PINATIGIL AKO NG SARILI KONG AMA SA PAG-AARAL PARA ALAGAAN ANG BUNTIS NIYANG ASAWA—HINDI NIYA ALAM, ISANG PIRMA KO LANG ANG SISIRA SA KANIYANG KINABUKASAN
Isang buwan pa lamang patay ang nanay ko nang iuwi ng tatay ko ang dati niyang kasintahan—kasama ang anak nitong halos kaedad ko.
Sa unang gabi nila sa bahay, sinampal niya ako at itinaboy.
Akala niya babalik akong umiiyak at magmamakaawa.
Hindi niya alam, kinabukasan ay dumiretso ako sa unyon ng pabrika upang ilantad ang lahat.
Taong 1978 noon.
Labinlimang taong gulang ako at nag-iisang anak nina Ernesto at Lourdes Villanueva.
Assistant manager ang tatay ko sa malaking pabrika ng tela sa Marikina. Ang nanay ko naman ay matagal na naging cashier ng kooperatiba ng mga manggagawa. Kilala siya bilang masipag, matapat, at laging handang tumulong sa mga kapos.
Nang mamatay si Mama dahil sa karamdaman, para akong nawalan ng kalahati ng katawan.
Ngunit wala pang isang buwan matapos siyang mailibing, dumating si Tatay kasama ang isang babaeng nagngangalang Cora Mendoza.
Kasama ni Cora ang anak niyang si Maribel.
“Dito na sila titira,” malamig na sabi ni Tatay. “Magpakita ka ng respeto. Si Cora na ang magiging ina mo.”
Napatingin ako sa litrato ni Mama sa ibabaw ng aparador.
“Hindi pa nga natutuyo ang lupa sa puntod ni Mama,” sabi ko. “May ipapalit ka na agad?”
Namula si Tatay.
Si Cora naman ay nagkunwaring umiiyak.
“Ernesto, huwag mo siyang pagalitan. Naiintindihan ko naman. Baka ayaw lang talaga niya sa amin.”
Ngumisi si Maribel sa likod ng ina niya.
Nakita ko ang tingin niyang puno ng pang-aagaw habang sinusuri ang bahay, ang mga kabinet, at maging ang mga damit ko.
Hindi ko napigilan ang galit ko.
Dinampot ko ang mangkok sa mesa at ibinato sa sahig sa harap nila.
“Lumayas kayo!”
Doon ako unang sinampal ng tatay ko.
Napaatras ako dahil sa lakas.
“Kung hindi mo kayang tanggapin ang pamilya ko, ikaw ang lumayas!”
Pamilya niya.
Dalawang salitang iyon ang tumapos sa natitira kong pag-asa.
Nag-impake ako ng ilang damit, kinuha ang perang iniwan ni Mama, at lumabas nang hindi lumilingon.
Sa isang mumurahing pension house ako nagpalipas ng gabi.
Habang nakahiga sa matigas na kama, nagplano akong sumakay ng bus patungong Maynila, bumili ng mga paninda sa Divisoria, at magbenta sa mga palengke.
Ngunit bago ako makatulog, tila may nakita akong babae sa tabi ng bintana.
Kamukha ko siya.
Ngunit payat, lupaypay, at halos wala nang buhay ang mga mata.
“Huwag kang umalis,” sabi niya.
Napabalikwas ako.
“Sino ka?”
“Ako ikaw. Ang magiging ikaw kapag itinuloy mo ang plano mo.”
Nanlamig ang buong katawan ko.
Sinabi niyang sa bus papuntang Maynila, madudukutan ako. Mawawala ang lahat ng perang iniwan ni Mama. Dahil hindi pa ako nakatapos ng high school, kung anu-anong trabaho ang papasukan ko.
Magiging labandera.
Tindera.
Tagabuhat.
Hanggang sa isang araw, habang naghahatid ako ng paninda sa Caloocan, masasagasaan ako ng trak.
“Paano si Tatay?” nanginginig kong tanong.
Natawa siya nang mapait.
“Magiging general manager siya ng pabrika. At habang naghihingalo ka sa ospital, nagdiriwang siya ng binyag ng anak na lalaki nila ni Cora.”
Bago siya naglaho, hinawakan niya ang kamay ko.
“Umuwi ka. Huwag mong ibigay sa kanila ang buhay na para sa iyo.”
Kinabukasan, kumain ako ng apat na pandesal at dalawang nilagang itlog sa karinderya.
Pagkatapos ay dumiretso ako sa tanggapan ng unyon sa pabrika.
Pagbukas ko ng pinto, humagulgol ako.
“Kasamang Ramon, itinaboy po ako ng tatay ko matapos niyang mag-asawa ulit! Wala pa pong isang buwan na patay ang nanay ko!”
Napatalon sa kinauupuan si Ramon Santos, pangulo ng unyon.
Kilalang-kilala niya si Mama.
Nang marinig niya ang buong kuwento, agad niyang ipinatawag si Tatay.
“Kasamang Ernesto,” mahigpit niyang sabi, “sinabi mo sa lahat na nag-asawa kang muli para may mag-alaga kay Elena. Pero unang araw pa lang ng asawa mo sa bahay, sa lansangan na natulog ang anak mo.”
Labinlimang minuto akong sinisi ni Tatay.
Bastos daw ako.
Makasarili.
Walang galang sa nakatatanda.
Kaya lumuhod ako sa harap niya.
“Pa, hindi ko naman po gustong makipag-agawan sa bago ninyong pamilya. Kahit kalahati lang ng suweldo ninyo, para hindi ako magutom.”
Maraming manggagawa ang nagtipon sa labas.
May bumulong, “Kawawa naman ang anak ni Lourdes.”
May isa pang nagsabi, “Hindi pa malamig ang bangkay ng asawa niya, may kapalit na agad.”
Namutla si Tatay.
Sa huli, nagpasya ang unyon na kalahati ng buwanang suweldo niya ay direkta kong matatanggap para sa pagkain at pag-aaral.
Napilitan din siyang iuwi ako.
Pagbalik namin sa bahay, nadatnan kong nasa kuwarto ko si Maribel.
Suot niya ang paborito kong blusang binili ni Mama.
Nasa sahig ang litrato naming mag-ina, may bakas pa ng sapatos.
Doon tuluyang naputol ang pasensiya ko.
Sinampal ko siya nang dalawang beses.
Nagkagulo kami hanggang dumating si Tatay at Cora.
“Bakit mo siya hinayaang galawin ang gamit ko?” sigaw ko.
“Magkapatid na kayo,” sagot ni Tatay. “Matuto kang magbigay.”
“Hindi ko siya kapatid. At kalahati ng bahay na ito ay nakuha dahil manggagawa si Mama. Kapag hindi ninyo siya pinalabas sa kuwarto ko, pupunta ulit ako sa unyon.”
Agad na natahimik si Tatay.
Napilitan si Maribel na matulog sa sala.
Kinabukasan, bumili ako ng kandado at ikinandado ang kuwarto ko.
“Hindi ba sobra na iyan?” tanong ni Tatay.
Hindi ako tumingin sa kaniya.
“Mahirap magtiwala kapag sa loob mismo ng bahay nanggagaling ang magnanakaw.”
Mula noon, bawat pang-aapi nila ay inilalantad ko.
Nang tatlo silang may itlog sa almusal at ako lang ang wala, pumunta ako sa dati naming kapitbahay na kaibigan ni Mama.
Makalipas ang ilang minuto, dumating ito dala ang isang basket ng itlog.
“Ernesto,” malakas niyang sabi, “kung wala kang pambili ng itlog para sa sariling anak mo, pautangin kita. Noong buhay si Lourdes, araw-araw may gatas at itlog si Elena.”
Sa sobrang kahihiyan, pinagalitan ni Tatay si Cora.
Kalaunan, pinayagan akong kumain sa kantina ng pabrika.
Hindi ko na sinayang ang oras ko sa kanila.
Nag-aral ako.
Nagbasa sa gabi.
Humiram ng lumang libro sa mga guro.
At nang matapos ang junior high school, ako ang nanguna sa pagsusulit sa buong distrito.
Natanggap ako sa Marikina Science High School.
Ipinagmalaki ako ni Tatay sa lahat.
“Mana sa akin ang talino ng anak ko,” lagi niyang sabi.
Hindi ko siya kinokontra.
Alam kong darating ang araw na kakailanganin ko ang lahat ng papuri niya bilang patunay na hindi niya ako kayang pigilan.
Isang hapon, habang nag-aaral ako ng algebra sa kuwarto, umuwi silang mag-asawa.
Namumutla si Cora at nakahawak sa tiyan.
Pinatawag ako ni Tatay sa sala.
“Elena,” maingat niyang simula, “buntis ang Tita Cora mo. Maselan daw ang pagbubuntis niya.”
Hindi ako nagsalita.
“Pansamantala ka munang huminto sa pag-aaral. Isang taon lang. Ikaw ang magluluto, maglilinis, at mag-aalaga sa kaniya.”
Napatingin ako kay Cora.
Nakayuko siya, ngunit hindi niya maitago ang ngiti sa labi.
“Paano ang scholarship ko?” tanong ko.
“May susunod pang taon.”
“Paano kung hindi na ako makabalik?”
Nainis si Tatay.
“Babae ka lang naman. Hindi mo kailangang mag-aral nang sobra. Kapag ipinanganak ang kapatid mong lalaki, siya ang magpapatuloy ng pangalan natin.”
May inilapag siyang papel sa mesa.
Aplikasyon iyon para sa opisyal kong pag-withdraw sa paaralan.
“Pirmahan mo.”
Tahimik akong kumuha ng bolpen.
Ngumiti si Cora.
Ngunit bago ko idikit ang bolpen sa papel, may kumatok nang sunod-sunod sa pinto.
Pagbukas ni Tatay, bumungad ang principal ng paaralan, ang pangulo ng unyon, at isang abogado ng kooperatiba.
May hawak silang makapal na pulang folder.
Tumingin sa akin ang abogado.
“Miss Elena Villanueva,” sabi niya, “bago ka pumirma riyan, kailangan mong malaman na may iniwang testamento ang iyong ina.”
Biglang nahulog mula sa kamay ni Cora ang baso.
At nang buksan ng abogado ang folder, nakita kong nakasulat sa unang pahina ang pangalan ng tatay ko—sa ilalim ng mga salitang:
IMBESTIGASYON SA PAGLUSTAY NG PONDO.
PARTE2
Walang nagsalita sa loob ng ilang segundo.
Nakatayo si Tatay sa may pintuan, nanginginig ang panga. Si Cora naman ay napahawak sa sandalan ng upuan, na para bang anumang oras ay babagsak siya.
“Ano ang ibig sabihin nito?” pilit na tanong ni Tatay.
Pumasok ang abogado at inilapag ang pulang folder sa mesa.
“Ako si Attorney Gabriel Navarro, legal counsel ng kooperatiba. Bago namatay si Mrs. Lourdes Villanueva, naghanda siya ng isang notarized na testamento at ilang dokumentong dapat ibigay kay Elena kapag may nagtangkang pigilan siyang makatapos ng pag-aaral.”
Napatingin ako sa larawan ni Mama sa ibabaw ng kabinet.
Kahit wala na siya, parang may kamay pa rin siyang nakahawak sa balikat ko.
Binuksan ni Attorney Navarro ang unang sobre.
Ayon sa testamento, ang ipon ni Mama, ang bahagi niya sa kooperatiba, at ang karapatan niya sa bahay ay nakapangalan sa akin.
May inilaan din siyang education trust para sa buong pag-aaral ko hanggang kolehiyo.
“Hindi maaaring galawin ni Mr. Villanueva ang pondo,” paliwanag ng abogado. “At hindi niya maaaring paupahan, ibenta, o ipagamit nang permanente ang bahagi ng bahay na pag-aari ni Elena.”
Napaupo si Cora.
“Ernesto, sinabi mong sa iyo ang buong bahay.”
Hindi sumagot si Tatay.
Itinaas ng abogado ang isa pang dokumento.
“May mas mabigat pang usapin.”
Bago mamatay si Mama, napansin niyang may mga perang nawawala sa kooperatiba. May mga resibo at withdrawal slip na nilagdaan gamit ang kaniyang pangalan kahit naka-leave siya sa ospital.
Sa mga dokumentong iniwan niya, may kopya ng mga pirma, talaan ng transaksiyon, at pangalan ng mga taong nakinabang sa pera.
Isa sa mga pangalan ay kay Tatay.
Ang isa pa ay kay Cora.
“Imposible!” sigaw ni Tatay. “Kasintahan ko lang noon si Cora. Wala siyang kinalaman sa pabrika.”
“Ngunit may deposit slip na nakapangalan sa kaniya,” sagot ni Attorney Navarro. “At ginamit ang perang iyon upang bilhin ang lupang ipinangako mong pagtatayuan ninyo ng bahay.”
Napalingon si Cora kay Tatay.
“Sinabi mong bonus mo iyon.”
“Manahimik ka!” sigaw ni Tatay.
Doon ko unang nakita ang takot sa kaniyang mga mata.
Hindi galit.
Hindi pagmamalaki.
Takot.
Lumapit si Ramon Santos, ang pangulo ng unyon.
“Ernesto, simula ngayong araw, suspendido ka muna habang isinasagawa ang imbestigasyon. Hindi ka rin maaaring pumasok sa opisina o humawak ng dokumento.”
“Paano ang posisyon ko?” halos pabulong niyang tanong.
“Hindi iyon ang dapat mong ipag-alala,” sabi ni Ramon. “Ang dapat mong ipag-alala ay kung may kasong kriminal na isasampa.”
Biglang tumayo si Cora.
“Wala akong alam diyan! Siya ang nagbigay sa akin ng pera!”
Tinuro niya si Tatay.
“Ako pa ang sinisisi mo?” sigaw nito.
Sa harap naming lahat, nagsimula silang magbangayan.
Ang dating matamis na pagsasama nila ay mabilis na nabasag.
Inakusahan ni Cora si Tatay na nagsinungaling tungkol sa pera at sa bahay.
Inakusahan naman siya ni Tatay na sadyang nagbalik sa buhay niya dahil alam nitong aangat ang posisyon niya.
Tahimik akong nakatingin.
Sa unang pagkakataon, hindi ako ang pinagtutulungan nila.
Sila na mismo ang sumisira sa isa’t isa.
Lumapit sa akin ang principal kong si Mrs. Rosario.
“Elena, hindi ka hihinto sa pag-aaral. Nakipag-usap na kami sa education board. Dahil ikaw ang nanguna sa pagsusulit, sagot ng scholarship ang tuition, uniporme, libro, at pamasahe mo.”
Napuno ng luha ang mga mata ko.
“Ma’am, paano po kung pilitin pa rin ako ni Tatay?”
“Hindi ka na niya mapipilit.”
Ipinaliwanag ng abogado na dahil may malinaw na ebidensiya ng kapabayaan at tangkang pagkitil sa edukasyon ko, maaaring mailipat ang pansamantalang guardianship ko sa kapatid ni Mama.
Kinabukasan, dumating mula Laguna ang tiyahin kong si Pilar.
Nang makita niya ako, mahigpit niya akong niyakap.
“Patawad, anak. Akala ko maayos ang kalagayan mo rito. Hindi ko alam na ganito ka nila tratuhin.”
Sa loob ng isang linggo, inilipat ang legal na pangangalaga sa akin kay Tiya Pilar.
Hindi ako lumipat nang tuluyan sa Laguna dahil malapit sa paaralan ang bahay namin. Ngunit siya ang naging opisyal na tagapamahala ng mana at education fund ko.
Si Cora at Maribel naman ay inutusang lisanin ang kuwarto at huwag galawin ang anumang gamit na pag-aari namin ni Mama.
“Hindi ako aalis!” sigaw ni Cora. “Asawa ako ni Ernesto!”
“Tama,” sabi ng abogado. “Ngunit hindi sa inyo ang kalahati ng bahay. At hindi maaaring gamitin ang ari-arian ng isang menor de edad nang walang pahintulot ng kaniyang guardian.”
Walang nagawa si Cora kundi ilipat ang mga gamit nila sa maliit na silid sa likuran.
Samantala, lumalim ang imbestigasyon sa pabrika.
Lumabas na matagal nang kumukuha ng maliliit na halaga si Tatay mula sa kooperatiba.
Hindi agad napansin dahil maingat niyang hinahati-hati ang mga transaksiyon.
Ginagamit niya ang access ni Mama sa mga rekord at ginagaya ang pirma nito.
Nang magkasakit si Mama, doon niya pinalaki ang mga kinukuha.
Mas masakit pa, nalaman kong habang nasa ospital si Mama, lihim na nakikipagkita si Tatay kay Cora at nagpapadala ng pera sa probinsiya.
Hindi nagtagal, tuluyang tinanggal sa trabaho si Tatay.
Nawalan siya ng pagkakataong maging general manager.
Kinasuhan siya ng falsification of documents at qualified theft.
Dahil nagbigay ng testimonya si Cora upang mailigtas ang sarili, hindi siya nakulong. Ngunit kailangan niyang isauli ang perang natanggap niya.
Doon tuluyang gumuho ang relasyon nila.
“Ginamit mo lang ako!” sigaw ni Cora kay Tatay.
“At ikaw?” sagot niya. “Bumalik ka lang dahil akala mong magiging manager ako!”
Isang gabi, nag-impake si Cora.
“Maribel, aalis na tayo.”
Ngunit hindi sumama agad si Maribel.
“Totoo bang hindi sa atin ang bahay?” tanong niya.
Hindi sumagot ang ina niya.
“Totoo bang galing sa ninakaw na pera ang mga damit at alahas natin?”
Sinampal siya ni Cora.
Doon ko nakita ang sarili ko sa mukha ni Maribel.
Isang anak na isinama ng magulang sa kasalanang hindi niya naman pinili.
Lumapit ako at hinarangan si Cora.
“Huwag mo siyang saktan.”
Nanlaki ang mga mata ni Maribel.
Marahil hindi niya inasahang ipagtatanggol ko siya.
Hindi ko siya pinatawad sa pagyurak sa litrato ni Mama o sa pang-aagaw niya ng gamit ko.
Ngunit ayaw kong maging tulad nila.
Ayaw kong manood habang may batang sinasaktan at sabihing hindi ko problema.
Nang gabing iyon, umalis si Cora mag-isa.
Naiwan si Maribel dahil tumanggi na siyang sumama.
Sa tulong ng social welfare office, pansamantala siyang ipinagkatiwala sa isang kamag-anak ng tunay niyang ama.
Bago siya umalis, iniabot niya sa akin ang lumang blusang may bulaklak.
Nilabhan at tinahi niya ang napunit na manggas.
“Pasensya na,” mahina niyang sabi. “Sinabi ni Mama na kapag nakuha namin ang kuwarto mo, balang araw mapapasaatin din ang bahay.”
Tinanggap ko ang damit.
“Hindi kita kayang ituring na kapatid ngayon,” sagot ko. “Pero sana matuto kang bumuo ng buhay na hindi nakasalalay sa pag-agaw ng pag-aari ng iba.”
Tumango siya habang umiiyak.
Pagkatapos noon, kami na lamang ni Tatay ang naiwan sa bahay.
Wala na ang maangas na assistant manager na dating kinatatakutan ng mga tao.
Lagi siyang nakayuko.
Minsan ay naririnig ko siyang umiiyak sa gabi.
Isang araw, nadatnan ko siyang nakaupo sa harap ng litrato ni Mama.
“Galit na galit ka siguro sa akin,” sabi niya.
“Opo.”
Napapikit siya.
“Hindi mo man lang ako patatawarin?”
“Hindi pa.”
Masakit ang katotohanan, ngunit iyon ang totoo.
Hindi sapat ang isang paghingi ng tawad upang burahin ang sampal, pagtataboy, pagtataksil, at pagtatangkang sirain ang kinabukasan ko.
“Pero anak pa rin kita.”
“Dapat naalala mo iyon bago mo ako itinaboy.”
Hindi siya nakasagot.
Dahil sa kaso, ibinenta niya ang ilan sa sariling ari-arian niya upang bayaran ang nawawalang pondo. Hindi ginalaw ang mana ko.
Nahatulan siyang makulong nang ilang taon, ngunit nabawasan ang sentensiya dahil ibinalik ang malaking bahagi ng pera at nakipagtulungan siya sa imbestigasyon.
Bago siya dalhin sa kulungan, humarap siya sa akin.
“Mag-aral kang mabuti.”
Hindi ko alam kung bakit, ngunit napangiti ako nang mapait.
“Iyon naman po talaga ang plano ko. Kahit pinilit ninyo akong huminto.”
Makalipas ang maraming taon, nagtapos ako bilang valedictorian sa high school.
Nakakuha ako ng scholarship sa University of the Philippines at kumuha ng accountancy.
Pinili ko ang kursong iyon dahil iyon ang propesyon ni Mama.
Ngunit hindi tulad niya na tahimik na nag-ingat ng mga numero, naging auditor ako—isang taong naghahanap ng kasinungalingan sa likod ng malilinis na ledger.
Pagkatapos ng kolehiyo, bumalik ako sa Marikina at tumulong sa pagpapatupad ng mas mahigpit na sistema sa mga kooperatiba ng mga manggagawa.
Nagtatag rin ako ng maliit na scholarship fund sa pangalan ni Mama para sa mga batang pinipilit huminto sa pag-aaral upang magsilbi sa pamilya.
Ang una naming iskolar ay isang dalagitang pinapatigil sa pag-aaral upang mag-alaga ng mga nakababatang kapatid.
Nang sabihin kong sagot namin ang kaniyang pag-aaral, humagulgol ang ina niya.
“Paano po namin kayo mababayaran?”
“Hayaan ninyo siyang makatapos,” sagot ko. “Iyon na ang bayad.”
Labindalawang taon matapos siyang makulong, nakalaya si Tatay.
Matanda na siya.
Kuba ang likod at halos maputi na ang buhok.
Dumating siya sa opisina ko na may dalang maliit na supot ng prutas.
Hindi siya basta pumasok.
Naghintay siya sa labas hanggang tawagin ko.
“General auditor ka na pala,” sabi niya.
“Hindi po. Director na ako ng cooperative compliance program.”
Napayuko siya.
“Mas mataas pa kaysa sa posisyong pinangarap ko.”
“Hindi po posisyon ang ipinagmamalaki ko. Ang mahalaga, walang batang mawawalan ng kinabukasan dahil sa kasakiman ng matatanda.”
May inilabas siyang lumang litrato.
Larawan naming tatlo nina Mama noong bata pa ako.
“Tinago ko ito sa kulungan.”
Tinanggap ko iyon.
“Hindi ko hinihiling na kalimutan mo ang ginawa ko,” sabi niya. “Gusto ko lang malaman mo na araw-araw ko iyong pinagsisihan.”
Matagal ko siyang tinitigan.
Hindi ko kayang ibalik ang dating relasyon namin.
May mga bitak na kahit anong ayos, mananatili ang marka.
Ngunit hindi ko rin nais na habang-buhay akong bihag ng galit.
“Hindi ko pa rin kayang tawaging tama ang ginawa ninyo,” sabi ko. “Pero ayoko nang dalhin ang bigat nito araw-araw.”
Tumulo ang luha niya.
“Pinapatawad mo na ako?”
“Pinapalaya ko na ang sarili ko.”
Hindi iyon ganap na pagkakasundo.
Hindi rin iyon himala.
Ngunit iyon ang simula ng tahimik na kapayapaan.
Minsan sa isang buwan, dinadalaw niya ako sa opisina. Hindi na siya nagbibigay ng payo. Hindi na siya nagyayabang.
Nagtatanong lang siya kung kumain na ako.
At minsan, sapat na muna iyon.
Sa huling anibersaryo ng pagkamatay ni Mama, sabay kaming nagpunta sa puntod niya.
Naglatag ako ng puting bulaklak.
Si Tatay naman ay tahimik na lumuhod.
“Lourdes,” bulong niya, “ang anak natin ang pinakamabuting bagay na nangyari sa buhay ko. At ako mismo ang muntik sumira sa kaniya.”
Hindi ako umiyak.
Tumingala ako sa maliwanag na langit at naisip ang babaeng kamukha ko na nagpakita sa pension house maraming taon na ang nakalipas.
Marahil hindi talaga siya multo.
Marahil siya ang bahagi ng sarili kong tumangging sumuko.
Ang bersiyon kong walang nakatulong.
Walang nag-aral.
Walang nakalaban.
At walang nakauwi.
Ngunit sa pagkakataong ito, hindi ako tumakas.
Nanatili ako.
Lumaban ako.
Nag-aral ako.
At binuo ko ang kinabukasang sinubukan nilang ipagkait sa akin.
Minsan, ang pinakamatapang na paghihiganti ay hindi ang sirain ang mga taong nanakit sa atin. Ito ay ang tumangging masira, ipaglaban ang sariling kinabukasan, at gamitin ang tagumpay upang buksan ang pinto para sa iba.
