KINANSELA NG ANAK KO ANG PAMASAHE NG AMA NIYA PAUWI—PERO NANG MALAMAN NIYA KUNG KANINO TALAGA GALING ANG BAHAY AT PERA NILA, HULI NA ANG LAHAT
“Ma, kinansela ko na ang tiket ni Papa.”
Biglang sinabi iyon ng anak kong si Vanessa habang kumakain kami ng hapunan.
Natigilan ang kutsarang isinusubo ko sana sa tatlong taong gulang kong apo.
“Ano’ng sinabi mo?”
Hindi ako makapaniwala.
Tatlong taon nang hindi nakakauwi sa amin sa Batangas ang asawa kong si Ernesto. Sa edad na limampu’t siyam, nagtitiis pa rin siyang magtrabaho bilang karpintero sa isang construction site sa Cebu.
Tatlong buwan siyang halos walang pahinga para lamang makauwi ngayong Pasko at makasama kami sa Media Noche.
Iniwas ni Vanessa ang tingin niya.
“Ma, halos labinlimang libo ang eroplano ngayong holiday season. Para lang sa ilang araw na bakasyon, sayang naman. Mas mabuti pang manatili si Papa roon at kumuha ng overtime.”
Napababa ako ng kutsara.
“Vanessa, tatlong buwan nang sunod-sunod ang trabaho ng Papa mo. Masakit ang likod niya. Ang tanging hinihintay niya ay ang makauwi at makita kayo ng apo niya.”
Napangiwi siya.
“Makikita naman niya kami sa video call. Kung mag-o-overtime siya, baka mas malaki pa ang maipadalang aguinaldo kay Nathan.”
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa buong katawan ko.
“Anak, tao ang Papa mo. Hindi ATM.”
Bigla siyang sumimangot.
“Ma, huwag naman kayong masyadong madrama. Matanda na si Papa. Nakakapagod din ang biyahe. Baka mas masaya pa siyang makipag-Pasko sa mga katrabaho niya.”
Dahan-dahan kong inilapag ang mangkok sa mesa.
“Sige. Kung ayaw mong pauwiin ang Papa mo, ako ang pupunta sa kanya.”
Tumayo ako at dumiretso sa kuwartong ginagamit ko sa bahay nila. Kinuha ko ang lumang maleta at nagsimulang magtiklop ng damit.
Sumunod si Vanessa.
“Ma, ano ba? Iniisip ko lang naman ang kapakanan ni Papa.”
“Hindi.”
Humarap ako sa kanya.
“Natatakot kang gumastos.”
Napakagat siya sa labi.
“Sa susunod na buwan, sisenta na ang Papa mo. Gusto sana naming pagsabayin ang simpleng kaarawan niya sa reunion ng pamilya. Sinabi ko nang kami ang gagastos. Ayaw lang talaga ninyong umuwi siya dahil ayaw ninyong makita ng mga biyenan mo ang mahirap mong ama.”
Biglang tumaas ang boses niya.
“Ma, matanda na si Papa! Para saan pa ang handaan? Para ipakita sa lahat na wala kayong ipon at pensiyon?”
Parang may kung anong napunit sa dibdib ko.
“Noong birthday ng biyenan mong si Mang Roberto, nag-book ka ng dalawampung mesa sa resort. Halos apatnaraang libo ang ginastos mo. Hindi ka nanghinayang.”
“Hindi puwedeng ikumpara si Papa kay Daddy Roberto!”
Mabilis ang sagot niya.
“Retired bank manager si Daddy. Ang mga bisita niya, mga abogado, negosyante at opisyal. Kailangang maayos ang handaan niya.”
“At ang Papa mo?”
“Ano ba naman ang maipagmamalaki niya?” sigaw niya.
“Buong buhay siyang karpintero. Kayo, magsasaka lang dati. Wala kayong pensiyon. Ngayon, ikaw tagapag-alaga lang ng bata, habang si Papa nagpapakahirap pa rin sa construction. Ano bang naitutulong ninyo sa buhay ko?”
Hindi ako agad nakapagsalita.
Ang bawat salita niya ay tila martilyong paulit-ulit na dumadagok sa dibdib ko.
“Vanessa,” nanginginig kong sabi, “nang ikasal ka, ibinigay namin sa iyo ang buong ipon naming isang milyon at dalawang daang libong piso. Pambili ng down payment sa bahay at sasakyan para hindi ka maliitin ng pamilya ng asawa mo.”
“Dahil doon, kinailangan pang mangibang-isla ng Papa mo sa edad niya.”
Umirap siya.
“Isang milyon lang iyon, Ma. Sa panahon ngayon, ano ba ang mabibili roon? Huwag ninyong isumbat na parang pinamana ninyo sa akin ang buong mundo.”
Napahawak ako sa gilid ng kama.
Hindi na ito simpleng pagtitipid.
Kinahihiya kami ng sarili naming anak.
Marahil napansin niyang nasaktan ako kaya bahagya niyang binabaan ang boses.
“Ma, praktikal lang ako. Wala kayong pension. Sa huli, kami rin naman ang sasagot sa gamot, pagkain at pagpapagamot ninyo. Habang kaya pang magtrabaho ni Papa, dapat mag-ipon siya para hindi kayo maging pabigat.”
Napatawa ako nang mapait.
“Mag-ipon?”
Tinitigan ko siya.
“Nasa iyo ang ATM card ng Papa mo. Kapag pumapasok ang sahod niya, ikaw ang kumukuha. Ginamit mo ang pera niya sa hulog ng kotse, credit card at birthday ng biyenan mo.”
Namula ang mukha niya.
“Hiram lang iyon! Ibabalik ko rin.”
Isinara ko ang maleta.
“Sige. Para wala kang aalalahaning matanda, pupunta ako sa Cebu at magtatrabaho kasama ng Papa mo.”
Dumating ang manugang kong si Carlo, buhat ang anak nila.
“Ma, huwag kayong umalis,” pakiusap niya. “Hindi kayang mag-alaga ng mga magulang ko kay Nathan. May sakit sa tuhod si Mama.”
Lumapit ang apo ko at niyakap ang binti ko.
“Lola, huwag ka po umalis.”
Pinilit kong huwag umiyak.
“Tawagan ninyo ang Papa ninyo. Pauwiin ninyo siya. Kung hindi, aalis ako ngayong gabi.”
Nagkatinginan ang mag-asawa.
Sa wakas, inilabas ni Carlo ang telepono.
“Sige po, Ma. Bibili ako ng bagong tiket.”
Makalipas ang ilang minuto, napakamot siya sa ulo.
“Wala nang flight. Bus at barko na lang ang available. Halos dalawang araw ang biyahe.”
Nanikip ang dibdib ko.
May chronic back pain si Ernesto. Kahit dalawang oras na nakaupo, nahihirapan na siyang tumayo.
Mula sa likuran ko, malamig na sinabi ni Vanessa:
“Ayan, Ma. Nakuha mo na ang gusto mo. Sana masaya ka.”
Kinagabihan, tumawag si Ernesto mula sa construction site. Maingay ang makina sa likuran niya. Mapula ang kanyang mga mata at halos hindi niya maitaas ang isang balikat.
“Alam ko na ang nangyari,” paos niyang sabi. “Huwag mo nang pagalitan si Vanessa. Baka nahihirapan lang sila.”
Napatakip ako sa bibig.
“Ernesto, hindi mo alam ang mga sinabi niya.”
“Hayaan mo na. Huwag na rin nating ituloy ang birthday. Ang mahalaga, makita ko kayo.”
Bago ko pa maikuwento ang lahat, may lalaking naka-hard hat na lumapit sa kanya sa video.
“Sir Ernesto,” sabi nito, “dumating na po ang abogado mula Maynila. Kailangan n’yo raw pirmahan ang final transfer ng shares at titulo bago matapos ang taon.”
Biglang tumahimik ang buong paligid ko.
Namutla si Vanessa, na kanina pala ay nakikinig sa likod ng pinto.
“Ano’ng shares?” bulong niya.
At sa unang pagkakataon, nakita kong tuluyang nagbago ang mukha ng asawa ko.
PARTE2
Hindi agad sumagot si Ernesto.
Napatingin siya sa lalaking naka-hard hat, saka ibinalik ang tingin sa camera.
“Bukas na lang tayo mag-usap, Lorna,” sabi niya. “Pagod ka na.”
Ngunit bago niya mapatay ang tawag, mabilis na lumapit si Vanessa.
“Papa, sandali!”
Inagaw niya sa akin ang telepono.
“Ano iyong sinasabi ng lalaki? Anong shares? Anong titulo?”
Saglit siyang tinitigan ng asawa ko mula sa screen.
Wala akong nakitang galit sa mukha niya.
Mas masakit.
Pagod at pagkadismaya ang naroon.
“Akala ko ba, wala akong maipagmamalaki?” mahinahon niyang tanong.
Namutla si Vanessa.
“Papa, hindi ko naman ibig sabihin—”
“Mag-usap tayo pag-uwi ko.”
Naputol ang tawag.
Buong gabi, hindi mapakali ang anak ko. Paulit-ulit niyang tinatanong kung may negosyo ba ang Papa niya, kung may lupain ba kaming hindi sinabi, o kung nanalo ba kami sa lotto.
Hindi ko siya sinagot.
Sa katotohanan, may alam ako.
Ngunit hindi ko alam ang buong detalye.
Labingwalong buwan bago iyon, natulungan ni Ernesto ang may-ari ng construction company na si Don Emilio de la Cruz nang mahulog ito sa isang scaffolding inspection.
Hindi nagdalawang-isip ang asawa ko. Kahit masakit ang likod, hinatak niya ang matanda palayo bago tuluyang bumagsak ang bakal na platform.
Nakaligtas si Don Emilio.
Mula noon, ginawa niyang personal site consultant si Ernesto. Madalas niyang sabihin na mas mapagkakatiwalaan pa ang asawa ko kaysa sa ilang kamag-anak niyang nakapaligid sa kanya.
Ngunit tuwing nagtatanong ako, isang sagot lang ni Ernesto:
“Trabaho lang iyon. Huwag nating asahan ang hindi atin.”
Kinabukasan, tumawag ang abogado.
“Mrs. Ramos, ako po si Attorney Gabriel Santos, legal counsel ng De la Cruz Construction Group. May mahalagang dokumentong kailangang maipaliwanag sa inyong pamilya.”
Napaupo ako.
Ayon sa abogado, biyudo si Don Emilio at wala siyang sariling anak. Ang nag-iisang pamangkin niyang inaasahang magmamana sana ng kumpanya ay ilang beses nang nahuling naglalabas ng pondo at gumagamit ng pekeng kontrata.
Si Ernesto ang nakadiskubre sa pandaraya.
Sa halip na manahimik kapalit ng malaking halaga, isinauli niya sa kompanya ang mga dokumento at tumestigo sa board.
Dahil doon, nailigtas ang kompanya sa pagkalugi.
Bilang pagkilala, binigyan ni Don Emilio si Ernesto ng walong porsiyentong shares sa kumpanya, isang maliit na bungalow sa Lipa, at karapatang tumanggap ng buwanang dividends.
“Magkano po ang halaga?” nanginginig kong tanong.
“Batay sa kasalukuyang valuation, mahigit dalawampu’t walong milyong piso ang shares. Bukod pa ang bahay at naipong dividends na humigit-kumulang dalawang milyon.”
Napahawak ako sa dibdib.
Sa likuran ko, narinig kong napasinghap si Vanessa.
Pala’y nakatayo na naman siya sa may pintuan.
“Bakit hindi sinabi ni Papa?” mabilis niyang tanong.
Sumagot ang abogado.
“Dahil hindi pa kumpleto ang legal transfer. At ayon sa kanya, ayaw niyang malaman ng mga tao hangga’t hindi malinaw kung sino ang nagmamahal sa kanya bilang tao at kung sino ang lalapit dahil sa pera.”
Biglang namuo ang luha sa mga mata ng anak ko.
Ngunit hindi pa tapos ang abogado.
“May isa pa po. Ang beneficiary ng naipong dividends ay orihinal na nakapangalan kay Ms. Vanessa Ramos.”
Napaangat ang ulo niya.
“Sa akin?”
“Opo. Balak ng inyong ama na gamitin iyon para bayaran ang natitirang housing loan ninyo at magtayo ng educational fund para sa apo niya.”
Napaupo si Vanessa sa sofa.
“Pero kahapon ng umaga, bago pa siya tumawag sa inyo, nagpadala siya ng bagong instruction.”
Napalunok siya.
“Ano pong instruction?”
“Tanggalin ang pangalan ninyo bilang beneficiary.”
Parang nawalan ng hangin sa sala.
“Maaari po ba iyon?” tanong ni Carlo.
“Opo. Hindi pa naililipat ang pondo. Ayon kay Mr. Ernesto, ilalagay na lamang ito sa joint retirement trust nilang mag-asawa at sa scholarship fund para sa mga anak ng construction workers.”
Napahagulgol si Vanessa.
“Hindi puwede! Galit lang si Papa. Kakausapin ko siya.”
Tumayo siya at mabilis na dinayal ang numero ng asawa ko.
Hindi sinagot ni Ernesto ang unang tawag.
Hindi rin ang ikalawa.
Sa ikatlo, ang foreman ang sumagot.
“Ma’am, nasa clinic po si Sir Ernesto.”
Biglang nanlambot ang mga tuhod ko.
“Bakit? Ano’ng nangyari?”
“Nahimatay po kaninang umaga. Sobrang pagod at mataas ang blood pressure. Sinabi na po ng doktor noon na magpahinga siya, pero kinuha pa rin niya ang overtime dahil gusto raw niyang may maiuwi para sa Pasko.”
Hindi ko namalayang umiiyak na ako.
Samantala, tulala lamang si Vanessa.
“Overtime?” bulong niya. “Akala ko… akala ko pera lang ang gusto niyang ipunin.”
Tumingin sa kanya ang foreman mula sa screen.
“Ma’am, tatlong buwan na pong hindi kumakain nang maayos ang Papa ninyo. Puro instant noodles. Lahat ng allowance niya, ipinadadala niya sa inyo.”
Napayuko si Carlo.
Si Vanessa nama’y biglang tumakbo papunta sa kuwarto.
Akala ko magdadabog siya.
Ngunit nang bumalik, dala niya ang lahat ng credit card, bank statement at resibo.
Isa-isa niyang inilapag sa mesa.
Ang resort party ng biyenan niya.
Ang bagong cellphone.
Ang hulog sa SUV.
Ang tuition ng anak ng pinsan ni Carlo.
Lahat ay kinuha niya sa account ng Papa niya.
“Ma…” nanginginig niyang sabi, “halos wala na palang natira.”
Hindi ako sumagot.
Wala akong lakas na aliwin siya.
Noong araw ding iyon, nagpasya kaming lumipad patungong Cebu. Dahil ubos na ang regular tickets, bumili si Carlo ng business-class seats sa pinakamalapit na flight, gamit ang sarili niyang savings.
Sa clinic, nadatnan naming nakahiga si Ernesto, may suwero sa kamay.
Pagkakita sa amin, agad siyang bumangon.
“Bakit kayo pumunta rito? Mahal ang pamasahe.”
Tumakbo si Vanessa sa kama.
“Papa!”
Lumuhod siya at hinawakan ang magaspang na kamay ng ama.
“Sorry po. Sobrang sorry.”
Tahimik lamang si Ernesto.
“Hindi ko alam…” hagulgol niya. “Akala ko pabigat kayo. Akala ko wala kayong maitutulong. Hindi ko naisip kung ilang taon ninyong isinakripisyo ang sarili ninyo para sa akin.”
Dahan-dahang binawi ni Ernesto ang kamay niya.
“Anak, hindi ako nasaktan dahil kinansela mo ang tiket.”
Mas lalong napaiyak si Vanessa.
“Nasaktan ako dahil habang buhay kitang inuwian, pero dumating ang araw na ayaw mo na akong pauwiin.”
Walang nakapagsalita.
Kahit ang mahinang ugong ng air conditioner ay parang napakalakas.
“Papa, hindi ko na po uulitin.”
“Hindi sapat ang pangako.”
Mahinahon ngunit matatag ang boses niya.
“Ang paggalang ay hindi ipinapakita kapag may pera ang tao. Dapat ibinibigay iyon kahit wala siyang maipakitang titulo, shares o bank account.”
Napayuko si Vanessa.
Lumapit si Carlo.
“Pa, may pagkukulang din po ako. Nakita kong kumukuha si Vanessa sa ATM ninyo, pero hindi ko siya pinigilan. Nakinabang din ako.”
Inilabas niya ang susi ng SUV.
“Ibebenta namin ang sasakyan. Ibabalik namin ang lahat ng perang nagamit. At simula ngayon, kami na ang kukuha ng yaya. Hindi na namin ituturing si Mama na libreng tagapag-alaga.”
Napatingin sa kanya si Ernesto.
“Hindi ko kailangan ng magarbong sasakyan o malaking bayad. Gusto ko lamang matuto kayong tumayo sa sarili ninyong paa.”
Tumango si Carlo.
“Gagawin po namin.”
Nang makalabas sa clinic si Ernesto, hindi kami agad bumalik sa bahay ng anak namin.
Dumiretso kami sa Lipa at tiningnan ang bungalow na ibinigay ni Don Emilio.
Maliit lamang iyon kumpara sa bahay nina Vanessa, ngunit maliwanag, tahimik at may malawak na bakuran.
May dalawang punong mangga sa harap at isang silid na puwedeng gawing maliit na karpinterya.
“Dito na tayo,” sabi ni Ernesto.
Ngumiti ako.
“Dito tayo.”
Sa unang pagkakataon matapos ang maraming taon, hindi namin kailangang isipin kung sino ang magbabantay sa apo, sino ang magluluto, o kung magkano ang kailangan naming ipadala sa anak namin.
Nagbukas kami ng maliit na furniture workshop.
Ayaw tumigil ni Ernesto sa paggawa, ngunit hindi na siya nagtatrabaho dahil sa pangangailangan. Nagturo siya sa mga kabataang hindi nakapagtapos ng pag-aaral.
Ginamit namin ang bahagi ng dividends sa scholarship program para sa mga anak ng construction workers.
Tungkol naman sa pera na dati’y para kay Vanessa, hindi namin agad ibinalik sa pangalan niya.
Kailangan niyang matutunan na hindi lahat ng sugat ay napapagaling ng isang paghingi ng tawad.
Ibinenta nilang mag-asawa ang SUV at ilan sa mamahaling gamit nila. Binayaran nila nang paunti-unti ang perang kinuha sa account ni Ernesto.
Kumuha sila ng yaya at sinimulang alagaan ang sarili nilang anak nang hindi umaasa sa akin araw-araw.
Tuwing Linggo, dinadala nila si Nathan sa aming bahay.
Noong una, ilang minuto lang kaming nag-uusap.
Pagkaraan ng ilang buwan, natuto ring manatili si Vanessa sa kusina, maghugas ng pinggan at makinig sa mga kuwento ng Papa niya tungkol sa construction site.
Dumating ang ikaanimnapung kaarawan ni Ernesto.
Ayaw niya ng engrandeng handaan.
Kaya naglatag lamang kami ng mahabang mesa sa bakuran. Dumalo ang mga dating katrabaho niya, mga iskolar ng foundation, kapitbahay at ilang kamag-anak.
Walang opisyal.
Walang negosyanteng kailangang pahangain.
Walang mesa na nagkakahalaga ng libo-libo.
Ngunit nang tumayo ang isa sa mga batang iskolar at sabihing nakapag-enroll siya sa engineering dahil sa tulong ni Ernesto, nakita kong namasa ang mga mata ng asawa ko.
Lumapit si Vanessa sa harap, hawak ang isang maliit na kahon.
“Papa, wala po akong mamahaling regalo.”
Binuksan niya iyon.
Nasa loob ang lumang tiket na una niyang kinansela, maingat na inilagay sa isang simpleng frame.
Sa ilalim nito ay may sulat-kamay na mensahe:
“Ang tahanan ay hindi lugar na pinupuntahan kapag may pakinabang. Ito ang lugar kung saan may taong naghihintay sa iyo.”
Humagulhol siya.
“Papa, salamat po dahil kahit itinulak kitang palayo, tinuruan mo pa rin akong bumalik.”
Matagal siyang tinitigan ni Ernesto.
Pagkatapos, dahan-dahan niyang niyakap ang anak namin.
Hindi nabura ng yakap na iyon ang lahat ng sakit.
Ngunit iyon ang simula ng tunay na pagbabago.
At minsan, sapat na ang isang tapat na simula upang mailigtas ang isang pamilyang muntik nang tuluyang masira.
MENSAHE SA MGA MAMBABASA
Huwag nating hintaying magkaroon ng pera, titulo o mana ang ating mga magulang bago natin sila igalang. Ang mga kulubot sa kanilang mga kamay ay patunay ng mga pangarap na isinantabi nila para sa atin. Ang oras na ipinagkakait natin ngayon ay maaaring maging pagkakataong hindi na kailanman maibabalik.
