Isinilang Ako Para Alagaan ang Ate Kong Paralisado—Walong Taon Akong Hindi Pinag-Aral, Hanggang Umuwi ang Kuya Kong Hindi Ko Alam na Umiiral
Walong taong gulang ako nang malaman kong mayroon pala akong kuya.
Pero mas masakit ang sumunod kong nalaman.
Hindi pala ako ipinanganak dahil gusto nina Mama at Papa ng isa pang anak.
Ipinanganak nila ako dahil kailangan ng ate kong paralisado ng isang taong mag-aalaga sa kanya kapag wala na sila.
At ang taong iyon—
ako.
Ako si Mikaela Santos.
Mika lang ang tawag nila sa akin sa bahay.
Bago pa ako marunong magsulat ng pangalan ko, marunong na akong magpunas ng katawan ng ate kong si Mariel.
Bago ko pa malaman kung ano ang recess, marunong na akong magsubo sa kanya ng pagkain.
Bago ako magkaroon ng sariling school bag, marunong na akong magpalit ng kumot, kumuha ng tubig, magdala ng arinola at maglinis pagkatapos.
Kapag dumadaan sa tapat ng bahay namin ang mga batang naka-uniform, dumidikit ako sa bintana.
Makukulay ang bag nila.
May baon silang tinapay.
May hawak silang lapis at notebook.
Ako?
May bimpo sa balikat.
May mangkok sa kamay.
At may boses ni Ate sa likod ko.
“Mika! Nasaan na ang tubig ko?”
Tatayo agad ako.
Hindi ako puwedeng mabagal.
Dahil kapag bad mood si Ate, mabilis uminit ang ulo niya.
Kinukurot niya ako.
Pinipisil niya ang braso ko.
Kapag hindi ako agad nakasunod, mahigpit niyang hahawakan ang pulso ko hanggang manginig ako.
Pero hindi ako umiiyak.
Dahil may isang kakaibang bagay akong natutunan noong bata pa ako.
Kapag wala akong marka sa katawan, halos hindi ako napapansin ni Mama.
Pero kapag nakita niyang namumula ang braso ko, saka niya ako yayakapin.
“Ay, anak…”
Hahalikan niya ang noo ko.
“Kawawa naman ang baby ni Mama.”
Kaya kahit masakit, tahimik lang ako.
Dahil kahit saglit—
may Mama rin ako.
Kapag mabait naman si Ate, ibang-iba siya.
Sinusuklay niya ang buhok ko.
Ginagawan ako ng dalawang tirintas.
Tapos ngingiti siya.
“Mika, ikaw lang ang meron ako.”
Ngumingiti rin ako.
“Kapag matanda na sina Mama at Papa,” sabi niya, “ikaw na lang ang sandalan ko.”
At dahil bata ako, ang narinig ko ay—
mahalaga ako.
Hindi ko alam na ang ibig pala sabihin noon ay—
wala akong karapatang umalis.
Hanggang isang hapon, may lalaking dumating sa bahay namin.
Matangkad.
Malinis ang polo.
May bitbit na malaking bag.
Pagkakita sa kanya ni Mama, agad siyang napaiyak.
“Marco!”
Niyakap niya ang lalaki.
Pati si Papa, tumayo at ngumiti.
Pagkatapos, lumapit ang lalaki kay Ate Mariel.
“Halika nga rito.”
Maingat niya itong binuhat mula sa wheelchair.
Napatawa si Ate nang paikot-ikot niya ito nang bahagya.
“Kuya! Ibaba mo ako!”
Nanigas ako sa sulok.
Kuya?
May kuya ako?
Buong buhay ko, akala ko dalawa lang kaming magkapatid.
“Alam naming busy ka sa Maynila,” umiiyak na sabi ni Mama, “pero dapat umuuwi ka rin.”
Napabuntong-hininga ang lalaki.
“Hindi ko lang kayang makita si Mariel noon.”
Napayuko si Ate.
“Ako ang may kasalanan, Kuya. Galit ako sa lahat pagkatapos ng aksidente. Kung anu-ano ang sinabi ko sa’yo.”
“May kasalanan din ako,” sagot niya.
Tinapik siya ni Papa sa balikat.
“Bata ka pa noon. Kailangan mong mabuhay. Hindi puwedeng makulong tayong lahat dito.”
Tahimik akong nakikinig.
Pero sa loob-loob ko, para akong sasabog sa saya.
May kuya rin pala ako.
Katulad ni Trisha sa kabilang bahay.
May kuya siyang umaakyat sa puno para ikuha siya ng bayabas.
Baka ang kuya ko rin…
puwedeng maging ganoon.
Maya-maya, napansin niya ako.
Lumapit siya.
“Ikaw si Mika?”
Tumango ako.
“Ilang taon ka na?”
“Walo po.”
Ngumiti siya.
Tumingin siya sa marumi kong damit.
Sa buhok kong magulo.
Sa tsinelas kong malaki sa paa ko.
Pagkatapos ay nagtanong siya.
“Anong grade mo na?”
Tahimik ako.
Si Mama ang sumagot.
“Ay, hindi nag-aaral ’yan.”
Napakunot-noo si Kuya Marco.
“Bakit?”
Tumawa si Mama na parang maliit na bagay lang iyon.
“Ayaw mag-aral.”
Napayuko ako.
Hindi totoo.
Gustong-gusto kong mag-aral.
Ang mga lumang notebook ni Ate, halos mapunit ko na sa kakabuklat.
Kahit hindi ko maintindihan ang ibang salita, kinokopya ko ang mga letra.
Minsan, nagtanong ako kay Mama kung puwede rin akong pumasok sa school.
Ang sagot niya—
“Sino’ng mag-aalaga kay Ate mo?”
Pagkatapos noon, hindi na ako nagtanong ulit.
Pero si Kuya Marco, hindi tumawa.
“Ma, walong taon na siya.”
“Alam ko.”
“Walong taong gulang na hindi nag-aaral?”
Sumingit si Ate.
“Kuya, kakauwi mo lang. Huwag ka nang makialam.”
Lumingon siya kay Ate.
“Kapatid ko rin siya.”
Tumigas ang mukha ni Ate.
“Kailangan ko siya rito.”
Doon sumagot si Mama.
“Marco, maging praktikal tayo. Para saan pa ang pag-aaral niya? Dito rin naman siya kapag lumaki. Siya ang aalalay kay Mariel.”
Para akong naging hangin.
Pinag-uusapan nila ang buong buhay ko habang nakatayo ako sa harap nila.
Pero parang wala akong boses.
Huminga nang malalim si Kuya.
“Ma, hindi puwedeng ganyan.”
“Bakit?”
“Paano siya mabubuhay kapag matanda na siya?”
“Tuturuan naman namin.”
“Anong trabaho ang makukuha niya kung hindi siya marunong magbasa?”
Tahimik si Mama.
Si Papa naman, nagsindi ng sigarilyo.
Matagal siyang walang sinabi.
Pagkatapos—
“Tama si Marco.”
Napatingin ako kay Papa.
“Kahit elementary man lang.”
Nanlaki ang mga mata ko.
Hindi ako makapaniwala.
“Talaga po?”
Lahat sila napatingin sa akin.
Agad akong napayuko.
Pero sa loob ko—
may isang bagay na biglang nabuhay.
School.
Bag.
Lapis.
Notebook.
Teacher.
Mga kaklase.
Baka magkaroon ako ng sariling upuan.
Sarili kong libro.
Sarili kong mundo.
At noong gabing iyon, habang itinutulak ko ang wheelchair ni Ate papunta sa banyo, hindi ko mapigilang ngumiti.
Mali iyon.
Pagkapasok namin, bigla niyang sinipa ang palanggana.
Bumagsak iyon sa sahig.
Tumapon ang tubig.
Napaatras ako.
Tahimik niyang inabot ang maliit na kahon ng panahi sa likod ng wheelchair.
Nang makita ko iyon—
nawala ang lahat ng saya ko.
“Kamay.”
Napalunok ako.
“Ate…”
“Ilabas mo ang kamay mo.”
“Ano po bang nagawa ko?”
Biglang tumaas ang boses niya.
“Mika!”
Napapitlag ako.
“Dahil lang sinabi ni Kuya na mag-aaral ka, akala mo makakatakas ka na sa akin?”
Umiling ako agad.
“Hindi po!”
“Sinungaling.”
Binuksan niya ang kahon.
Nakita ko ang mga karayom sa loob.
Nagsimula nang manginig ang kamay ko.
“Ate… please…”
“Akala mo may kuya ka na, puwede mo na akong iwan?”
“Hindi kita iiwan!”
“Kung gano’n, ilabas mo ang kamay mo.”
Dahan-dahan kong iniabot iyon.
Hinawakan niya ang pulso ko.
Mahigpit.
Napapikit ako.
Pero bago pa siya makagawa ng anuman—
BUMUKAS ANG PINTO.
Nakatayo si Kuya Marco sa likod namin.
Hindi siya gumagalaw.
Hindi siya kumukurap.
Nakatingin lang siya sa kamay ko.
Sa kahon.
Kay Ate.
Pagkatapos ay sinabi niya sa napakalamig na boses—
“Mariel… ilang taon mo nang ginagawa ’yan sa kapatid natin?”
Biglang namutla si Ate.
At doon ko unang nakita ang isang bagay na hindi ko akalaing makikita ko kailanman.
Takot siya.
Hindi sa akin.
Hindi kina Mama.
Kundi sa kung ano ang malalaman ni Kuya kapag nagsimula akong magsalita.
PART2
Hindi ako makagalaw.
Hindi rin si Ate.
Parang pati ang tubig sa sahig ay tumigil sa pag-agos.
Nakatayo si Kuya Marco sa pinto.
Kanina lang, nakangiti siya.
Ngayon, ni katiting na ngiti ay wala sa mukha niya.
Tumingin siya sa pulso kong hawak ni Ate.
Pagkatapos sa maliit na kahon.
Pagkatapos sa mga marka sa braso ko.
“Mika.”
Mahina ang boses niya.
“Halika rito.”
Napatingin ako kay Ate.
Hindi ako gumalaw.
“Mika,” ulit niya.
“Lumapit ka sa akin.”
Mahina akong bumulong.
“Hindi po puwede.”
Napakunot-noo siya.
“Bakit?”
Hindi ako sumagot.
Pero napatingin ako kay Ate.
Sapat na iyon.
Dahan-dahang lumapit si Kuya.
Kinuha niya ang kahon mula sa kamay ni Ate.
“Kuya,” mabilis na sabi ni Ate, “huwag kang mag-overreact.”
“Overreact?”
“Disiplina lang ’yan.”
Biglang napatawa si Kuya.
Pero walang saya sa tawang iyon.
“Disiplina?”
Napatingin siya sa akin.
“Anong ginawa niya?”
Hindi sumagot si Ate.
“Anong kasalanan ng batang walong taong gulang para kailangan niyang matakot nang ganito kapag nakakakita ng kahon ng panahi?”
Tahimik.
Lumabas kami ng banyo.
Nang makita kami ni Mama, agad siyang tumayo.
“Ano na naman ’yan?”
Inilapag ni Kuya Marco ang kahon sa mesa.
“Alam mo ba ’to?”
Nanigas si Mama.
“Marco…”
“Alam mo?”
Hindi sumagot si Mama.
At sa mukha ni Kuya, nakita kong hindi na niya kailangan ng sagot.
“Alam mo.”
“Minsan lang naman!” mabilis na depensa ni Mama. “Kapag sobrang sumpong ni Mariel.”
Napaatras si Kuya.
Parang siya ang nasaktan.
“Ma…”
“Hindi mo alam kung gaano kahirap alagaan ang kapatid mo!”
“Hindi dahilan ’yan!”
Napatalon ako sa lakas ng sigaw niya.
Nakita niya ako.
Agad niyang ibinaba ang boses.
Pero hindi nawala ang galit.
“Hindi dahilan ang kapansanan ni Mariel para saktan ang isang bata.”
Sumingit si Papa.
“Marco, kakauwi mo lang. Huwag mong husgahan ang mga nangyari rito.”
Biglang tumawa si Ate nang mapait.
“Tama. Ano bang alam niya?”
Namula ang mga mata niya.
“Siya nga ang unang umalis.”
Tahimik si Kuya.
“Habang tayo ang nandito, ikaw nasa Maynila.”
Tumulo ang luha ni Ate.
“Habang ako hindi makalakad, ikaw nag-aaral, nagtratrabaho, nabubuhay.”
Akala ko magagalit si Kuya.
Pero umupo lang siya.
At sa unang pagkakataon, nakita kong yumuko ang lalaking akala ko’y napakalakas.
“Tama ka.”
Napatahimik ang lahat.
“Umalis ako.”
Huminga siya nang malalim.
“Dahil hindi ko na kaya.”
Doon ko nalaman ang kuwento.
Labing-apat si Kuya Marco nang maaksidente si Ate.
Sampu si Ate noon.
Pagkatapos ng aksidente, nagbago ang buong bahay.
Huminto sa trabaho si Mama.
Nalubog sa utang si Papa.
At si Kuya?
Pagkatapos ng klase, siya ang nag-aalaga kay Ate.
“Kapag may practice ako, galit kayo.”
Tumingin siya kina Mama at Papa.
“Kapag may field trip, sasabihin ninyong sayang ang pera.”
Tahimik si Papa.
“Kapag may kaibigan akong gustong puntahan, sasabihin ninyong pabaya akong kuya.”
Namula ang mga mata niya.
“Nang magkaroon ako ng scholarship sa Maynila, gusto ninyong huwag akong tumuloy.”
“Marco…” bulong ni Mama.
“Hindi. Hayaan n’yo akong matapos.”
Napatingin siya kay Ate.
“Galit na galit si Mariel sa akin noon. Sinabi niyang kapag umalis ako, ibig sabihin pinabayaan ko siya.”
Huminga siya nang malalim.
“Kaya umalis ako.”
Ilang taon daw siyang hindi umuwi.
Nagtrabaho.
Nagpadala ng pera.
Sinubukang paniwalaan ang sarili niyang sapat na iyon.
Pagkatapos ay bigla siyang tumingin sa akin.
Parang may naalala.
“Ma.”
Nanlamig ang mukha ni Mama.
“Kailan ipinanganak si Mika?”
Hindi sumagot si Mama.
“Dalawang taon pagkatapos kong umalis, tama?”
Tumango si Papa.
“Bakit?”
“Anong ibig mong sabihin?”
“Bakit kayo nag-anak ulit?”
Walang sumagot.
Mahina ang boses ni Kuya nang ulitin niya.
“Bakit?”
At sa wakas, si Mama ang unang napaiyak.
“Natakot kami.”
Napatingin siya kay Ate.
“Sinabi ng doktor na baka kailangan ni Mariel ng tulong habang buhay.”
Naramdaman kong parang may malamig na bagay na bumagsak sa sikmura ko.
“Tumanda kami,” pagpapatuloy ni Mama. “Paano kapag wala na kami?”
Tumigas ang mukha ni Kuya.
“Ma…”
“Hindi lang naman iyon!”
“Sabihin mo.”
“Marco—”
“Nag-anak ba kayo dahil kailangan ninyo ng taong mag-aalaga kay Mariel?”
Walang sumagot.
Hindi na kailangan.
Narinig ko na ang sagot sa katahimikan.
Doon biglang nagkaroon ng kahulugan ang lahat.
Bakit hindi ako pinag-aral.
Bakit ayaw nilang magkaroon ako ng kaibigan.
Bakit kailangang marunong akong mag-alaga bago pa ako matutong magbasa.
Bakit ang bawat pangarap ko ay tinatawag nilang “kalokohan.”
Hindi pala ako batang kailangang palakihin.
Para sa kanila—
ako ang plano nila para sa pagtanda ni Ate.
Biglang lumuhod si Kuya sa harap ko.
“Mika.”
Hindi ako makatingin sa kanya.
“Gusto mo bang mag-aral?”
Napatingin ako kina Mama.
Kay Papa.
Kay Ate.
Natakot akong sumagot.
Hinawakan ni Kuya ang mga balikat ko.
“Hindi sila ang tinatanong ko.”
Napatingin ako sa kanya.
“Ikaw.”
Nanginginig ang labi ko.
“Gusto mo bang pumasok sa school?”
Tumango ako.
“Opo.”
“Sabihin mo.”
“Gusto ko pong mag-aral.”
Mas lumakas ang iyak ko.
“Gusto ko pong matutong magbasa.”
Napahikbi ako.
“Gusto ko pong magkaroon ng notebook na hindi luma.”
Tahimik silang lahat.
“Gusto ko pong malaman kung ano’ng ginagawa ng mga bata sa school.”
Pagkatapos, dahil iyon ang nakasanayan kong sabihin, mabilis kong idinagdag—
“Pero uuwi po ako agad. Ako pa rin mag-aalaga kay Ate. Promise—”
“Hindi.”
Naputol ako.
Umiling si Kuya.
“Hindi mo kailangang mangako.”
“Pero sino po ang—”
“Problema naming matatanda iyon.”
Napakurap ako.
Hindi ko maintindihan.
Kaya inulit niya.
“Ang pangangalaga kay Mariel ay responsibilidad ng matatanda.”
Hinawakan niya ang kamay ko.
“Hindi ng walong taong gulang.”
Kinabukasan, kumilos agad si Kuya.
Kinausap niya ang barangay health worker.
Nakipag-ugnayan siya sa social worker.
Pinatingnan niya ang mga marka sa braso ko.
Galit na galit si Mama.
“Pinapahiya mo ang pamilya natin!”
Sumagot si Kuya—
“Hindi ako ang nagpapahiya sa pamilya.”
Tahimik ang buong bahay.
“Mas nakakahiya na may walong taong gulang kayong anak na hindi ninyo pinag-aral dahil gusto ninyong gawing caregiver.”
Walang nakasagot.
Sa unang pagkakataon, may mga taong nagtanong sa akin nang walang ibang sumasagot para sa akin.
“Gusto mo bang mag-aral?”
Tumango ako.
“May nananakit ba sa’yo?”
Matagal bago ako nakasagot.
Pero sa wakas—
“Opo.”
Iyon ang unang salitang sinabi ko na parang totoong pag-aari ko.
Hindi agad gumanda ang lahat.
Hindi biglang naging perpektong magulang sina Mama at Papa.
Hindi rin biglang naging mabait si Ate.
Pero nagsimulang magbago ang sistema sa bahay.
Si Mama at Papa na ang naghati sa pag-aalaga.
May barangay health worker na regular na bumibisita.
Gamit ang perang ipinapadala ni Kuya, kumuha sila ng part-time caregiver ilang oras bawat araw.
At ako?
Nag-enroll ako.
Late man ako kumpara sa ibang bata, tinulungan ako ng isang guro sa basic reading at pagsusulat.
Noong unang araw ko, halos hindi ko mabitawan ang bago kong lapis.
Paulit-ulit ko iyong tinitingnan.
Akin iyon.
Hindi kay Ate.
Hindi gamit sa bahay.
Akin.
Pero ang pinakamahirap magbago ay si Ate Mariel.
Ilang linggo niya akong halos hindi kinausap.
Tuwing nakikita niya akong naka-uniform, tumatalikod siya.
Hanggang isang gabi, nadaanan ko ang kuwarto niya.
Umiiyak siya.
Nasa kandungan niya ang lumang kahon ng panahi.
Natigilan ako.
Napansin niya ako.
“Mika.”
Hindi ako lumapit.
Matagal siyang tumingin sa akin.
Pagkatapos ay nagtanong—
“Galit ka ba sa akin?”
Hindi ko alam kung paano sagutin iyon.
Mahal ko siya.
Pero natatakot din ako.
Kaya sinabi ko ang pinakatotoong sagot.
“Takot po ako sa inyo.”
Parang may bumagsak sa loob niya.
Napapikit siya.
Tumulo ang luha niya.
“Alam mo ba kung bakit ayaw kitang pag-aralin?”
Umiling ako.
“Kasi natatakot ako.”
Tumingin siya sa mga paa niyang hindi niya maigalaw.
“Sinabi nina Mama simula nang maliit ka pa na huwag akong mag-alala.”
Huminga siya nang nanginginig.
“Dahil nandiyan ka raw.”
Doon siya napaiyak nang tuluyan.
“Ginawa kitang hawakan para hindi ako malunod.”
Tumulo ang luha niya sa pisngi.
“Hindi ko napansin…”
Napatingin siya sa akin.
“…na hinihila na pala kita pababa.”
Hindi ko sinabi na okay lang.
Dahil hindi naman okay.
Hindi ko rin siya agad niyakap.
Dahil hindi ganoon kadali ang pagpapatawad.
Pero lumapit ako nang kaunti.
“Sabi ni Kuya…”
Pinunasan ko ang ilong ko.
“…puwede naman daw akong maging kapatid ninyo kahit nag-aaral ako.”
Napatawa siya habang umiiyak.
“Oo.”
“Puwede naman daw akong tumulong paglaki kung gusto ko.”
“Oo.”
“Pero hindi dahil kailangan ko.”
Napapikit siya.
“Oo, Mika.”
Kinabukasan, bago ako pumasok, tinawag niya ako.
“Halika.”
May suklay siyang hawak.
Napatigil ako.
Nakita niya ang takot sa mukha ko.
Kaya marahan niyang ibinaba ang kamay niya.
“Huwag kang matakot.”
Dahan-dahan akong lumapit.
Sinuklay niya ang buhok ko.
Ginawan niya ako ng dalawang tirintas.
Eksaktong gaya ng dati.
Pero sa pagkakataong iyon, hindi niya sinabi—
Ikaw lang ang sandalan ko.
Sa halip, bumulong siya—
“Mag-aral kang mabuti.”
Napatingin ako sa salamin.
Ngumiti siya sa likod ko.
“At paglaki mo…”
Huminto siya.
“…piliin mo kung sino ang gusto mong maging.”
Sa labas, naghihintay si Kuya Marco.
May hawak siyang asul na backpack.
May maliit na bituin sa harap.
“Para sa akin po?”
Tumaas ang kilay niya.
“Kanino pa?”
Niyakap ko ang bag sa dibdib ko.
Parang hawak ko ang buong mundo.
Paglabas namin ng gate, nakita ko sina Mama at Papa.
Tahimik silang nakatayo.
Lumapit si Mama.
“Mika…”
Huminto ako.
Namula ang mga mata niya.
“Sorry.”
Isang salita.
Masyadong maliit para sa walong taon.
Pero iyon ang unang beses na narinig kong siya ang humihingi sa akin ng tawad.
Hindi ko siya niyakap.
Hindi rin ako ngumiti.
Tumango lang ako.
Dahil natutunan ko nang may mga sugat na hindi naghihilom dahil lang may nagsabing “sorry.”
Kailangan din ng panahon.
Habang naglalakad kami ni Kuya patungo sa school, napakaraming batang dumaraan.
May umiiyak dahil ayaw iwan ng nanay.
May nagrereklamo dahil naiwan ang eraser.
May kumakain ng pandesal.
May tumatakbo dahil male-late.
At habang pinapanood ko sila, may kakaibang saya akong naramdaman.
Mga simpleng problema.
Mga problemang pambata.
Mga problemang dapat pala ay iyon lang ang iniisip ko noon.
Pagdating sa gate, yumuko si Kuya.
“Kabado?”
“Opo.”
“Takot?”
Tumango ako.
“Gusto mong umuwi?”
Tumingin ako sa loob.
Mga classroom.
Mga bata.
Mga libro.
Mga lapis.
Isang mundo na matagal kong tinitingnan mula sa bintana.
Umiling ako.
“Hindi po.”
Mahigpit kong hinawakan ang strap ng backpack ko.
At sa unang pagkakataon sa walong taon—
naglakad ako palayo sa bahay nang hindi iniisip kung sino ang magagalit sa akin.
Hindi ako papunta sa kusina.
Hindi sa banyo.
Hindi sa tabi ng wheelchair.
Papunta ako sa paaralan.
Papunta sa sarili kong kinabukasan.
At sa unang pagkakataon—
hindi ako isinilang para maging sandalan ng ibang tao.
Pinayagan akong tumayo para sa sarili ko.
MENSAHE PARA SA LAHAT NG MAGULANG AT MAGKAKAPATID
Ang pag-aalaga ay pagmamahal lamang kapag kusang ibinibigay.
Kapag ipinasa natin sa isang bata ang responsibilidad, takot at kinabukasan ng matatanda, hindi na iyon simpleng “pagtulong sa pamilya.”
Pagkakait na iyon ng kanyang pagkabata.
Maaaring mahalin ng isang kapatid ang kapatid niyang may kapansanan nang buong puso—nang hindi isinusuko ang sariling pangarap.
Maaaring tumulong ang isang anak sa magulang—nang hindi ipinapanganak na may utang na agad.
At kung tunay nating mahal ang isang bata, hindi natin dapat sabihing:
“Ikaw lang ang sandalan namin.”
Mas magandang sabihin:
“Lumipad ka. Kapag gusto mong bumalik at humawak sa kamay namin, narito lang kami.”
