi niya ang pangungusap na hindi ko malilimutan habang buhay.
“Si Mara ang pinakaperpektong babaeng pakasalan.”
Hindi “mahal ko siya.”
Hindi “siya ang pinili ko.”
Hindi “siya ang buhay ko.”
Perpektong pakasalan.
Parang posisyon lang.
Parang qualification.
Parang trabaho.
“Maasikaso siya,” dagdag ni Adrian. “Matalino. Hindi magastos. Hindi palaaway. Focused sa research. Alam niyang mag-adjust.”
“Pero?”
Narinig kong ngumiti siya.
“Pero minsan nakakabagot din ’yung gano’n.”
Napapikit ako.
“Si Celina kasi,” pagpapatuloy niya, “marunong magpalambing. Kapag kasama ko siya, pakiramdam ko… buhay ako.”
Hindi na ako nakinig.
Tahimik akong umalis.
Kinabukasan, habang kumakain kami ng almusal, bigla siyang nagsalita.
“Love, may offer ako mula sa university sa Boston.”
Kunwari’y nagulat ako.
“Talaga?”
“Maganda ang package. Mas mataas ang salary. May pathway pa para sa permanent residency.”
Tumingin siya sa akin.
“Sa tingin mo, tanggapin ko?”
Pinisil ko ang kutsara sa kamay ko.
“Kung gusto mo, tanggapin mo.”
Halos lumiwanag ang mukha niya.
“Alam ko talaga! Alam kong susuportahan mo ako.”
Tumayo siya at niyakap ako.
Dati, baka yumakap din ako pabalik.
Ngayon, nakabitin lang ang dalawang kamay ko sa tagiliran.
Pagkatapos ay kumuha siya ng folder mula sa bag.
“Actually, naasikaso ko na halos lahat.”
Inilapag niya iyon sa harap ko.
Mga dokumento para sa immigration processing.
“Pirmahan mo na lang. Para sabay na tayo.”
Tinitigan ko ang papel.
Hindi ko iyon pinirmahan.
Kinabukasan, sa halip na pumunta sa tanggapan para sa US application, nagtungo ako sa Philippine Embassy sa London.
Isinumite ko ang mga dokumento para sa pagbabalik ko sa Pilipinas.
May dala akong kopya ng doctorate ko, employment letter mula sa research institute sa Quezon City, at one-way ticket papuntang Manila.
Tiningnan ako ng consular officer.
“Uuwi ka talaga?”
“Opo.”
“May offer ka rito sa Europe?”
“Meron po.”
“Sa Amerika?”
“Meron din.”
“Pero Pilipinas ang pinili mo?”
Ngumiti ako kahit naiiyak.
“Opo. Matagal ko na pong ipinangako sa sarili ko.”
Nang tatakan niya ang dokumento, sinabi niya:
“Then welcome home, Dr. Villanueva.”
Halos doon ako tuluyang maiyak.
Pag-uwi ko, masayang sinalubong ako ni Adrian.
“Na-submit mo na?”
“Oo.”
“Good!”
Niyakap niya ako.
“Pagdating natin sa Boston, dadalhin kita sa observatory. Naalala mo? Dati gustung-gusto mong mag-astrophysics.”
Napatingin ako sa kanya.
Oo.
Naalala ko.
Naalala kong sampung taon na ang nakalipas, nakakuha ako ng scholarship para sa astrophysics program sa Amerika.
Si Adrian mismo ang humadlang.
Sinabi niyang kung pupunta ako roon, ibig sabihin ay wala akong balak tuparin ang pangako naming bumalik sa Pilipinas.
Dahil mahal ko siya, umatras ako.
Pinalitan ko ang direksiyon ng buong career ko.
Ngayon ko lang naunawaan kung bakit.
Naroon na pala noon si Celina.
Ayaw niyang magkaroon kami ng pagkakataong magkakilala.
Gabi-gabi, habang masaya niyang pinaplano ang “buhay namin sa Boston,” tahimik kong inayos ang sarili kong buhay.
Ibinenta ko ang ilang gamit.
Ipinadala ko na sa Manila ang mga libro ko.
Kinuha ko ang mahahalagang dokumento.
At kinausap ko ang isang abogado.
Sa gabi bago ang flight niya, umuwi si Adrian na nakangiti.
May dalawang passport holder siyang hawak.
“Ready ka na?”
Tumingin ako sa kanya.
May maleta siyang malaki.
May panibagong amerikana.
At may pabangong matagal ko nang hindi naaamoy sa kanya.
Ang pabangong sinabi minsan ni Celina sa isang lumang post na paborito niya sa lalaki.
“Adrian,” sabi ko.
“Hmm?”
“May iiwan akong regalo sa ’yo.”
Napangiti siya.
“Ano?”
Kinuha ko ang puting sobre mula sa mesa at iniabot sa kanya.
Binuksan niya iyon habang nakangiti pa.
Ngunit nang makita niya ang unang pahina, unti-unting nawala ang kulay sa mukha niya.
PETITION FOR DIVORCE.
Napatingin siya sa akin.
“Mara… ano ’to?”
Hinila ko ang sarili kong maleta papunta sa pinto.
At sa unang pagkakataon sa loob ng anim na taon, ako naman ang ngumiti nang payapa.
“Akala mo pupunta tayo sa iisang bansa.”
Humawak ako sa doorknob.
“Hindi, Adrian.”
“Ikaw ang pupunta sa Amerika.”
“Ako, uuwi na sa Pilipinas.”
PARTE2
Hindi agad nakapagsalita si Adrian.
Parang ilang segundo siyang hindi makahinga habang salitan niyang tinitingnan ang divorce papers at ang maleta ko.
“Anong kalokohan ’to?”
“Hindi ito kalokohan.”
“Mara, bukas ang flight natin!”
“Flight mo.”
Bumigat ang mukha niya.
“Pero nag-submit ka na ng application.”
“Oo.”
“Eh di—”
“Application pauwi.”
Napatigil siya.
“Anong ibig mong sabihin?”
“Pumunta ako sa Philippine Embassy.”
Doon tuluyang nagbago ang mukha niya.
“Hindi ka nag-apply para sumama sa akin?”
Umiling ako.
“Hindi.”
“Bakit?”
Hindi ko napigilang matawa.
“Talaga bang gusto mong itanong kung bakit?”
Lumapit siya.
“Mara, puwede ba tayong kumalma?”
“Kalmado ako.”
“Hindi ka kalmado kung bigla-bigla kang naghahain ng divorce!”
“Hindi ito biglaan.”
Tumingin ako diretso sa mga mata niya.
“Matagal mo nang pinaplano ang Amerika.”
Nanigas siya.
“Matagal mo nang inaayos ang permanent residency.”
Hindi siya umimik.
“At matagal mo nang pinaplano ang buhay mo malapit kay Celina.”
Namuti ang mukha niya.
“Mara—”
“Narinig ko kayo ni Paolo.”
Tahimik.
Walang depensa.
Walang paliwanag.
Sapat na ang katahimikan niya.
“Hindi gano’n ang iniisip mo.”
“Alin?”
Lumapit ako nang isang hakbang.
“Alin ang mali kong narinig?”
“Na mag-isa si Celina sa Boston kaya hindi ka mapalagay?”
“Na ako ang pinakamagandang babaeng pakasalan pero nakakabagot?”
“O ’yung sinabi mong kailangan mong panatilihing insecure ang isang babae para mas lalo siyang kumapit sa ’yo?”
Napayuko siya.
Sa unang pagkakataon, nakita kong naubusan ng salita si Adrian Reyes.
“Mara, wala kaming relasyon ni Celina.”
“Hindi ko kailangan hintaying magkaroon kayo.”
“Hindi kita niloko.”
“Tama.”
Tumango ako.
“Mas masahol lang nang kaunti.”
Napatingin siya sa akin.
“Ginawa mong maliit ang mundo ko para lumaki ang mundo mo.”
Nanginginig na ang boses ko, pero itinuloy ko.
“Noong gusto kong mag-astrophysics, sinabi mong manatili ako dahil pareho tayong uuwi.”
“Pinalitan ko ang research field ko.”
“Tinanggihan ko ang scholarship.”
“Inayos ko ang buhay ko ayon sa plano nating dalawa.”
“Habang ikaw pala, anumang oras puwedeng baguhin ang plano basta kailangan ka ni Celina.”
“Mara…”
“Alam mo kung ano ang pinakamasakit?”
Napangiti ako nang mapait.
“Hindi ang Amerika.”
“Hindi rin si Celina.”
“Ang pinakamasakit, sigurado kang wala akong sariling desisyon.”
Humigpit ang panga niya.
“Mag-asawa tayo. Normal lang na mag-adjust.”
“Sino ang nag-adjust?”
Hindi siya nakasagot.
“Sampung taon, Adrian.”
“Kapag may conference kang mahalaga, ako ang umatras.”
“Kapag sabay ang deadlines natin, ako ang nag-aasikaso sa bahay.”
“Kapag gusto mong lumipat ng apartment, lumipat tayo.”
“Kapag ayaw mo sa direksiyon ng research ko, binago ko.”
“Ngayon gusto mong lumipat ng kontinente nang hindi ako tinanong.”
“Pero dahil asawa mo ako, automatic akong sasama?”
Tumulo rin sa wakas ang luha ko.
“Hindi partner ang tingin mo sa akin.”
“Convenience ako.”
“Mara, mahal kita.”
Napapikit ako.
Napakatagal kong hinintay marinig iyon.
Nakakatawa lang na sinabi niya kung kailan wala nang saysay.
“Hindi,” bulong ko.
“Sanay ka lang na nandito ako.”
Kinuha ko ang hawakan ng maleta.
Bigla niya akong hinawakan sa pulso.
“Kapag umalis ka ngayon, huwag mong asahang hahabulin kita.”
Tiningnan ko ang kamay niya hanggang kusa niya itong binitiwan.
“Oo.”
“Hindi kita hahabulin,” mariin niyang sabi. “May pagkakataon ako sa Amerika. Hindi ko sisirain ang future ko dahil sa tantrum mo.”
Dati, masisira ako sa salitang iyon.
Ngayon, pagod na lang ang naramdaman ko.
“Good luck, Adrian.”
At umalis ako.
Hindi niya ako hinabol.
Kinabukasan, lumipad siya papuntang Boston.
Makalipas ang isang araw, lumipad ako papuntang Manila.
Pagbukas ng eroplano sa Ninoy Aquino International Airport, parang ibang hangin ang sumalubong sa akin.
Mainit.
Maalinsangan.
Magulo.
Pamilyar.
Sa arrivals area, nakita ko ang tatay kong hawak ang isang lumang karton na sulat-kamay:
WELCOME HOME, DR. MARA!
Sa tabi niya, umiiyak ang nanay ko.
Doon ako tuluyang bumigay.
Niakap ko silang dalawa na parang batang matagal na nawala.
“Sorry po,” sabi ko habang umiiyak.
Hinaplos ni Papa ang buhok ko.
“Para saan?”
“Ang tagal kong umuwi.”
Ngumiti siya.
“Ang mahalaga, marunong ka pa ring umuwi.”
Anim na buwan ang lumipas.
Nagsimula akong magtrabaho sa isang research institute sa Diliman.
Sa unang mga linggo, halos gabi-gabi akong umiiyak sa condo.
Hindi dahil gusto kong balikan si Adrian.
Kundi dahil kailangan kong tanggapin na ang malaking bahagi ng pagkatao ko ay itinayo ko sa paligid ng isang lalaking hindi naman ako inilagay sa sentro ng sarili niyang buhay.
Pero unti-unti, bumalik ang dating Mara.
Nagsimula akong makipagtulungan sa isang bagong astrophysics program.
Isang senior scientist ang nakabasa ng dati kong research proposal.
“Bakit mo ito iniwan?” tanong niya.
Napangiti ako.
“Akala ko noon, huli na.”
Umiling siya.
“Sa siyensya, maraming bagay ang libo-libong taon nang naglalakbay bago natin makita ang liwanag.”
Itinulak niya pabalik sa akin ang proposal.
“Hindi ibig sabihin na late dumating ang liwanag ay wala na itong halaga.”
Iyon ang araw na bumalik ako sa astrophysics.
Samantala, paminsan-minsan ay may nababalitaan ako tungkol kay Adrian.
Sa unang buwan sa Boston, palagi siyang nagpo-post.
Snow.
University campus.
Restaurant.
Concert.
At paminsan-minsan, naroon si Celina.
Hindi sila lantaran.
Pero sapat na para maintindihan ng lahat.
Hindi ako nagtanong.
Hindi ko rin siya minessage.
Hanggang isang madaling-araw, makalipas ang halos isang taon, tumawag si Paolo.
“Mara… may alam ka ba tungkol kay Adrian?”
“Wala.”
Matagal bago siya nagsalita.
“Hindi naging maayos sa kanila ni Celina.”
Tahimik lang ako.
“Nang pumunta si Adrian sa Boston, akala niya hinihintay siya ni Celina.”
“Hindi pala?”
“May fiancé na siya.”
Napapikit ako.
“Hindi sinabi?”
“Sinabi raw. Hindi lang pinaniwalaan ni Adrian.”
Halos matawa ako.
Hindi dahil masaya akong nasaktan siya.
Kundi dahil sa irony.
Iniwan niya ang lahat para sa isang babaeng hindi naman naghihintay sa kanya.
Nagpatuloy si Paolo.
“Eventually, napangasawa ni Celina ’yung fiancé niya.”
“At si Adrian?”
“Mag-isa.”
Hindi ako sumagot.
Pagkalipas ng ilang buwan, si Adrian mismo ang tumawag.
Hindi ko sana sasagutin.
Pero ginawa ko.
“Mara.”
Halos hindi ko nakilala ang boses niya.
“Musta?”
“Mabuti.”
Narinig kong huminga siya nang malalim.
“Nakita ko ’yung paper mo.”
Ang research paper namin ay nailathala sa isang international journal dalawang linggo bago iyon.
“Congratulations.”
“Salamat.”
“Mara…”
Tumahimik siya.
“Puwede ba akong umuwi?”
Napakunot-noo ako.
“Hindi mo kailangang magpaalam sa akin.”
“Hindi gano’n.”
Sinabi niyang sa loob ng mga nagdaang taon, tinuloy niya ang proseso ng US naturalization at gumawa siya ng mga permanenteng desisyong nagpalayo sa kanya sa Pilipinas.
Ngayon, gusto niyang bumalik nang tuluyan at sumubok muling makapasok sa isang sensitibong government-linked research program na dati naming pinapangarap.
Ngunit paulit-ulit siyang bumabagsak sa eligibility at security clearance.
Nag-apply siya nang ilang beses.
Pare-pareho ang resulta.
Hindi siya makabalik sa dating landas na basta na lamang iniwan niya.
“Mara, may kakilala ka na ngayon sa institute.”
Agad kong naintindihan.
“Adrian.”
“Huwag kang mag-alala. Hindi kita hinihingan ng illegal na favor.”
“Pero gusto mong tulungan kitang makabalik.”
Natahimik siya.
“Minsan lang.”
Napatingin ako sa bintana ng laboratory.
Sa labas, maliwanag ang langit ng Quezon City.
“Naalala mo ba ’yung sinabi mo kay Paolo?”
“Alin?”
“Na ako ang babaeng laging mag-aadjust.”
Mahabang katahimikan.
“Mara…”
“Naalala mo?”
“Oo.”
“Hindi mo pa rin naiintindihan.”
“Hindi kita kayang ibalik sa buhay na ikaw mismo ang tinalikuran.”
“Pero nagsisisi ako.”
“Naniniwala ako.”
“Hindi ba sapat ’yon?”
Huminga ako nang malalim.
“Para matuto ka, oo.”
“Para burahin ang nangyari, hindi.”
Doon siya napaiyak.
Anim na taon ko siyang nakasama.
Bihira kong marinig na umiyak si Adrian.
“Mara, akala ko kasi…”
“Alam ko.”
Mahinahon na ang boses ko.
“Akala mo hindi ako aalis.”
“Akala mo kahit ilang beses mo akong ipagpaliban, maghihintay ako.”
“Akala mo dahil mahal kita, wala na akong hangganan.”
“Akala mo ikaw ang tahanan ko.”
Tumigil ako.
“Pero nagkamali rin ako noon.”
“Ano?”
“Ang akala ko, tahanan ang isang tao.”
Tumingin ako sa mga batang researcher sa kabilang dulo ng laboratoryo.
“Hindi pala.”
“Ang tahanan, minsan lugar.”
“Minsan pamilya.”
“Minsan pangarap.”
“At minsan, sarili mo.”
Hindi na siya nagsalita.
Bago ko ibaba ang tawag, sinabi ko:
“Sana maging maayos ang buhay mo, Adrian.”
“Mara…”
“Pero huwag mo nang hintaying ako ang mag-ayos nito para sa ’yo.”
Pinatay ko ang tawag.
Tatlong taon matapos akong bumalik sa Pilipinas
Tumayo ako sa entablado ng isang science forum sa Manila.
Sa malaking screen sa likuran ko ay larawan ng datos mula sa international telescope project na pinamumunuan ng team namin.
Sa unang hanay, naroon sina Mama at Papa.
Mas matanda na sila.
Pero parehong nakangiti.
Pagkatapos ng lecture, may batang babae na lumapit.
“Dr. Villanueva?”
“O?”
“Gusto ko rin pong maging astrophysicist balang araw.”
Napangiti ako.
“Talaga?”
“Opo. Pero sabi ng iba mahirap daw.”
Tumango ako.
“Mahirap talaga.”
Nalungkot siya.
Kaya yumuko ako nang kaunti para magpantay ang mga mata namin.
“Pero hindi ibig sabihin na hindi mo kaya.”
“Kapag may taong nagsabing kailangan mong paliitin ang pangarap mo para magkasya ka sa buhay niya…”
Huminto ako.
“…siguraduhin mong hindi ikaw ang lumiit.”
Ngumiti ang bata.
At sa sandaling iyon, naalala ko ang babaeng minsang nakatayo sa labas ng isang pinto sa Cambridge.
Tahimik.
Wasak.
Takot magsimulang muli.
Kung makakausap ko siya ngayon, isang bagay lang ang sasabihin ko:
Hindi katapusan ang mawalan ng taong akala mo ay kasama mo habambuhay.
Minsan, iyon pa ang unang pagkakataong makikita mo kung sino ka kapag wala nang ibang nagdidikta kung saan ka dapat pumunta.
Hindi ko pinagsisisihang minahal ko si Adrian.
Pero mas lalo kong hindi pinagsisisihang isang araw, pinili kong mahalin din ang sarili ko.
Dahil ang tunay na pagmamahal ay hindi humihiling na talikuran mo ang iyong pangarap, pagkatao, at kinabukasan para lamang mapatunayan na kaya mong sumunod. Ang taong tunay na para sa iyo ay hindi ka gagawing anino sa likod niya—lalakad siya sa tabi mo. At kung dumating ang araw na kailangan mong mamili sa pagitan ng pagkawala ng isang tao at pagkawala ng iyong sarili, piliin mong huwag mawala sa sarili mong buhay.
